Туполев Ту-95 (НАТО ҳисобот номи: „Беар“) – катта, тўрт двигателли, турбовинтли стратегик бомбардимончи ва ракета платформаси ҳисобланади. Биринчи марта 1952-йилда парвоз қилган. Ту-95, 1956-йилда Совет Ҳарбий-ҳаво кучларининг узоқ масофали авиацияси билан хизматга кирган ва биринчи марта 2015-йилда жанговар ҳаракатларда ишлатилган. У камида 2040-йилгача Россия Аэрокосмик кучларига хизмат қилиши кутилмоқда[1]. Денгиз патрули учун бомбардимончининг ишлаб чиқилиши Ту-142 деб белгиланган, йўловчи самолёти эса Ту-114 деб номланган.

Ту-95
Стратегик ог'ир бомбардимончи
Ишлаб чиқарувчи Туполев
Миллий келиб чиқиши  СССР
Биринчи парвоз 1952-йил 12-ноябр
Хизматга кириш 1956-йил
Фойдаланувчилар

Россия Аэрокосмик кучлари
Совет ҳаво кучлари
Совет денгиз флоти

Украина ҳаво кучлари
Ишлаб чиқариш йиллари 1952—1993-йиллар
Ишлаб чиқаришдан бирликлар 500 дона
Версиялар

Туполев Ту-114
Туполев Ту-142
Туполев Ту-95ЛАЛ

Туполев Ту-116

Самолётда тўртта Кузнецов НК-12 двигатели, қарама-қарши айланувчи перванеллар мавжуд. Бу бугунги кунда ҳам эксплуатация қилинаётган ягона перванели стратегик бомбардимончи ҳисобланади. Ту-95 ҳарбий самолётлар ичида энг баланд овозлиларидан биридир, айниқса матор парраклари учлари товуш тезлигидан тезроқ ҳаракат қилади[2]. Унинг ўзига хослиги шундаки, қанотлари 35° бурчак остида ўрнатилган.

Дизайн ва ишлаб чиқиш

Ту-95МС

Андрей Туполев бошчилигидаги конструкторлик бюроси Совет Иттифоқининг биринчи қитъалараро бомбардимончи самолёти, 1949-йил Ту-85, Ту-4 нинг кенгайтирилган версияси, Боэинг Б-29 Суперфортресс нусхасини яратди[3].

1950-йилда Туполев ва Мясишчев конструкторлик бюроларига янги талаб қўйилди: таклиф қилинаётган бомбардимончи 8000 км масофани бир марта ёнилғи қуйиш билан учиб ўтиши керак, бу эса Қўшма Штатлардаги асосий нишонларга таҳдид солиши учун етарли бўлиши керак эди. Бошқа мақсадлар 11 000 кг юкни нишонга кўтариш қобилиятини ўз ичига олади[4].

Туполев мос келадиган қувват турини танлаш муаммосига дуч келди: Ту-4 пистонли двигателлар бундай катта самолёт учун етарлича кучли эмаслигини кўрсатди ва тавсия этилган Т-4 қитъалараро реактив бомбардимончи учун АМ-3 реактив двигателлари жуда кўп ёқилғи сарфлаган[5]. Турбовинтли двигателлар пистонли двигателларга қараганда кучлироқ эди ва ўша пайтда мавжуд бўлган турбожетларга қараганда яхшироқ масофани таъминлади ва иккаласи ўртасида энг юқори тезликни берди. Турбопроплар дастлаб Боэинг Б-52 Стратофортресс учун узоқ масофага учиш талабларини қондириш учун ва Британиянинг узоқ масофали транспорт самолётлари Сондерс-Роэ Принcесс, Бристол Брабазон ва Бристол Британниада ишлатилган[6].

Туполев турбовинтли ўрнатишни таклиф қилди ва бу конфигурацияга эга Ту-95 дизайни 1951-йил 11-июлда ҳукумат томонидан расман тасдиқланди. Унда тўртта Кузнецов боғланган турбовинтли ишлатилган, уларнинг ҳар бири тўртта қанотли иккита қарама-қарши айланувчи перванел билан жиҳозланган[7]. Номинал қувват даражаси 8 900 кВт. Ўз даври учун илғор двигател Фердинанд Бранднер бошчилигидаги собиқ Жункерс маҳбус-муҳандисларидан иборат немис жамоаси томонидан ишлаб чиқилган. Фюзелаж анъанавий бўлиб, 35 градуслик ўртада ўрнатилган қанотга эга эди, бу бурчак асосий қанот найзасининг бомба кўрфази олдида фюзелаждан ўтишини таъминлайди. Қайтиб олинадиган уч ғилдиракли қўниш мосламаси ўрнатилди, барча учта тишли тиргак бирликлари орқага тортилди, асосий редукторлар орқага сурилди[4].

