Turk futboli tarixi
Футбол Усмонли империясига шу ерда яшовчи инглизлар томонидан олиб кирилган. Биринчи ўйинлар 1875-йилда ҳозирги Салоники (ўша пайтдаги Селаник) шаҳрида бўлиб ўтган. „Ф. C. Смйрна“ Туркияда ташкил этилган биринчи футбол клуби бўлди. Улар 1895-йилда футболни Измирдан Истанбулга олиб келди. Измир ва Истанбул клублари ўртасидаги илк расмий учрашувлар 1897, 1898, 1899 ва 1904-йилларда бўлиб ўтди ва барча ўйинларда Измир жамоаси ғалаба қозонди[1].
Дастлабки йиллар (1875–1923)
ХИХ аср охирида Усмонли империясида инглиз аскарлари ва денгизчилари ўртасида футбол ўйнала бошланди ва у тез орада юнонлар, арманлар ва левантияликлар каби кичик халқлар орасида тарқалди. Империядаги дастлабки жамоалар юнон, арман ва инглиз ўйинчиларидан ташкил топган эди[2]. Тарихчи Меҳмет Йücе маълумотларига кўра, империяда қайд этилган биринчи ўйинлардан бири 1889-йилда левантияликлар жамоалари ўртасида бўлиб ўтган: „Боурнабат Фоотбалл Cлуб“ „Cонстантинопле ФC“га қарши ўйнаган.
Ўша пайтда туркларга спорт мусобақаларида қатнашиш тақиқланган эди ва бу Ислом маданиятига тўғри келмайди деб ҳисобланарди. Туркий футболчилардан ташкил топган биринчи клуб 1899-йилда тузилган „Блаcк Стоcкингс ФC“ бўлди. Усмонли полицияси майдонга бостириб кириб, қўлга тушган барча ўйинчиларни ҳибсга олган. Ўша йили, 1889-йил 14-январда, асосан инглиз ва франсуз ўйинчиларидан иборат Измир (Смйрна) терма жамоаси Константинополга келиб, бошқа бир инглиз жамоаси „Cонстантинопле ФC“ билан куч синашди. Мода туманидаги „Яоурт Тчесме“ майдонида 1000 томошабин кўз ўнгида ўтган ўйинда мезбонлар 3-0 ҳисобида ғалаба қозонди.
„Блаcк Стоcкингс“ ортидан Cади Кеуй ФРC, Мода ФC, Элпис Ф.C. ва ҲМС Имогене Ф.C. каби клублар ташкил топди. Биринчи рақобатбардош лига 1904-йилда ташкил этилди. Истанбулда жойлашган ва „Константинопол футбол лигаси“ деб номланган бу лига юқорида тилга олинган тўртта клубдан иборат эди. Бироқ, турк футболчиларига ҳали ҳам мусобақаларда қатнашиш тақиқланган эди. Кейинги йилларда вазият ўзгарди ва Иттиҳод ва тараққий ёш туркларни юнон, арман ва левантиялик тенгдошлари каби спорт билан шуғулланишга ундади. Шундай қилиб, турк футболчилари иштирокидаги Фенербаҳçэ ва Галатасарай каби клублар ташкил этилди (Галатасарай ҳозирда ҳам фаолият юритаётган энг кўҳна турк футбол жамоаси ҳисобланади. Гарчи Беşиктаş Ж.К. 1903-йилда ташкил этилган бўлса-да, улар футбол фаолиятини 1911-йилда бошлаганлар). Лига ўйинлари якшанба кунлари ўтказилгани учун у „Якшанба лигаси“ деб ҳам аталган[1]. Лигада ғолиб чиққан биринчи клуб ҲМС Имогене ФC бўлди.
1906-йилги Норасмий Олимпиада о'йинларида Усмонли империясидан икки жамоа иштирок этди: инглиз ва франсузлардан иборат Измир (Смйрна) ҳамда юнонлардан ташкил топган Салоники жамоалари. Ҳар икки клуб Дания ва Афина жамоаларига мос равишда 5-1 ва 5-0 ҳисобида имкониятни бой берди. Бироқ, Афина жамоаси иккинчи ўрин учун баҳсдан воз кечгани сабабли, Измир ва Салоники ўзаро ўйнади. Измир 3–0 ҳисобида ғалаба қозониб, кумуш медални қўлга киритди.
