Turk adabiyotida ertak sahifasining manbasini koʻrish

Turk adabiyotida '''[[Ertak|ertak og‘zaki]]''' adabiyot an’anasining eng qadimiy va muhim mahsulotlaridan biridir. U <nowiki>XIX</nowiki> asrdan beri yozilgan. [[Turk tili]]ga  “ertak” so‘zi [[Arab tili|arabcha]] “mesel” so‘zidan o‘tgan. Turk ertaklariga oid eng qadimgi asar M. Digéonning ''“Nouveaux Turc et Arabes”'' (1781) asariga tegishli. Bu asardagi besh matndan uchtasi turkiy ertaklar bo‘lib, bular Halil, Darvish va Shirvanli savdogardir.<ref name="Türkleronline">{{Veb manbasi|sarlavha=Türk Masalları Üzerine Yapılan Çalışmalar|url=http://turkleronline.net/turkler/masallar/yukari_cukurova_masallari/bolum1_sayfa1.htm|qaralgan sana=20 Nisan 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170421003235/http://turkleronline.net/turkler/masallar/yukari_cukurova_masallari/bolum1_sayfa1.htm|arxivsana=21 Nisan 2017}}</ref>

== Umumiy ma'lumot ==

=== Ta'rif ===
Bu soʻz turk tiliga arabcha “masal” soʻzidan oʻtgan. Anadoluda ertaklar “metel, masala, matal, heka, hikoya, hikiya, hekeya, nisbat, bard va nagil” sifatida ham qoʻllanadi. {{Sfn|Sakaoğlu|1999}} Turk adabiyotida ertaklarga koʻplab taʼriflar berilgan. Turk Til Muassasasining Zamonaviy Turkcha lug’atida “Og’zaki an’analarda yashab, asosan odamlar, jodugarlar, jinlar, devlar, jodugarlar, jodugarlar, devlar, jodugarlar, jodugarlar, jodugarlar, jodugarlar, jodugarlar, jodugarlar va mavjudotlar, odatda, xalq tomonidan yaratilgan, orzu-havasga asoslangan g’ayrioddiy voqealar haqida hikoya qiluvchi adabiy janr. peri va boshqalar". sifatida o'tadi.  Saim Sakaog'lu o'zining ''"Ertak tadqiqotlari"'' nomli kitobida, "Hodisalarning joyi va vaqti noaniq; ular qahramonlar va peri, [[Devlar|dev]], [[jin]], [[Ajdar|ajdaho]], arab opa-singil kabi ba'zi odamlarni ifodalamaydigan hikoyalardir". sifatida belgilangan.<ref>{{Kitob manbasi|title=Masal Araştırmaları|date=1999|publisher=Akçağ Yayınları|location=Ankara|page=159}}</ref> Naki Tezel esa “Ular odatda g‘ayritabiiy qahramonlar va sarguzashtlarni o‘z ichiga olgan, mavzui xayoliy bo‘lib, og‘izdan og‘izga o‘tib ketadigan xalq ertaklaridir”, deydi. sifatida belgilangan.<ref name="Tezel2001">{{Kitob manbasi|title=Türk Masalları|date=2001|publisher=MEB Yayınları|location=İstanbul|page=Önsöz}}</ref> Pertev Naili Boratav ertakni  "nasrda aytilgan, diniy va sehrli e'tiqod va urf-odatlarga bog'liq bo'lmagan, butunlay uydirma, voqelikka aloqador bo'lmagan va u aytayotgan narsaga ishongandek bo'lmagan qisqa hikoya" deb ta'riflagan.<ref>{{Kitob manbasi|title=100 Soruda Türk Halk Edebiyatı|date=1982|publisher=Gerçek Yayınevi|location=İstanbul|page=75}}</ref> Usmonli turkcha-turk qomusiy lug‘atida “odob va odobga foydali masal, hikoyat” deb ta’riflangan.<ref name="Devellioğlu1978">{{Kitob manbasi|title=Osmanlıca – Türkçe Ansiklopedik Lügat|date=1978|location=Ankara|page=747}}</ref>

