Trikotaj

Трикотаж (франс, тирcотер тўқимоқ) — бир ёки бир неча иплардан ҳалқалар ҳосил қилиб, уларни ўзаро бириктириш (ўриш) натижасида олинадиган мато ёки буюм. Т. ипларнинг таркибига, ишлатилиши, пардозлаш усули ва тузилишига қараб турларга бўлинади. Таркиби га қараб, пахта ипи, жун, ипак ва кимёвий тола аралашган иплардан тўқилган хилларга бўлинади. Ишлатилишига қараб, Т. буюмлар ёки матоларга бўлинади. Т. буюмларига костюм, жемпер, кофта, палто, қўлқоп, кўйлак, ички кийим, пайпоқ ва бошқа матоларига сунъий мўйна, сунъий чарм киради; булар техник мақсадларда ва турли хил кийимлар тайёрлашда ишлатилади. Пардозлаш усулига қараб, дағал, оқартирилган, текис ва бўялган хилларга бўлинади. Т.нинг асосий физикмеханик хоссалари унинг тузилишига, ҳалқаларнинг шакли ва ўлчамига, ипнинг йўғон ва ингичкалигига, қалинлиги ва пишиклигига боғлиқ. Тузилиши (структураси) га қараб, кўндаланг тўқилган, танда ўрилишли, бир қаватли ва икки қаватли бўлади. Т. юмшоқлиги, эластиклиги, ғижимланмаслиги, енгиллиги, осон ювилиши билан бошқа тўқима матолардан устун туради. Т. ўрилиш бошқа оддий газламалар ўрилишидан фарқ қилади. Бир ёки бир неча узлуксиз ип ҳалқаларини бир-бирига бирлаштириб ҳосил қилинади. Т. ҳалқаларининг қандай ҳосил бўлишига қараб, кўндаланг тўқилган (кулир) ва бўйлама (тандадан тўқилган) Т. фарқланади.

Кўндаланг тўқилган (кулир) Т. матодаги ҳамма ҳалқалар қатори битта ипнинг бирин-кетин эгилиб букилишидан ҳосил бўлади. Бўйлама (тандадан тўқилган) Т.да эса ҳар бир ҳалқа алоҳида ипдан ҳосил бўлади. Т. ўрилиш бир қаватли ва икки қаватли бўлиши мумкин. Бир қаватли Т.нинг ўнг томони бир томонда, тескари томони бошқа томонда жойлашади. Икки қаватли Т.да эса иккала ўнг томони ёки иккала тескари томони бир ёқда жойлашган бўлади. Икки каватли Т. қалинроқ, пишиқроқ ва оғирроқ. Т. ўрилиш асосий, хосилавий ва гулли ўрилишга бўлинади. Асосий ўрилишлар гуруҳига бир хил ҳалқа берадиган оддий ўрилишлар киради. Бундай ўрилишларга кулир тўқимаси, трико занжир, атлас мисол бўла олади. Ҳосилавий ўрилиш асосий ўрилишни ўзгартириш йўли билан ҳосил қилинади. Бундай ўрилишларга ҳосилавий кулир тўқимаси, мовут ва бошқа мисол бўлади. Гулли ўрилишлар гуруҳига асосий ўрилишлар базасида гул шакли ҳосил б>;ладиган ўрилишлар киради; буларни тайёрлаш учун машинага қўшимча механизм киритилади ҳамда ҳосил қилиш жараёнини ўзгартириш йўли билан мато сиртида гул ҳосил қилинади. Бундай ўрилишларга прессли, арқоқли, жаккард, футер ва бошқа гулли ўрилган Т. мисол бўлади.

Т. трикотаж машинасида тўқилади. У думалоқ ва текис Т. машиналарига бўлинади. Т. машинасининг асосий детали халка ҳосил қилиш механизмининг игнаси ҳисобланади. Игнанинг тилли, илгакли, ўйикли ва бошқа турлари бор. Игналар пўлат сим ёки лентадан 25–100 мм узунликда, 0,3—1,0 мм йўғонликда ишлаб чиқарилади. Игнанинг йўғонингичкалиги Т. ҳалқаларининг ўлчамига қараб танланади: ҳалқалар қанча майда бўлса, шунчалик ингичка игна олинади. Т. машиналари, асосан, Т. саноати учун ишлаб чикарилади, лекин маиший қўл машиналари ва аппаратлари ҳам бор.