2ТВ-2Ф двигателли Ту-95 биринчи марта 1952-йил ноябр ойида синов учувчиси Алексей Перелет бошқарувда учди[8]. Олти ойлик синов парвозларидан сўнг, бу самолёт перванел витес қутиси ишламай қолди ва қулаб тушди ва Перелет ҳалок бўлди. Иккинчи самолёт Ту-95,синовдан яхши ўтди ва1956-йил январ ойида Ту-95 серияли ишлаб чиқарила бошланди.

Узоқ вақт давомида Ту-95 АҚШ/НАТО разведкасига Ту-20 сифатида танилган. Бу самолёт учун Совет Ҳарбий-ҳаво кучларининг асл белгиси бўлса-да, у операцион бўлинмаларга етказиб берилгунга қадар у Туполев томонидан ички фойдаланилган Ту-95 белгиси остида кўпроқ маълум эди ва Ту-20 белгиси тезда фойдаланишдан чиқиб кетди. Ту-20 белгиси АҚШ разведка агентлари томонидан сотиб олинган кўплаб ҳужжатларда ишлатилганлиги сабабли, бу ном Совет Иттифоқидан ташқарида ҳам қўлланила бошланди.

Дастлаб, Қўшма Штатлар Мудофаа вазирлиги Ту-95 ни максимал тезлиги 640 км/соат ва 12 500 км масофага эга деб баҳолади[9]. Бу рақамлар бир неча марта юқорига қараб қайта кўриб чиқилиши керак эди.

Америкалик ҳамкасби, Боэинг Б-52 Стратофортресс сингари, Ту-95 ҳам Россия Ҳарбий-ҳаво кучларида ишлашни давом эттирди. Ушбу узоқ умр кўришнинг бир қисми унинг Б-52 каби турли хил вазифаларни ўзгартиришга яроқлилиги эди. Ту-95 дастлаб эркин учадиган ядро қуролларини ташлашга мўлжалланган бўлса-да, кейинчалик у қанотли ракеталарни, денгиз патрулини (Ту-142) ва ҳатто фуқаролик лайнерини (Ту −142) жойлаштириш каби кенг кўламли вазифаларни бажариш хусусиятига эга эди. Ту-114 дан АWАCС платформаси (Ту-126) ишлаб чиқилган. Совуқ уруш тимсоли, Ту-95 нафақат қурол платформаси, балки Совет ва кейинчалик Россия миллий обрўсининг рамзи бўлиб хизмат қилди. Россия ҳаво кучлари модернизация ишларидан сўнг Ту-95МС самолётларида бир қатор модернизация қилинган стратегик бомбардимончи самолётларнинг биринчи намуналарини олди. Яхшилашлар бомбардимончининг электрон қуроллари ва нишонга олиш тизимлари билан чегараланган. Биринчи партияни модернизация қилиш 2020-йил март ойида якунланди.

Операцион тарих

Ту-95МС „Калуга“, Россиянинг энг қадимги шаҳарларидан бири номи билан аталган

Совет Иттифоқи

Айниқса, Ту-95РТ варианти Совуқ Урушнинг ҳақиқий белгиси эди, чунки у бошқа самолётлар, ер усти кемалари ва сув ости кемалари учун денгиз кузатуви ва нишонга олиш миссиясини бажарган. Уни фюзелаж остидаги катта бўртиқ билан аниқлаш мумкин бўлиб, унда ер усти кемаларини қидириш ва аниқлаш учун фойдаланилган радар антеннаси жойлашгани хабар қилинган[10].

