Turdosh huquqlar

Turdosh huquqlar — ijodiy asarga nisbatan mavjud boʻlgan, biroq asarning bevosita muallifi bilan bogʻliq boʻlmagan huquqlardir. Bu atama „mualliflik huquqlari“ tushunchasiga qarama-qarshi maʼnoda qoʻllanadi. Angliya yoki AQSh huquqshunosligi nuqtai nazaridan qaraganda, mualliflik huquqlari ham, turdosh huquqlar ham mualliflik huquqi doirasiga kiradi.

Turdosh huquqlarning amal qilish koʻlami turli mamlakatlarda mualliflik huquqlariga qaraganda ancha farq qiladi. Ijrochilar, fonogramma ishlab chiqaruvchilar va teleradioeshittirish tashkilotlarining huquqlari ushbu doiraga aniq kiradi hamda ular 1961-yilda imzolangan Ijrochilar, fonogramma tayyorlovchilar va teleradioeshittirish tashkilotlarining huquqlarini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Rim konvensiyasi tomonidan xalqaro miqyosda himoya qilinadi^[1].

Yevropa Ittifoqi doirasida film prodyuserlari (rejissorlardan farqli oʻlaroq) va maʼlumotlar bazasi yaratuvchilarining huquqlari ham turdosh huquqlar bilan himoyalanadi. Shuningdek, ushbu atama baʼzan yarimoʻtkazgichlar topologiyalariga boʻlgan oʻziga xos sui generis huquqlar va boshqa sanoat namunalari huquqlarini oʻz ichiga oladigan darajada keng qoʻllanadi. Amaliy taʼrifga koʻra, turdosh huquqlar — Bern konvensiyasi qamrab olmagan, mualliflik huquqi turidagi huquqlardir^[2].

Mualliflik huquqlari bilan munosabati

Turdosh huquqlar har qanday mualliflik huquqlaridan mustaqildir, bu holat turli xalqaro shartnomalarda ham aniq belgilab qoʻyilgan (Rim konvensiyasi 1-modda; Jeneva konvensiyasi 7.1-modda; Butunjahon intellektual mulk tashkilotining ijrolar va fonogrammalar boʻyicha shartnomasi 1.2-modda). Shunga koʻra, qoʻshiq yozilgan CD disk bir vaqtning oʻzida mualliflik huquqi turiga kiruvchi toʻrtta huquq bilan himoya qilinadi:

Musiqa bastakorining mualliflik huquqlari
Sheʼr muallifining mualliflik huquqlari
Xonanda va musiqachilarning ijrochilik huquqlari
Yozuvni (fonogrammani) tayyorlagan shaxs yoki korxonaning prodyuserlik huquqlari

Ijrochilar

Ijrochilarning himoya qilinishi, ehtimol, turdosh huquqlar ichida eng kuchli va eng tizimlilashganidir. Ijrochi (musiqachi, aktyor va b.) asar muallifining hissasidan tashqari, oʻz ijrosi orqali ham intellektual hissa qoʻshadi. Shu sababli, koʻplab mamlakatlar ijrochilarga nafaqat Rim konvensiyasida (7–9-moddalar) koʻzda tutilgan mulkiy huquqlarni, balki axloqiy huquqlarni ham taqdim etadi, shuningdek, Butunjahon intellektual mulk tashkilotining ijrolar va fonogrammalar boʻyicha shartnomasi 5-moddasiga binoan mualliflikni tan olish va asar daxlsizligi huquqlari talab etiladi.

Ijrochilarning huquqlarini ommaviy ijro huquqlari bilan adashtirmaslik kerak. Ommaviy ijro huquqlari — bu musiqiy asarni ommaviy ravishda ijro etishga ruxsat berilgani (litsenziya) evaziga bastakorga mualliflik huquqi doirasida toʻlanishi kerak boʻlgan royalti (gonorar) hisoblanadi. Boshqacha aytganda, ijrochilar bastakorlarga ommaviy ijro huquqi uchun haq toʻlashlari shart. Rim konvensiyasiga (7-modda) muvofiq, ijrochilar quyidagi harakatlarning oldini olish huquqiga ega:

Ularning ijrosini efirga uzatish yoki omma eʼtiboriga yetkazish, agar bu ijro qonuniy ravishda nashr etilgan yozuvdan amalga oshirilmayotgan boʻlsa;
Ularning ijrosini yozib olish;
Ularning ijrosi yozilgan nusxani koʻpaytirish.

