Ziyosfera

Tugtegin

Зоҳир ад-Дин Сайф ал-Ислом Тугтегин ибн Абдуллоҳ (арабча:ظاهر الدين طغتكين) — Тугтегинийлар сулоласининг асосчиси, салжуқийлар сулоласи лашкарбошиси. Тугтегин 1104 — 1128-йилларда Дамашқни амир сифатида бошқарган. Тугтегин Салжуқийлар сулоласи султони Алп Арслоннинг ва кейинроқ унинг ўғли Тутушнинг мамлукларидан бири эди. Тутуш Тугтегинга ўғли Дукакни тарбиялашни ишониб топширди ва уни Дукакнинг онаси Сафват ал-Мулкга уйланди. 1095 — 1104-йилларда Тугтегин Дамашқда атабек сифатида ҳукмронлик қилган. 1104-йилдан Тугтегин ҳукмдор сифатида ҳукмронлик қилди ва 1116-йилда Салжуқий сулоласи султонидан маншур (мактуб) олди, бу унинг мавқеини қонунийлаштириб, қиролликни мерос орқали ўтказиш имконини берган. Тугтегиннинг Суриядаги фаолияти даври салиб юришларининг бошланиши ва салибчилар давлатларининг ташкил топиши даврига тўғри келди. Тугтегин Дамашқ амирлиги ҳудудларини сақлаб қолиш учун салибчилар билан ҳам, мусулмон амирлари билан ҳам кураш олиб борди.

Тугтегин
арабча: ظاهر الدين طغتكين‎‎
Дамашқ амири
Мансаб даври
1104-1128
Ўтмишдоши Тутуш ИИ ибн Дукак
Вориси Тож ал-Мулк Бўри
Шахсий маълумотлари
Таваллуди ХИ аср
Вафоти 12-феврал 1128-йил
Дамашқ
Дини Ислом

Манбалар

Тугтегин ва унинг авлодларининг фаолияти Ислом, Византия, Сурия ва Арман манбаларида ҳамда салиб юришлари ҳақидаги манбаларда баён этилган[1].

Исломий манбалар

Туркиялик ўрта асрлар тарихчиси(асршуноси) Ж.Алптекин, Тугтегин ҳақида ёзган ислом муаллифларининг бири унинг замондоши Ибн ал-Қалоний (тахминан 1070-1160) бўлиб, у икки марта Дамашқда олий амалдорлардан бири бўлиб хизмат қилган. Унинг Дамашқ тарихи 1140—1141 ва 1160 йиллардаги икки муаллифнинг нашрларидан ма'лум. 19-асрнинг охиригача Ибн ал-Қалонийнинг асари Европада илмий муомалага киритилмаган, шунинг учун европалик тарихчилар учун асосий исломий манба (1160-1233—1234) „Комил“ асари бўлган. Бу асар Европада 1853 — 1864-йилларда нашр этилган. 1908-йилда „Дамашқ тарихи“нинг нашр этилиши Ибн ал-Асир асарини иккинчи ўринга туширди, айниқса, Ибн ал-Асир Дамашқ билан боғлиқ воқеаларни тасвирлашда Ибн ал-Қалоний асаридан фойдаланган. Ибн ал-Қалоний ноёб маълумотларни, жумладан, баъзи расмий ҳужжатлар матнини келтирган. Улардан энг муҳими, Ж.Алптекиннинг фикрича, салжуқийлар султони Муҳаммад Тапар Тугтегиннинг маншурилиги эди. Дамашқ атабеклари билан салибчилар ўртасидаги муносабатлар ҳақида йилномачи берган баъзи маълумотлар салибчилар йилномаларида учрамайди, Дамашқ атабекининг салибчилар билан тузган шартномаларини мисол қилиб олиш мумкин. "Дамашқ Тарихи "дан манба сифатида фойдаланишда унинг тарафкашлигини ҳисобга олиш керак: муаллиф Дамашқ атабекларига яқин, салибчилар ва Имодиддин Зангийга душман бўлган[2], Ибн ал-Асир эса „Тарихи Дамашқ“га яқин эди . Мосул зангидалари[3]. Ибн ал-Асирдан ташқари, Ибн ал-Қалонийнинг асаридан кейинги муаллифлар: Ибн ал-Адим(1192-1262), ал-Мақдисий (1202/1203-1262), Ибн Асакир (1105-1176), Ибн Ҳалликон (1211-1282) ва Сибт ибн ал-Жавзий (1186-1256). Улар Ибн ал-Қалонийдан фарқли маълумотларни келтирдилар ва Ибн ал-Қалоний вафотидан кейин маълум бўлган маълумотлар билан тўлдирилади[4]. Ибн Асакир ҳам Дамашқлик йилномачидир. Унинг қисман сақланиб қолган асари, турк тарихчиси Ж. Алптекиннинг фикрича, „Эҳтимол, Дамашқ тарихи китоби биринчи кунларидан бошлаб энг қимматли манба бўлган“. Хозиргача сақланиб қолган парчалар Дамашқдаги ижтимоий ва маданий ҳаётни тасвирлашда фойдалидир[5]. Ҳалаблик муаллиф ал-Азими(1090 — 1161 йилдан кейин) ўз асарида ҳам Дамашқ, ҳам Жанубий Суриянинг бошқа шаҳарлари ҳақида қисқача маълумот беради. Шу пайт ҳукмронлик қилган Шайзар оиласидан Усама ибн Мунқиз (1095-1188) Суриянинг кўплаб шаҳарларида бўлган. Дамашкга бир неча бор ташриф буюрган ва кўплаб ҳукумат вакиллари билан учрашган. У ёзган „Тарбия китоби“да ўзи билган кишилар ва ўзи гувоҳи бўлган воқеалар ҳақида турли маълумотлар бор[6]. Имодиддин ал-Исфаҳоний (1125-1201)нинг салжуқийлар ҳақидаги асари салжуқийлар вазири Ануширвоннинг хотиралари асосида ёзилган. Солномачининг ўзи бир муддат Ҳалабда вазир бўлган. Унинг асарларидан бирида кўплаб машҳур кишиларнинг таржимаи ҳоли бўлса[7], иккинчисида „Ҳалаб тарихи“ тасвирланган. Бу Ҳалаб ва Дамашқ амирлари ўртасидаги муносабатларни ўрганиш учун муҳим, бироқ муаллифни холис деб бўлмайди, чунки у Ҳалаб ҳукмдорларига яқин бўлган[8].

Манбалар

  1. ↑ „Алптекин, 1985“. Қаралди: 8-май 2024-йил.
  2. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХВ-ХВИИ.“. Қаралди: 8-май 2024-йил.
  3. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХХИИ.“. Қаралди: 8-май 2024-йил.
  4. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХВИИ.“. Қаралди: 8-май 2024-йил.
  5. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХВИИ-ХВИИИ.“.
  6. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХИХ.“.
  7. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХХИИИ.“.
  8. ↑ „Алптекин, 1985, С. ХХИВ.“. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tugtegin" dan olindi