Совет Иттифоқи томонидан 1960-йилларнинг бошидан ўрталарига қадар бир қатор ядровий сирт синовлари ўтказилди. 1961-йил 30-октабрда ўзгартирилган Ту-95 Цар Бомба деб номланган АН602 қурилмасини ташлади ва у портлаган энг кучли термоядро қурилмаси бўлди[11]. Ушбу тестнинг видео лавҳалари мавжуд, чунки воқеа ҳужжатлаштириш мақсадида суратга олинган. Кадрларда махсус мослаштирилган Ту-95В самолёти акс эттирилган-милтиллашга қарши оқ рангга бўялган унинг вентрал юзаларида-бомба кўтариб учиш, самолётнинг ички ва ташқи кўринишининг парвоз саҳналари мавжуд. Бомба самолёт остига ўрнатилган бўлиб, у қуролни ярим ташқи томондан олиб юрган, чунки уни стандарт Ту-95 бомба кўрфази ичида олиб ўтиш мумкин эмас эди, худди Авро Ланкастернинг Б.1 Махсус версияси ўнта қурол билан қилгани каби. Цар Бомба билан бир қаторда, Ту-95 кўп қиррали бомбардимончи бўлиб, у РДС-4 Татяна (қирқ икки килотон ҳосил бўлган парчаланувчи бомба), РДС-6С термоядро бомбаси, РДС-37 2,9 мегатонлик термоядровий бомба ва РП-30-32 200 килотонлик бомбани етказиб беради.

Ушбу бомбардимончининг дастлабки версияларида ўз экипажлари учун қулайлик йўқ эди. Уларнинг ички қисми хира ва ифлос эди, самолётда ҳожатхона ҳам, ошхона ҳам йўқ эди. Бомбардимончининг яшаш шароити қониқарсиз бўлса-да, экипажлар жанговар шайликни таъминлаш учун ҳафтада икки марта 10 соатлик миссия сафарига чиқишарди. Бу йилига жами 1200 соат парвоз қилиш имконини берди.

Бомбардимончи ўз миссиясининг табиати туфайли энг яхши экипажларга эга эди. Улар Қўшма Штатларга қарши трансполяр зарбалар бериш учун Арктикага тез-тез миссиялар олиб боришарди. Америкалик ҳамкасбларидан фарқли ўлароқ, улар ҳеч қачон ядровий қурол олиб ўз миссияларида учишмаган. Бу уларнинг миссияга тайёр бўлишига тўсқинлик қилди, чунки ҳақиқий ўқ-дорилар базалардаги махсус бункерлардан келиб, самолётга бомба кўрфази остидаги хизмат кўрсатувчи хандақдан юкланиши керак эди, бу жараён икки соат давом этиши мумкин эди[12].

Ту-95Ҳ

Россия

1992-йилда янги мустақил Қозоғистон Долон авиабазасидаги 79-оғир бомбардимончи авиация дивизиясининг Ту-95 самолётини Россия Федерациясига қайтаришни бошлади[13]. Бомбардимончилар Узоқ Шарқдаги Украина ҳаво базасида бўлганларга қўшилди.

2007-йил 17-августда Россия Президенти Владимир Путин Россия 1991-йилда тўхтатилган стратегик авиация парвозларини қайта тиклаётганини эълон қилди ва бомбардимончи самолётларини узоқ масофали патрулларга юборди[14][15].

НАТО аъзоларининг қирувчилари кўпинча Ту-95 самолётларини тўхтатиб туриш ва кузатиб бориш учун юборилади, чунки улар НАТО ҳаво ҳудудининг чеккасида, бир-бирига яқин жойлашган.

Хабар қилинишича, Россиянинг Ту-95 самолётлари 2008-йил январ ойида Франсия ва Испания қирғоқлари яқинида Туполев Ту-22М3 „Баcкфире“ стратегик бомбардимончи самолётлари ва Бериэв А-50 „Маинстай“ ҳаво десантларининг эрта огоҳлантирувчи самолётлари билан бир қаторда Франсия ва Испания қирғоқларида ҳарбий-денгиз машқларида қатнашган[16].

Энгелс ҳаво кучлари базасида Ту-95МС , 2006-йил

2008-йил октабр ойида „Россия барқарорлиги-2008“ ҳарбий машғулотлари пайтида Ту-95МС самолётлари 1984-йилдан бери биринчи марта жонли ҳавода учириладиган қанотли ракеталарни учирди. Кҳ-55 қанотли ракетасининг узоқ масофаси Ту-95МС яна бир бор ҳаводан учириладиган қанотли ракеталарни учирди[17].