Футбол ўйнаган биринчи турк кишиси 1898-йилда Измирда хизмат қилган аскар бўлган. 1908—1909-йилги мавсумдан бошлаб Измирда юнон, арман ва левантия жамоалари (масалан, Аполлон Смйрнис, Паниониос, Боурнабат Фоотбалл Cлуб, Маccаби де Фоот-балл, Wандерер) ўртасида уюшган лига мавжуд эди. Ушбу чемпионат 1922-йилда Измир ёнғини ва Греция ва Туркия ўртасидаги аҳоли алмашинуви билан якунланди. Аполлон Смйрнис 5 та чемпионлик билан энг муваффақиятли клуб бўлган. 1915-йилдан 1917-йилгача Измирда Алтай С.К., Карşıяка С.К., Туран ва Триполи жамоалари ўртасида янги турк лигаси ташкил этилди ва унда Алтай С.К. 3 марта чемпион бўлди[3][4].
1912-йилда Истанбулда яна бир лига тузилди. Бу лига „Жума лигаси“ деб аталиб, ўйинлар жума кунлари ўтказиларди. Лигада Дарüлфüнун С. К., İстанбул Ж. К. (кейинчалик Тüрк İдман Оcаğı номи билан танилган, 1967-йилда Трабзонспорга айланган), Анадолу С. К., Санайии Ф. К., Şэҳремини С. К. ва Фенербаҳçэ С. К. (ИИ) жамоалари иштирок этган. 1915–1916-йилги мавсумда иккала лига бирлашгунча Якшанба лигаси етакчи бўлиб қолди[1]. 1919-йилда Беşиктаş Ж.К. томонидан „İстанбул Тüрк İдман Бирлиğи“ ташкил этилди, бироқ бу лигага Жума лигасига қўшилишга рухсат берилмади. Кейинчалик, 1922-йилда „Тüркие İдман Cемиетлери İттифакı“ (Туркия идмон жамиятлари иттифоқи) ташкил этилди. Бу иттифоқ Туркиянинг турли шаҳарларидаги клубларни бирлаштирди.
Мустақилликдан кейин (1923-1959)
Ушбу лига 1923-йил 23-апрелда „Футбол Ҳей’эт-и Мüттеҳидеси“ номи билан Туркия футбол федерациясининг ташкил этилишига асос бўлди. Ўша йили Туркия миллий футбол терма жамоаси ўзининг илк халқаро ўйинини Руминияга қарши ўтказди. Кейинчалик Адана, Анқара, Эскиşэҳир, Измир ва Трабзон каби шаҳарларда ҳам лигалар ташкил этилди. 1937-йилда Анқара, Истанбул ва Измирнинг энг кучли клублари ўртасида „Милли Кüме“ (Миллий тўплам) мусобақаси йўлга қўйилди ва у 1950-йилгача давом этди. 1952-йилда учта йирик шаҳарда биринчи профессионал лигалар ташкил этилди. 1959-йилда эса „Милли Лиг“ деб номланувчи биринчи миллий профессионал лига яратилди. Иккинчи ва учинчи дивизионлар пайдо бўлгач, миллий лигадан ташқаридаги профессионал лигалар ҳаваскор мақомига ўтди[1].
Миллий лига (Милли Лиг) биринчи марта 1959-йилда Анқара, Истанбул ва Измир клублари иштирокида ўтказилди. 1958-йилда ўн олтита клубдан иборат икки гуруҳли лигада кимлар иштирок этишини аниқлаш учун саралаш ўйинлари бўлиб ўтди. Фенербаҳçэ биринчи Миллий лиганинг чемпиони бўлди, Галатасарай футболчиси Метин Октай эса энг яхши тўпурар бўлди[1].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Сивритепе, Эрдинç Туркия лигаларигача бўлган давр туркиш-соccер.cом, кириш санаси: 21-июн, 2010-йил
- ↑ ал.], Жамес Баинбридге ... [эт. Туркей, 11тҳ, Фооцcрай, Виc.: Лонелй Планет, 2009 — 50-бет. ИСБН 9781741049275.
- ↑ Левантине Ҳеритаге
- ↑ Ҳисторй оф Борнова