=== Manba va tasnifi ===
Turk ertaklarining kelib chiqishi haqida hozirgacha hech qanday tadqiqot qilinmagan. Biroq, kompilyatsiya va tasniflash bo'yicha tadqiqotlar olib borildi. Rus turkologi [[Vasiliy Radlov|Vasiliy Radlof]]  turk ertaklarini tuzgan birinchi shaxsdir.<ref name="Seyidoğlu1975">{{Kitob manbasi|title=Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar|date=1975|publisher=Bayram Matbaası}}</ref> Albert  Vesselski, Jorj  Yakob, Tedor Menzel va Fridrix Giese turk ertaklari ustida ishlaydigan boshqa odamlardir. {{Sfn|Seyidoğlu}} Turkiyada bu boradagi birinchi tadqiqot  KD imzosi bilan <nowiki>chop etilgan</nowiki> ''Turk ertaklaridir'' . Bu asarni birinchi marta [[Ziyo koʻkalp|Ziya Gökalp]] tilga oldi va Pertev Naili Boratav tanishtirdi.<ref name="Türkleronline"/> Pertev Naili Boratav Turkiyada ertak ustida ishlayotganlardan biridir. Uning ''Typen turkischen Volksmärchen'' ( [[Turk tili|tr]] . Ustoz Volfram Eberxard bilan birgalikda tayyorlagan ''“Turk xalq ertaklarining turlari”'' nomli katalog turk ertaklarining eng muhim bosqichlaridan biridir. {{Sfn|Sakaoğlu|2009}} Bu ishda 2500 turkiy ertak tekshirilib, 378 tur (ertak) aniqlangan.<ref name="TurhanTuna2013">{{Kitob manbasi|title=TÜRK MASALLARININ VAROLUŞÇULUK AÇISINDAN İNCELENMESİ|date=2013|location=Muğla|page=13}}</ref> Bu asar oldidan Boratav 1955 yilda ''"Zaman Zaman Ichkarida"'', 1969 yilda ''"Az Gittik Uz Gittik"'' nomli asarlari bilan turk ertaklariga oid ma'lumotlar va matnlarni kiritgan.  Turk ertaklariga oid yana bir tasnif tadqiqoti S. Uolker va A. Uysalning Amerikada nashr etilgan asaridir. Ziya Gökalp ilk bor ''Küçük Mecmuada'' <nowiki>nashr</nowiki> etgan ertaklaridan bir qismini ''Oltin Ishik'' nomli asarida birlashtirdi. ''Billur Kosk Tales'' 1961 yilda Tohir Alangu tomonidan nashr etilgan. Asardagi o'n to'rtta ertak turk turkchasida berilgan va ularning Eberhard-Boratav katalogidagi tur raqamlari aniqlangan.<ref name="Türkleronline" /> Muallif 1967 <nowiki>yilda</nowiki> ''“Kelog‘lan ertaklari”ni'' nashr ettirdi.

Turk ertaklari og'zaki ijodda yashab kelgan. Bu <nowiki>XIX</nowiki> asrda yozilgan.  ''Billur Koshk'' Turkiyada omma tomonidan tuzilgan eng qadimgi {{'}} .   ''[[Semurgʻ|Feniks]]'' - Turkiyadagi eng keng tarqalgan yoki boshqacha aytganda, eng mashhur ertak. Ertak, shuningdek, [[Shomonlik|shamanizmning]] qoldiqlari bilan to'qilgan ( Osmon xudosi e'tiqodlari). Ertakdagi g'ayrioddiy motivlar mifik tafakkurning belgi sifatida kengayishidir.<ref name="TurhanTuna2013"/>

[[Turkum:Turk adabiyoti]]