Butunjahon intellektual mulk tashkilotining ijrolar va fonogrammalar boʻyicha shartnomasi ushbu huquqlarni kengaytirib, quyidagi harakatlarga ruxsat berish (litsenziyalash) huquqini ham oʻz ichiga oladi:

Ularning ijrosi yozilgan nusxalarni sotish yoki mulk huquqini boshqacha tarzda oʻtkazish uchun tarqatish (8-modda);
Ularning ijrosi yozilgan nusxalarni ijaraga berish, majburiy litsenziyalash tizimi amal qilayotgan hollar bundan mustasno (9-modda);
Ularning ijrolarini „omma eʼtiboriga yetkazish“ (10-modda), yaʼni amalda ularni internetda eʼlon qilish.

Rim konvensiyasining 14-moddasida ijrochilar huquqlarini muhofaza qilishning minimal muddati ijro etilgan yil tugaganidan boshlab yigirma yil qilib belgilangan edi; Intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bogʻliq jihatlari boʻyicha bitimi (14.5-modda) bu muddatni ellik yilgacha uzaytirdi. Yevropa Ittifoqida ijrochilarning huquqlari ijro etilgan yil tugaganidan keyin ellik yil davomida amal qiladi, agar ijro yozuvi nashr etilgan boʻlsa, u holda himoya muddati nashr etilgan yil tugaganidan boshlab ellik yilni tashkil etadi.

AQShda ijrolar kabi yozib olinmagan asarlarga nisbatan federal qonunchilik darajasida belgilangan huquqlar mavjud emas va ijroni yozib olish bo‘yicha federal eksklyuziv huquq ko‘zda tutilmagan; ba’zi shtatlarda, xususan Kaliforniyada, ijrochilar huquqlariga oid qonunlar bor, biroq 1988-yil holatiga ko‘ra bular amaliyotda sinab ko‘rilmagan^[3].

Manbalar

^ Although "neighbouring rights" is the term more commonly used in translations, "related rights" is the term used in original English language documents: e.g., the Irish Copyright and Related Rights Act, 2000 or the European Union directive on rental right and lending right and on certain rights related to copyright in the field of intellectual property.
^ Rome Convention for the Protection of Performers, Producers of Phonograms and Broadcasting Organisations
^ Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works (from WIPO)
^ Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (from WTO)
^ WIPO Performers and Phonograms Treaty (from WIPO)
^ Directive 2006/116/EC of the European Parliament and of the Council of 12 December 2006 on the term of protection of copyright and certain related rights (codified version). It replaced directive 93/98/EEC.
^ Directive 2006/115/EC of the European Parliament and of the Council of 12 December 2006 on rental right and lending right and on certain rights related to copyright in the field of intellectual property (codified version). It replaced directive 92/100/EEC.
^ Directive 2001/29/EC of the European Parliament and of the Council of 22 May 2001 on the harmonisation of certain aspects of copyright and related rights in the information society
^ Directive 96/9/EC of the European Parliament and of the Council of 11 March 1996 on the legal protection of databases
^ Copyright Law of 1965-09-09.
^ Law No. 633 of 1941-04-22.
^ This fact is used by many common law countries to explain the lack of protection of moral rights in their copyright laws: the rights are protected by other statutes or by common law torts such as defamation, passing off and malicious falsehood.
^ Council Directive 87/54/EEC of 16 December 1986 on the legal protection of topographies of semiconductor products
^ Litman, Jessica D. „Performer's Rights and Digital Sampling under U.S. and Japanese Law“. Law Quad. Notes 3. University of Michigan (1988). Qaraldi: 2013-yil 7-sentyabr.
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/collective-rights-management-directive-publication-collective-management-organisations-and

[1]

[2]

[3]