2010-йил июл ойида Россиянинг иккита Ту-95МС стратегик бомбардимончи самолётлари ҳавода 43 соатдан кўпроқ вақт ўтказган ҳолда самолётлар учун тўхтовсиз парвоз қилиш бўйича жаҳон рекордини ўрнатдилар. Бомбардимончилар Атлантика, Шимолий Муз ва Тинч океанлари ҳамда Япон денгизи орқали тўртта ҳавода ёқилғи қуйиш орқали жами 30 000 км дан ортиқ масофани босиб ўтишди. Асосий вазифа бундай узоқ парвоз пайтида самолётнинг ишлашини текшириш, хусусан, двигателлар ва бошқа тизимларни кузатиш эди[18].

2015-йил 17-ноябрда Россиянинг Суриядаги фуқаролар урушига аралашуви доирасида биринчи марта узоқ масофали ҳаво ҳужумларида қўлланган Ту-95 самолётлари ўзининг жанговар дебютини ўтказди[19].

2016-йил 17-ноябрда модернизация қилинган Ту-95МС стратегик бомбардимончи самолётлари Суриядаги бир нечта жангари позицияларига Кҳ-101 қанотли ракеталарини учириб, биринчи жанговар жойлашувини амалга оширди.

2017-йил 5-декабрда Индонезиядаги Биак авиабазасига иккита Ту- 95МС стратегик бомбардимончи ва иккита Ил-76МД транспорт самолёти биринчи марта қўнди. Бомбардимончилар авиабазага қўнгунга қадар ҳавода ёқилғи қуйиш билан 7000 км дан ортиқ масофани босиб ўтишди. Ташриф давомида Ту-95 экипажлари Тинч океанининг жанубий қисмида саккиз соатдан ортиқ ҳавода бўлиб, биринчи патрул парвозларини амалга оширди[20][21].

Ҳалокатлар

  • 1968-йилда Қора денгиз устида ўқув парвози пайтида иккита самолёт йўқолган. Иккала самолёт ҳам денгизга қулаган, улардан бири кейинроқ қутқарилиши керак эди ва 18 нафар экипаж аъзосидан фақат биттаси тирик қолган. Бу самолётлар Украинадаги АФБ Узйн авиакомпаниясидан парвоз қилган.
  • 2015-йилнинг 8-июнида Ту-95 самолёти узоқ шарқий Амур вилоятида „Украинка“ бомбардимончи базасида учиш-қўниш йўлагидан чиқиб кетди ва парвоз пайтида ёниб кетди. Натижада бир экипаж аъзоси ҳалок бўлди[22][23].
  • 2015-йилнинг 14-июлида Хабаровск яқинида Ту-95МС ҳалокатга учраган ва етти экипаж аъзосидан икки нафари ҳалок бўлгани ҳақида хабар берилган эди.

Техник хусусиятлари

Туполев Ту-95МС нинг ўнг кўриниши

Умумий хусусиятлар

  • Экипаж: 6–7 учувчи, иккинчи учувчи, борт муҳандиси, алоқа тизими оператори, навигатор, қуйруқ қуролчиси, баъзан эса бошқа навигатор[24].
  • Узунлик: 46,2 м
  • Қанот кенглиги: 50,1 м
  • Баландлиги: 12,12 м
  • Қанот майдони: 310 м 2
  • Бўш вазн: 90 000 кг
  • Максимал учиш оғирлиги: 188 000 кг
  • Двигител: 4 × Кузнецов НК-12 турбовинтли двигателлар 15 000 от кучи

Ишлаш

  • Максимал тезлик: 925 км/соат
  • Круиз тезлиги: 710 км/соат
  • Диапазон: 15 000 км
  • Учиш баландлиги: 13 716 м
  • Кўтарилиш тезлиги: 10 м/с
  • Қанот юки: 606 кг/м 2
  • Қувват/масса : 0,235 кВт/кг

Қуролланиш

  • Қуроллар: 2 × 23 мм Грязев-Шипунов ГШ-23 тўпи қуйруқ минорасида
  • Ракеталар: 15 000 кг гача, шу жумладан Кҳ-20, Кҳ-22 ва Кҳ-55/101/102 ёки қанот остидаги устунларга ўрнатилган 8 та Кҳ-101/102 қанотли ракеталар.

