Ziyosfera

Turk adabiyotida ertak

Турк адабиётида эртак оғзаки адабиёт ан’анасининг энг қадимий ва муҳим маҳсулотларидан биридир. У ХИХ асрдан бери ёзилган. Турк тилига “эртак” сўзи арабча “месел” сўзидан ўтган. Турк эртакларига оид энг қадимги асар М. Дигéоннинг “Ноувеаух Турc эт Арабес” (1781) асарига тегишли. Бу асардаги беш матндан учтаси туркий эртаклар бўлиб, булар Ҳалил, Дарвиш ва Ширванли савдогардир.[1]

Умумий ма'лумот

Та'риф

Бу сўз турк тилига арабча “масал” сўзидан ўтган. Анадолуда эртаклар “метел, масала, матал, ҳека, ҳикоя, ҳикия, ҳекея, нисбат, бард ва нагил” сифатида ҳам қўлланади. [2] Турк адабиётида эртакларга кўплаб таърифлар берилган. Турк Тил Муассасасининг Замонавий Туркча луг’атида “Ог’заки ан’аналарда яшаб, асосан одамлар, жодугарлар, жинлар, девлар, жодугарлар, жодугарлар, девлар, жодугарлар, жодугарлар, жодугарлар, жодугарлар, жодугарлар, жодугарлар ва мавжудотлар, одатда, халқ томонидан яратилган, орзу-ҳавасга асосланган г’айриоддий воқеалар ҳақида ҳикоя қилувчи адабий жанр. пери ва бошқалар". сифатида о'тади. Саим Сакаог'лу о'зининг "Эртак тадқиқотлари" номли китобида, "Ҳодисаларнинг жойи ва вақти ноаниқ; улар қаҳрамонлар ва пери, дев, жин, аждаҳо, араб опа-сингил каби ба'зи одамларни ифодаламайдиган ҳикоялардир". сифатида белгиланган.[3] Наки Тезел эса “Улар одатда ғайритабиий қаҳрамонлар ва саргузаштларни ўз ичига олган, мавзуи хаёлий бўлиб, оғиздан оғизга ўтиб кетадиган халқ эртакларидир”, дейди. сифатида белгиланган.[4] Пертев Наили Боратав эртакни "насрда айтилган, диний ва сеҳрли э'тиқод ва урф-одатларга бог'лиқ бо'лмаган, бутунлай уйдирма, воқеликка алоқадор бо'лмаган ва у айтаётган нарсага ишонгандек бо'лмаган қисқа ҳикоя" деб та'рифлаган.[5] Усмонли туркча-турк қомусий луғатида “одоб ва одобга фойдали масал, ҳикоят” деб та’рифланган.[6]

Манба ва таснифи

Турк эртакларининг келиб чиқиши ҳақида ҳозиргача ҳеч қандай тадқиқот қилинмаган. Бироқ, компиляция ва таснифлаш бо'йича тадқиқотлар олиб борилди. Рус туркологи Василий Радлоф турк эртакларини тузган биринчи шахсдир.[7] Алберт Весселски, Жорж Якоб, Тедор Мензел ва Фридрих Гиэсе турк эртаклари устида ишлайдиган бошқа одамлардир. [8] Туркияда бу борадаги биринчи тадқиқот КД имзоси билан чоп этилган Турк эртакларидир . Бу асарни биринчи марта Зия Гöкалп тилга олди ва Пертев Наили Боратав таништирди.[1] Пертев Наили Боратав Туркияда эртак устида ишлаётганлардан биридир. Унинг Тйпен туркисчен Волксмäрчен ( тр . Устоз Волфрам Эберхард билан биргаликда тайёрлаган “Турк халқ эртакларининг турлари” номли каталог турк эртакларининг энг муҳим босқичларидан биридир. [9] Бу ишда 2500 туркий эртак текширилиб, 378 тур (эртак) аниқланган.[10] Бу асар олдидан Боратав 1955 йилда "Заман Заман Ичкарида", 1969 йилда "Аз Гиттик Уз Гиттик" номли асарлари билан турк эртакларига оид ма'лумотлар ва матнларни киритган. Турк эртакларига оид яна бир тасниф тадқиқоти С. Уолкер ва А. Уйсалнинг Америкада нашр этилган асаридир. Зия Гöкалп илк бор Кüçüк Меcмуада нашр этган эртакларидан бир қисмини Олтин Ишик номли асарида бирлаштирди. Биллур Коск Талес 1961 йилда Тоҳир Алангу томонидан нашр этилган. Асардаги о'н то'ртта эртак турк туркчасида берилган ва уларнинг Эберҳард-Боратав каталогидаги тур рақамлари аниқланган.[1] Муаллиф 1967 йилда “Келоғлан эртаклари”ни нашр эттирди.

Турк эртаклари ог'заки ижодда яшаб келган. Бу ХИХ асрда ёзилган. Биллур Кошк Туркияда омма томонидан тузилган энг қадимги ' . Феникс - Туркиядаги энг кенг тарқалган ёки бошқача айтганда, энг машҳур эртак. Эртак, шунингдек, шаманизмнинг қолдиқлари билан то'қилган ( Осмон худоси э'тиқодлари). Эртакдаги г'айриоддий мотивлар мифик тафаккурнинг белги сифатида кенгайишидир.[10]

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Тüрк Масалларı Üзерине Япıлан Çалışмалар“. 21 нисан 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 нисан 2017.
  2. ↑ Сакаоğлу 1999.
  3. ↑ Масал Араşтıрмаларı. Анкара: Акçаğ Яйıнларı, 1999 — 159-бет. 
  4. ↑ Тüрк Масалларı. İстанбул: МЕБ Яйıнларı, 2001 — Öнсöз-бет. 
  5. ↑ 100 Соруда Тüрк Ҳалк Эдебиятı. İстанбул: Герçэк Яйıневи, 1982 — 75-бет. 
  6. ↑ Османлıcа – Тüркçэ Ансиклопедик Лüгат, Анкара, 1978 — 747-бет. 
  7. ↑ Эрзурум Ҳалк Масалларı Üзерине Араşтıрмалар. Байрам Матбаасı, 1975. 
  8. ↑ Сейидоğлу.
  9. ↑ Сакаоğлу 2009.
  10. ↑ 10,0 10,1 ТÜРК МАСАЛЛАРИНИН ВАРОЛУŞÇУЛУК АÇИСИНДАН İНCЕЛЕНМЕСİ, Муğла, 2013 — 13-бет.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Turk_adabiyotida_ertak" dan olindi