Troya oti (kompyuter virusi): Versiyalar orasidagi farq

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Kompyuter texnologiyalari sohasida troya oti jumlasi foydalanuvchilarni oʻzining asl niyatidan chalgʻitgan holda ularning kompyuterlariga oʻrnashib oluvchi har qanday zararli dasturlarning umumiy taʼrifiga qoʻllanadi. Ushbu atama Troya shahrining vayron boʻlishiga olib kelgan mashhur troya oti haqidagi qadimgi yunon hikoyasidan olingan^[1]^[2].

Troyanlar (troya oti virusli dasturining qisqacha nomi) odatda ijtimoiy muhandislik (social engineering)ning baʼzi shakllari orqali tarqaladi. Misol uchun, foydalanuvchiga shubhaliboʻlmagan koʻrinishda (masalan, muntazam toʻldiriladigan anketa) yoki ijtimoiy tarmoqlarda va saytlarda soxta reklamalar ustiga bosish orqali elektron pochta ilovasini kiritish davomida aldanib qolish kabi holatlar shular jumlasidandir. Ularning foydali dastur ekanligini ifodalovchi har qanday jihati boʻlishi mumkin.

Biroq, troyanlar kompyuter texnologiyalari davrida yashirin orqa eshik vazifasini bajaradi. Dastur foydalanuvchi qurilmasiga oʻrnatilgandan soʻng, zararlangan kompyuterga ruxsatsiz kirish huquqiga ega boʻlgan boshqaruvchi bilan bogʻlanadi^[3]. Ransomware (tovlamachi dastur) hujumlari koʻpincha troyanlar yordamida amalga oshiriladi. Kompyuter viruslari, qurtlar va ishonsiz xavfsizlik dasturlaridan farqli oʻlaroq, troyanlar odatda oʻzlarini boshqa fayllarga kiritishga yoki gʻayrioddiy yoʻllar bilan tarqatishga urinishmaydi^[4].

Termindan foydalanish

Ushbu atamaning ilk marta qayerda va qachon ishlatilgani aniq emas. Biroq, 1971-yilda birinchi Unix qoʻllanmasi oʻquvchilar ushbu terminni oldindan bilishlarini taʼkidlab oʻtishadi: „…Shuningdek, foydalanuvchi identifikatori yoqilgan holda fayl yaratuvchisini oʻzgartirib boʻlmaydi. Agar ushbu holat amalga oshirilsa, fayllardan gʻaraz niyatlarda foydalanish maqsadidagi troya otlari paydo boʻlishi mumkin“^[5]. Yana bir dastlabki maʼlumot AQSh Harbiy-havo kuchlarining 1974-yilda Multics kompyuter tizimlaridagi zaifliklarni tahlil qilish boʻyicha hisobotida keltirilgan^[6].

"Troyan oti" jumlasini Ken Tompson oʻzining 1983-yilda Tyuring mukofoti uchun tayyorlagan "Ishonch haqida mulohazalar" maʼruzasida ommalashtirgan^[7]. Tompson oʻzining maʼruzasida: Dasturda troyan otlari yoʻq degan gapga qay darajada ishonish kerak Ehtimol, dasturiy taʼminotni yozgan odamlarga ishonish muhimroqdir, deya taʼkidlaydi. U Multics xavfsizligi haqidagi hisobotdan troyanlar mavjudligi haqida bilishini aytib oʻtadi^[8]^[9].

Dastur xarakteri

Oʻrnatilgandan soʻng, troyanlar bir qator zararli harakatlarni amalga oshirishlari mumkin. Koʻpchilik Internet boʻylab bir yoki bir nechta "Command and Control" (C2 — Buyur va Boshqar) serverlari bilan bogʻlanishadi va koʻrsatmalarni kutishadi. Baʼzi bir shaxsiy troyanlar odatda ushbu aloqa uchun maʼlum bir portlar toʻplamidan foydalanganligi sababli ularni aniqlash nisbatan oson boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, boshqa virusli dasturlar troyanni zararli harakatlar uchun proksi-server (yordamchi tizim) sifatida ishlatishi mumkin^[10].

Nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda hukumat tomonidan ishlab chiqilgan josuslik dasturlari (Spyware) baʼzan govware(gov-veyr) deb ham ataladi. Govware odatda maqsadli ravishda kompyuter aloqalarini toʻxtatish uchun ishlatiladigan troyan dasturlaridan biridir. Shveysariya va Germaniya kabi baʼzi mamlakatlarda bunday dasturiy taʼminotdan foydalanishni tartibga soluvchi qonunchilik bazasi ham mavjud^[11]^[12]. Govware troyanlariga misollar qatoriga Shveysariya MiniPanzer va MegaPanzeri^[13]. hamda R2D2 laqabli nemis „davlat troyan“lari (statsrojaner) ham kiradi^[11]. Nemis govware dasturi keng jamoatchilikka nomaʼlum boʻlgan xavfsizlik boʻshliqlaridan foydalanish va boshqa ilovalar orqali shifrlangan smartfon maʼlumotlariga kirish orqali ishlaydi^[14].