Манбалар

  1. ↑ Крамник, Иля (19 Жулй 2007). „Оружиэ: Возвращэниэ летающэго медведя“ [Wеапонс: Тҳе ретурн оф тҳе флйинг беар]. Лента.ру (ин Руссиан). Арчивед фром тҳе оригинал он 3 Аугуст 2010.
  2. ↑ „Руссиан Беар ис баcк“
  3. ↑ „"Ту-4 "Буқа"“. 18-феврал 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-июн 2022-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 . Вашингтон: Халқаро бизнес нашрлари, АҚШ, 2007-йил 7-феврал (янгиланган 2011-йил). 7-феврал 2007-йил. 157–9-бетлар.ИСБН978-1-4330-4115-0
  5. ↑ „„Туполев Ту-95 Беар““. 2010-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-июн.
  6. ↑ ҳттпс://бабел.ҳатҳитруст.орг/cги/пт?ид=мдп.39015059171325;виэw=1уп;сеқ=3п40
  7. ↑ „ТВ-2 (НК-12) турбопроп двигателини яратиш“
  8. ↑ „"Ту-95МС"“. 21-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-июн 2022-йил.
  9. ↑ "Ту-20/95/142 Беар: энг тез таянчли бошқариладиган самолёт.", 14-июн 2012-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 26-июн 2022-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ "Туполев Ту-95РТ „Беар Д“
  11. ↑ "Катта Иван, Цар Бомба („Бомбалар қироли“): дунё энг катта ядро қуроли."
  12. ↑ Проосков. Н. (1997-йил 14-июл)
  13. ↑ "Барча стратегик бомбардимончилар Қозоғистондан чиқиб кетишди; Украинадагилар бўйича музокаралар." Озодлик радиоси янгиликлари , жилд. 3, № 9, 1994-йил 21-25-феврал, Ядровий таҳдид ташаббуси орқали.
  14. ↑ „Россия узоқ масофали бомбардимончи патрулларга буйруқ берди“
  15. ↑ „Россия ядровий бомбардимончилар томониданТҳе Неw Ёрк Тимес патрул қилишни давом эттирмоқда“
  16. ↑ „"Россия Бискай ко'рфазида катта денгиз машқларини о'тказаётгани сабабли РАФ огоҳлантириши".“. 2008-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-июн.
  17. ↑ „Руссиа ревивес Cолд Wар аирcрафт.“
  18. ↑ "Рекорд Ту-95МС: „медведи“ провели в воздухе болеэ сорока часов"
  19. ↑ „Парис аттаcкс: Cамерон то маке cасе фор Сйриа милитарй аcтион ас ЭУ троопс cоулд бе сент то Франcе – латест неwс“
  20. ↑ „Руссиан аирcрафт маке а флигҳт фром Амур регион то Индонесиа wитҳин интернатионал висит“
  21. ↑ „Аустралиан аир форcе пут он алерт афтер Руссиан лонг-ранге бомберс ҳеадед соутҳ“
  22. ↑ „Руссиа Гроундс 2нд Фигҳтер Жет Флеэт Амид Стринг оф Cатастропҳес“
  23. ↑ „Тwо Пилоц Киллед Ин Руссиан Ту-95 Бомбер Cраш“
  24. ↑ „Ту-95 Беар стратегик бомбардимончи“

Библиография

  • Букҳарин, Олег, Павел Л. Подвиг анд Франк вон Ҳиппел. Руссиан Стратегиc Нуcлеар Форcес. Бостон: МИТ Пресс, 2004. ИСБН 978-0-262-66181-2.
  • Дуффй, Паул анд Андреи Кандалов. Туполев: Тҳе Ман анд Ҳис Аирcрафт. Шреwсбурй, УК: Аирлифе, 1996. ИСБН 978-1-85310-728-3.
  • Эден, Паул (эдитор). Тҳе Энcйcлопедиа оф Модерн Милитарй Аирcрафт. Лондон: Амбер Боокс, 2004. ИСБН 978-1-904687-84-9.
  • Гордон, Ефим анд Петер Давидсон. Туполев Ту-95 Беар. Нортҳ Бранч, Миннесота: Спеcиалтй Пресс, 2006. ИСБН 978-1-58007-102-4.
  • Грант, Р. Г. анд Жоҳн Р. Даилей. Флигҳт: 100 Еарс оф Авиатион. Ҳарлоw, Эссех: ДК Адулт, 2007. ИСБН 978-0-7566-1902-2.
  • Младенов, Алехандер. „Стилл Гоинг Стронг“. Аир Интернатионал. Вол. 89, Но. 2, Аугуст 2015. пп. 40–47. ИССН 0306-5634.
  • Wилсон, Стеwарт. Cомбат Аирcрафт синcе 1945. Фйшwиcк, Аустралиа: Аэроспаcе Публиcатионс, 2000. ИСБН 978-1-875671-50-2.