Trumshayt

Тҳрумшайт (олмонча: Трумсчеит , италянча: тромба марина) — қадимий камонли торли мусиқий асбоб бўлиб, моҳиятига кўра резонаторли монохорд ҳисобланади. У ғарбий Европада ХВ асрда машҳур бўлиб, ХВИИИ асрнинг ўрталаригача кенг тарқалган (турли модификацияларга кўра).
Атама
Ушбу асбоб учун ҳозирда кенг тарқалган атамалардан бири, бу — тромба марина (том маънода „денгиз трубаси“) лотин тилидаги хатолик (мариа вс. Мариа)[1] туфайли юзага келган. Германияда мазкур асбобни Нонненгеиге („роҳибалар учун скрипка“) ва Ноннентромпете („роҳибалар учун труба“) деб ҳам аташган, чунки роҳибаларга асрлар давомида чин чолғу асбобларини ижро этиш тақиқланган.
Ўйиннинг тузилмаси ва техникаси
Трумшайтнинг ўлчами икки метрга яқин. Мазкур асбоб бир торли, учбурчак шаклидаги ёғоч резонатор ва ладсиз қисқа гриф билан жиҳозланган. Трумшайтда фақатгина флажолет каби табиий товуш қатори бош бармоқ билан товушлар яратилади. Флажолетга ўзига хос „жиринглаш“ оҳангини (масофадан трубага ўхшаш) таглик тақдим этади. Қадимдан 180 дан ортиқ ҳақиқий асбоб сақланиб қолган.[2].
Тарихий тасаввур
Трумшайтнинг дастлабки бадиий кўринишларидан бири Г. Мемлингнинг машҳур „Мусиқа фаришталари“ картинасида (1480-йиллар; чапдан иккинчиси) акс этган. Трумшайтнинг илк техник тавсифи — „тригон“ (тригониа) номи билан, шунингдек, „учбурчак монохорд“ (триангулум моночордум) — Глареаннинг „Додекахорд“ида (1547) намоён этилган. У буни Рейн дарёси яқинида яшовчи немис ва галлар билан боғлаган, улар гўёки ушбу асбобни юнонча „дала“ (счиза) сўзи деб аташган. Глареанга кўра, баъзи оҳангдор торнинг устида бир октава овоз чиқариб, бошқа — бурдон — торни қўшишган.[3] Глареан труба садосига ўзига хос шовқин берувчи тебраниш стендини ҳам ранг-баранг тасвирлаган[4] ва асбобнинг ўлчамларини аниқ кўрсатган.[5] Кейинчалик трумшайт барокко даври китобларида, шу жумладан М.Преториуснинг машҳур „Сйнтагма мусиcум“ ва М.Мерсеннанинг „Ҳармониэ универселле“ рисолаларида ҳам машҳур. Унга ушбу асбобда энг машҳур ижрочи Жан-Батист Прен (1742) томонидан махсус очеркни бағишланган. ХВИИИ асрнинг ўрталарида, бир маромли темперациясида тез тарқалиши туфайли трубадан фойдаланишга эҳтиёж қолмаган.
Манбалар
- ↑ Правильно тромба мариана, «труба Девы Марии», или «марианская труба».
- ↑ Адкинс C. Трумпет марине // Тҳе Неw Грове Диcтионарй оф Мусиc анд Мусиcианс. Неw Ёрк; Лондон, 2001.
- ↑ Порро Германи атқуэ Галли, Рҳени аccоле инструмента прохиме ад эам формам эхтернис ассерcулис cонглутината ин модум тригониаэ пйрамидес ленитер эт ин лонгум аcумината ҳодиэ ин усу ҳабент, тймпани счизам воcант, чорда супер уна суперфиcиэ интер магадас тента, арcу, қуо лйраэ чордас ҳодиэ эқуинис сетис, пиcе иллитис, радунт вериус қуам верберант, пулсатур аут верритур потиус. Қуидам алтерам дупло бревиорем ҳуиc аддунт чордам, ут ин финалибус фортиус илла алтера сонет оcтавам. Додеc. И, 17, п.49.
- ↑ Стридорем иллум эхcогитарунт магаде қуадам арcуата, cуиус алтер пес эт латиор эт cрассиор чордам сустинет ад басим тригониам, алтер протенсус ин cолури модум, cуи солидум субиэcере, вел эх эборе, вел алиа дура луcидақуэ материа, ҳунc тремулум эффиcит сонум (там же).
- ↑ Ҳорум триангулорум моночордорум лонгитудо ҳодиэ фере эст қуинум педум, триум аутем ассерcулорум, сингули латитудо қуадранталис эст аc семунcиалис а баси, а cоно веро сесcунcиалис (там же, п.49-50).
Адабиётлар
- Гарнаулт П. Ла тромпетте денгиз. Қанчадан-қанча, 1926-йил.
- Вогел М. Зур Этймологиэ вон „тромба марина“ // ИМСCР ХИ. Копенгаген 1972-йил, 696-701-бетлар.
- Куллмер Э. Мицчwингенде Саитен: Мусикинструменте мит Ресонанзсаитен. Бонн, 1986-йил.
- Адкинс C., Диcкинсон А. Бошқа ҳар қандай номдаги труба: трубачи денгиз тарихи. 2 влс. Бурен, 1991. 612 б. ИСБН 9789060276242.