Troyanlar, xakerlar orasida, botnetlarning mashhurligi va mualliflarga oʻz foydalanuvchilarining maxfiyligini buzishga imkon beruvchi reklama xizmatlarining mavjudligi tufayli keng tarqalgan. BitDefender tomonidan 2009-yilning yanvar oyidan iyun oyigacha oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, „troyan tipidagi zararli dasturlar koʻpayib bormoqda, bu dunyoda aniqlangan global zararli dasturlarning 83 foizini tashkil qiladi“ degan xulosaga kelindi. Troyanlarning „kompyuter qurtlari“ bilan aloqasi bor, chunki ular qurtlar (qisqartma) tomonidan berilgan yordam orqali tarqaladi va ular bilan Internet boʻylab „sayohat“ qiladi^[15]. BitDefender kompaniyasining taʼkidlashicha, kompyuterlarning taxminan 15 foizi odatda troyan infeksiyasi tomonidan jalb qilingan botnet aʼzolaridir^[16].

Manbalar

↑ Landwehr, Carl E.; Alan R. Bull; John P. McDermott; William S. Choi (1993). "A taxonomy of computer program security flaws, with examples". DTIC Document. Archived from the original on 2013-04-08. https://web.archive.org/web/20130408133230/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587. Qaraldi: 2012-04-05.
↑ „A defenition of trojan horses, virus of the computer worms“.
↑ „An article about virus called trojan horse, Knowledge.Broadcom.com“. 2013-yil 19-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.
↑ „About computer viruses, all information in the article“. 2020-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.
↑ „About trojan horses information, Bellabs.com“.
↑ Karger, P.A.; Schell, R.R., „Multics Security Evaluation: Vulnerability Analysis, ESD-TR-74-193“ (PDF), HQ Electronic Systems Division: Hanscom AFB, MA, II, 2011-07-09da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2022-05-30
↑ Ken Thompson (1984). „Reflection on Trusting Trust“. Commun. ACM. 27-jild, № 8. 761–763-bet. doi:10.1145/358198.358210..
↑ Paul A. Karger; Roger R. Schell (2002), „Thirty Years Later: Lessons from the Multics Security Evaluation“ (PDF), ACSAC: 119–126
↑ Karger et Schell wrote that Thompson added this reference in a later version of his Turing conference: Ken Thompson (November 1989), „On Trusting Trust.“, Unix Review, 7 (11): 70–74
↑ Crapanzano, Jamie (2003). Deconstructing SubSeven, the Trojan Horse of Choice (Report). SANS Institute. http://www.sans.org/reading_room/whitepapers/malicious/deconstructing_subseven_the_trojan_horse_of_choice_953. Qaraldi: 2021-05-10.
↑ ^11,0 ^11,1 Basil Cupa, Trojan Horse Resurrected: On the Legality of the Use of Government Spyware (Govware) (Wayback Machine saytida 2014-02-01 sanasida arxivlangan), LISS 2013, pp. 419-428
↑ „Neberwachung des post faq vuepf.faq“. 2013-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.
↑ „Swiss coder publicises government spy trojan“. 2014-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.
↑ „German federal police use trojan virus to evade phone encryption“.
↑ „W1094-en BitDefender malware and spam survey finds e-threats adapting to online behavioral trends“.
↑ „What are trojans? Securaid.com“.

[1] Landwehr, Carl E.; Alan R. Bull; John P. McDermott; William S. Choi (1993). "A taxonomy of computer program security flaws, with examples". DTIC Document. Archived from the original on 2013-04-08. https://web.archive.org/web/20130408133230/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587. Qaraldi: 2012-04-05.

[2] „A defenition of trojan horses, virus of the computer worms“.

[3] „An article about virus called trojan horse, Knowledge.Broadcom.com“. 2013-yil 19-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.

[4] „About computer viruses, all information in the article“. 2020-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.

[5] „About trojan horses information, Bellabs.com“.

[Multics-6] Karger, P.A.; Schell, R.R., „Multics Security Evaluation: Vulnerability Analysis, ESD-TR-74-193“ (PDF), HQ Electronic Systems Division: Hanscom AFB, MA, II, 2011-07-09da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2022-05-30

[7] Ken Thompson (1984). „Reflection on Trusting Trust“. Commun. ACM. 27-jild, № 8. 761–763-bet. doi:10.1145/358198.358210..

[8] Paul A. Karger; Roger R. Schell (2002), „Thirty Years Later: Lessons from the Multics Security Evaluation“ (PDF), ACSAC: 119–126

[9] Karger et Schell wrote that Thompson added this reference in a later version of his Turing conference: Ken Thompson (November 1989), „On Trusting Trust.“, Unix Review, 7 (11): 70–74

[Crapanzano-10] Crapanzano, Jamie (2003). Deconstructing SubSeven, the Trojan Horse of Choice (Report). SANS Institute. http://www.sans.org/reading_room/whitepapers/malicious/deconstructing_subseven_the_trojan_horse_of_choice_953. Qaraldi: 2021-05-10.

[cupa-11] 11,0 ^11,1 Basil Cupa, Trojan Horse Resurrected: On the Legality of the Use of Government Spyware (Govware) (Wayback Machine saytida 2014-02-01 sanasida arxivlangan), LISS 2013, pp. 419-428

[12] „Neberwachung des post faq vuepf.faq“. 2013-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.

[tech-13] „Swiss coder publicises government spy trojan“. 2014-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 30-may.

[14] „German federal police use trojan virus to evade phone encryption“.

[15] „W1094-en BitDefender malware and spam survey finds e-threats adapting to online behavioral trends“.

[16] „What are trojans? Securaid.com“.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

-#YOʻNALTIRISH [[Troya oti (kompyuter virusi)]]
+[[Fayl:Bones DOS Trojan.jpg|thumb|BonesDOS Trojan]]
+{{Axborot xavfsizligi yonpaneli}}
+[[Kompyuter]] [[texnologiya]]lari sohasida '''troya oti''' jumlasi foydalanuvchilarni oʻzining asl niyatidan chalgʻitgan holda ularning kompyuterlariga oʻrnashib oluvchi har qanday [[Zararli dastur|zararli dasturlarning]] umumiy taʼrifiga qoʻllanadi. Ushbu atama [[Troya]] shahrining vayron boʻlishiga olib kelgan mashhur [[troya oti]] haqidagi [[Qadimgi yunon tili|qadimgi yunon]] hikoyasidan olingan<ref>{{Cite conference|publisher=DTIC Document|last=Landwehr|first=Carl E.|last2=Alan R. Bull|last3=John P. McDermott|last4=William S. Choi|title=A taxonomy of computer program security flaws, with examples|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587|year=1993|accessdate=2012-04-05|archivedate=2013-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130408133230/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA465587}}</ref><ref>{{Veb manbasi|title = A defenition of trojan horses, virus of the computer worms |url=http://www.techterms.com/definition/trojanhorse}}</ref>.
+''Troyanlar'' (troya oti virusli dasturining qisqacha nomi<u>)</u> odatda ''ijtimoiy muhandislik'' (social engineering)ning baʼzi shakllari orqali tarqaladi. Misol uchun, ''foydalanuvchiga shubhaliboʻlmagan koʻrinishda'' (masalan<u>,</u> muntazam toʻldiriladigan anketa) yoki i''jtimoiy tarmoqlarda va saytlarda soxta reklamalar ustiga bosish orqali [[Email|elektron pochta]] ilovasini kiritish davomida aldanib qolish'' kabi holatlar shular jumlasidandir. Ularning foydali dastur ekanligini ifodalovchi har qanday jihati boʻlishi mumkin.
+Biroq, troyanlar kompyuter texnologiyalari davrida ''yashirin orqa eshik'' vazifasini bajaradi. Dastur foydalanuvchi qurilmasiga oʻrnatilgandan soʻng, zararlangan kompyuterga ''ruxsatsiz kirish huquqiga ega boʻlgan boshqaruvchi'' bilan bogʻlanadi<ref>{{Veb manbasi |title = An article about virus called trojan horse, Knowledge.Broadcom.com |url = https://knowledge.broadcom.com/external/article?legacyId=tech98539 |qaralgan sana = 2022-05-30 |arxivsana = 2013-08-19 |arxivurl = https://web.archive.org/20130819122702/http://www.symantec.com/business/support/index?page=content&id=TECH98539 }}</ref>. Ransomware (tovlamachi dastur) hujumlari koʻpincha troyanlar yordamida amalga oshiriladi. [[Kompyuter virusi|Kompyuter viruslari]], qurtlar va ishonsiz xavfsizlik dasturlaridan farqli oʻlaroq, troyanlar odatda oʻzlarini boshqa fayllarga kiritishga yoki gʻayrioddiy yoʻllar bilan tarqatishga urinishmaydi<ref>{{Veb manbasi|title = About computer viruses, all information in the article|url = http://faqs.cs.uu.nl/na-dir/computer-virus/faq.html|kirish sanasi = 2022-05-30|arxivsana = 2020-08-05|arxivurl = https://web.archive.org/web/20200805171304/https://faqs.cs.uu.nl/na-dir/computer-virus/faq.html}}</ref>.
+== Termindan foydalanish ==
+Ushbu atamaning ilk marta qayerda va qachon ishlatilgani aniq emas. Biroq, 1971-yilda birinchi [[UNIX|'''Unix''']] qoʻllanmasi oʻquvchilar ushbu terminni oldindan bilishlarini taʼkidlab oʻtishadi: „…''Shuningdek, foydalanuvchi identifikatori yoqilgan holda fayl yaratuvchisini oʻzgartirib boʻlmaydi. Agar ushbu holat amalga oshirilsa, fayllardan gʻaraz niyatlarda foydalanish maqsadidagi '''troya otlari''' paydo boʻlishi mumkin“''<ref>{{Veb manbasi|title = About trojan horses information, Bellabs.com|url=https://www.bell-labs.com/usr/dmr/www/man21.pdf}}</ref>. Yana bir dastlabki maʼlumot [[AQSh Harbiy-havo kuchlari|AQSh Harbiy-havo kuchlar]]<nowiki/>ining 1974-yilda '''[[Multics]]''' kompyuter tizimlaridagi zaifliklarni tahlil qilish boʻyicha hisobotida keltirilgan<ref name="Multics">{{Citation|last=Karger|first1=P.A.|last2=Schell|first2=R.R.|title=Multics Security Evaluation: Vulnerability Analysis, ESD-TR-74-193|volume=II|journal=HQ Electronic Systems Division: Hanscom AFB, MA|url=http://csrc.nist.gov/publications/history/karg74.pdf|access-date=2022-05-30|arxiv-sana=2011-07-09|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20110709024412/http://csrc.nist.gov/publications/history/karg74.pdf|url-status=dead}}</ref>.
+'''"Troyan oti"''' jumlasini Ken Tompson oʻzining 1983-yilda '''Tyuring mukofoti''' uchun tayyorlagan ''"Ishonch haqida mulohazalar"'' maʼruzasida ommalashtirgan<ref>{{jurnal manbasi|title=Reflection on Trusting Trust|last=Ken Thompson|journal=Commun. ACM|volume=27|number=8|pages=761–763|date=1984|url=https://dl.acm.org/ft_gateway.cfm?id=1283940&type=pdf|doi=10.1145/358198.358210}}.</ref>. Tompson oʻzining maʼruzasida''':''' ''Dasturda troyan otlari yoʻq degan gapga qay darajada ishonish kerak'' ''Ehtimol, dasturiy taʼminotni yozgan odamlarga ishonish muhimroqdir,'' deya taʼkidlaydi. U '''Multics''' xavfsizligi haqidagi hisobotdan troyanlar mavjudligi haqida bilishini aytib oʻtadi<ref>{{Citation|last=Paul A. Karger|last2=Roger R. Schell|title=Thirty Years Later: Lessons from the Multics Security Evaluation|journal=ACSAC|date=2002|pages=119–126|url=https://www.acsac.org/2002/papers/classic-multics.pdf}}</ref><ref>Karger et Schell wrote that Thompson added this reference in a later version of his Turing conference: {{Citation|last=Ken Thompson|title=On Trusting Trust.|journal=Unix Review|date=November 1989|volume=7|issue=11|pages=70–74}}</ref>.
+== Dastur xarakteri ==
+Oʻrnatilgandan soʻng, troyanlar bir qator zararli harakatlarni amalga oshirishlari mumkin. Koʻpchilik Internet boʻylab bir yoki bir nechta '''"Command and Control"''' (C2 — Buyur va Boshqar<u>)</u> serverlari bilan bogʻlanishadi va koʻrsatmalarni kutishadi. Baʼzi bir shaxsiy troyanlar odatda ushbu aloqa uchun maʼlum bir portlar toʻplamidan foydalanganligi sababli ularni aniqlash nisbatan oson boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, boshqa virusli dasturlar troyanni zararli harakatlar uchun ''proksi-server'' (yordamchi tizim<u>)</u> sifatida ishlatishi mumkin<ref name="Crapanzano">{{Cite report|last=Crapanzano|first1=Jamie|title=Deconstructing SubSeven, the Trojan Horse of Choice|date=2003|url=http://www.sans.org/reading_room/whitepapers/malicious/deconstructing_subseven_the_trojan_horse_of_choice_953|publisher=[[SANS Institute]]|access-date=2021-05-10}}</ref>.
+Nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda hukumat tomonidan ishlab chiqilgan josuslik dasturlari (Spyware) baʼzan ''govware(''<u>gov-veyr</u>'')'' deb ham ataladi. Govware odatda maqsadli ravishda kompyuter aloqalarini toʻxtatish uchun ishlatiladigan troyan dasturlaridan biridir. [[Shveysariya]] va [[Germaniya]] kabi baʼzi mamlakatlarda bunday dasturiy taʼminotdan foydalanishni tartibga soluvchi qonunchilik bazasi ham mavjud<ref name="cupa">Basil Cupa, [http://www.zora.uzh.ch/81157/1/Cupa_Living_in_Surveillance_Societies_2012.pdf Trojan Horse Resurrected: On the Legality of the Use of Government Spyware (Govware)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140201190736/http://www.zora.uzh.ch/81157/1/Cupa_Living_in_Surveillance_Societies_2012.pdf |date=2014-02-01 }}, LISS 2013, pp. 419-428</ref><ref>{{Veb manbasi |title = Neberwachung des post faq vuepf.faq |url = http://www.ejpd.admin.ch/content/ejpd/de/home/themen/sicherheit/ueberwachung_des_post-/faq_vuepf.faq_3.html |access-date = 2022-05-30 |archive-date = 2013-05-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130506102113/http://www.ejpd.admin.ch/content/ejpd/de/home/themen/sicherheit/ueberwachung_des_post-/faq_vuepf.faq_3.html }}</ref>. Govware troyanlariga misollar qatoriga Shveysariya MiniPanzer va MegaPanzeri<ref name="tech">{{Veb manbasi|title = Swiss coder publicises government spy trojan|url = http://news.techworld.com/security/3200593/swiss-coder-publicises-government-spy-trojan/|kirish sanasi = 2022-05-30|arxivsana = 2014-04-29|arxivurl = https://web.archive.org/web/20140429161233/http://news.techworld.com/security/3200593/swiss-coder-publicises-government-spy-trojan/}}</ref>. hamda R2D2 laqabli nemis „davlat troyan“lari (statsrojaner) ham kiradi<ref name="cupa" />. Nemis govware dasturi keng jamoatchilikka nomaʼlum boʻlgan xavfsizlik boʻshliqlaridan foydalanish va boshqa ilovalar orqali shifrlangan smartfon maʼlumotlariga kirish orqali ishlaydi<ref>{{Veb manbasi|title = German federal police use trojan virus to evade phone encryption|url=http://www.dw.com/en/german-federal-police-use-trojan-virus-to-evade-phone-encryption/a-42328466}}</ref>.
+Troyanlar, xakerlar orasida, [[botnet]]larning mashhurligi va mualliflarga oʻz foydalanuvchilarining maxfiyligini buzishga imkon beruvchi reklama xizmatlarining mavjudligi tufayli keng tarqalgan. BitDefender tomonidan 2009-yilning ''yanvar oyi''dan ''iyun oyi''gacha oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, „''troyan tipidagi zararli dasturlar koʻpayib bormoqda, bu dunyoda aniqlangan global zararli dasturlarning 83 foizini tashkil qiladi“'' degan xulosaga kelindi. Troyanlarning „kompyuter qurtlari“ bilan aloqasi bor, chunki ular qurtlar (qisqartma) tomonidan berilgan yordam orqali tarqaladi va ular bilan Internet boʻylab „sayohat“ qiladi<ref>{{Veb manbasi|title = W1094-en BitDefender malware and spam survey finds e-threats adapting to online behavioral trends|url=http://news.bitdefender.com/NW1094-en--BitDefender-Malware-and-Spam-Survey-finds-E-Threats-Adapting-to-Online-Behavioral-Trends.html}}</ref>. '''BitDefender kompaniyasi'''ning taʼkidlashicha, kompyuterlarning taxminan '''15 foizi''' odatda ''troyan infeksiyasi'' tomonidan jalb qilingan botnet aʼzolaridir<ref>{{Veb manbasi|title = What are trojans? Securaid.com|url=http://securaid.com/windows/2014/08/what-are-trojans/}}</ref>.
+== Manbalar ==
+{{Manbalar}}
+[[Turkum:Zararli dasturlar]]
+[[Turkum:Kompyuter viruslari]]
+[[Turkum:Kiberxavfsizlik]]
+[[Turkum:Axborot xavfsizligi]]
+[[Turkum:Internet xavfsizligi]]