Turk kamondan otish

Турк камонидан отиш, камондан отиш ва айниқса туркларда отда камон отишнинг аҳамияти тарихдан олдинги даврларга бориб тақалади. Милоддан аввалги 5000-йилларда Олтой ва Тян-Шан тоғлари ва атрофида пайдо бўлган, кейинчалик эса Ички Осиёда тўлиқ ҳукмронлик қилган “Отлиқ чўл маданияти”да отлар ва камондан ўқ отишга катта аҳамият берилган[1]. Тарихда турк от камончилари чопиш пайтида эгарни буриш ва ўқларни орқага отиш орқали нишонга аниқ тегиш маҳорати билан машҳур[2]. Турклар халқаро адабиётда " Қисм отиш" деб аталадиган отда орқага о'қ отишнинг энг муваффақиятли ва машҳур амалиётчилари бо'лган. Турк қаҳрамони Тарканснинг дубулг'асига лочин патларини кийиш ҳуқуқи фақат Парфия отишини муваффақиятли бажара олганларга берилди. Уруш ва қочиб кетиш, ёлғон чекиниш ва ўраб олиш каби тактикалар турк отли камончилар томонидан қўлланиладиган тактикалар бўлиб, кўплаб ғалабаларда асосий рол ўйнайди[3] [4]. Турк достонларидан бири Ўғуз когон достонида камон ва ўқ рамзий ма’нолар билан ўрин олади. Турк маданиятининг о'тмишида о'қ отиш кенг майдонда муҳим аҳамиятга эга бо'лган. Ўрта Осиёда тирикчилик ва ҳарбий амалиёт манбаи бўлган ҳайдовчи овчилик турк отли камондан отишнинг ривожланишини таъминлади; Турклар бу ко'никмаларни О'рта Осиёдан Анадолуга олиб келишган[4]. Камондан отиш жангчи, овчилик ва спорт маҳорати каби соҳалардан ташқари ижтимоий соҳада ҳам муҳим аҳамиятга эга эди. Масалан, ҳарбий байрамлар ва диний маросимларда ижтимоий ҳаётда турли спорт о'қ отиш мусобақалари бо'либ о'тди. Евроосиё географиясида яшовчи турклар томонидан камон ва ўқ ясашда қўлланган махсус материал ва техникаларнинг уста-шогирд орқали авлоддан-авлодга яширин тарзда ўтказилиши, технологик фарқ туфайли туркларга ўтроқ халқлардан устунлик берди ва уларнинг оиласини берди. қурол ишлаб чиқарувчиси билан ижтимоий ҳаётдаги эксклюзивлик.
Исломдан кейинги давр

Камондан отиш бошқа қуроллардан фарқли о'лароқ, исломнинг дастлабки йилларида муҳим о'рин тутган. Шу сабабли турклар ислом динини қабул қилгандан кейин турк камонидан отишга берилган аҳамият диний мазмун касб этди. Исломда камондан отиш ҳақида 40 дан ортиқ ҳадислар борлиги айтилади. Византия тарихчилари Генесиос ва Кедреноснинг ёзишича, Ўрта Осиёдан Онадўлига келган турк камончиларининг ютуқлари қуйидагича ифодаланган: 837-йил 22-июлда халифа Мутасим қўмондонлигида Ўрта Осиёдан турклар билан Византия қўшинлари етиб келишади. Эрталаб бошланган жангда Византия отлиқлари халифанинг қўшинларини тарқатиб юборган, фақат турк камончилари туришган. Ёрго Кедренос қуйидаги иборани ишлатади: "Агар кечаси ёмг'ир ёг'са (кундузи эмас), император ва аскарлар о'лган бо'лар эди". Византияликлар моҳир камончилар бўлишса-да (улар император Юстиниан даврида машҳур бўлган), 9-асрда вақт ўтиши билан бу фазилатларини йўқотган. "Доно" лақабли император ВИ. Леон ( 866-912 ) о'зининг "Тактика" ҳарбий тактикаси китобида қуйидаги иборани қо'ллаган: "Камондан отиш римликлар томонидан бутунлай э'тиборсиз қолдирилган ва бир четга ташланган вақтдан бошлаб, бугунги муваффақияцизликлар одатий ҳолга айланди"[4].
Салжуқийлар Осиё чўлларининг отда камондан отиш анъанасини давом эттириб, Анадо'луда бу маҳоратдан фойдаланганлар. Ўқ ва камон нафақат ҳарбий устунликни, балки салжуқийларда ҳукмронлик рамзи ҳам бўлган. Ҳарбий иттифоқларга чақирувни билдирувчи "о'қларни юбориш" ан'анаси 1000 йил о'тгач, этимологик ма'лумот билан яшашда давом этмоқда. Бугунги кунда Анадо'лудаги ижтимоий тадбирларга расмий таклифномаларда юборилган товарларга “мактаб”, “ўқиш” каби номлар қўйилган[4].

Усмонлилар даври

О'рта асрлардан 19-асргача турк камонларидан отиш техникаси ва қуроли сифатида катта такомиллашган. Усмонли империяси 1568-йил 1-декабрда кирган Родос қўриқхонасида милтиқлар, тўплар ва бошқалар. Ўқотар қуролдан фойдаланишни билмаган аскарлар томонидан камон ва ўқлардан фойдаланиш ҳақида буйруқлар юборди. [5] Яна бир вилоят забт этилиши керак бўлганда, урушни қўллаб-қувватлаш учун ўша ҳудудга бошқа вилоятлардан камончилар жўнатилган. [5] 15-асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Усмонлилар империясида камондан отиш режали ва мунтазам спорт машғулотлари сифатида амалга оширилган ва бу мақсадда “ўқ квадрати” деб номланган 34 та катта майдон ажратилган. О'қ майдонларида спортчилар яшайдиган, машг'улотлар ва мусобақалар о'тказиладиган о'з нафақалари, ма'мурлари ва хизматчилари бор эди. О'қ квадратлари орасида энг машҳури Истанбулдаги Окмейданидир. Истанбул Фотиҳ Султон Меҳмет томонидан забт этилгандан со'нг, майдон эгаларидан тортиб, расман камондан отиш спорти хизматига берилган. Султон фармони билан ҳудуднинг чегаралари белгиланиб, ҳудудга туёқли ҳайвонларни олиб кириш, ўликларни дафн этиш, уй қуриш, қушларни учиб ўтиш тақиқланган. Мусобақа ва отишмалар душанба ва пайшанба кунлари ҳам о'тказилди.
Манба
- ↑ Öнгел, Ҳасан Басри. Гелиşим Сüреcинде Эркен İç Ася Тüрк Окçулуğу. Гази Üниверситеси Эğитим Факüлтеси Дергиси, Cилт 21, Сайı 2, (2001), 189-215.
- ↑ Финдлей, Cартер В.. Дüня Тариҳинде Тüрклер. 1. Басıм. İстанбул: Китап Яйıневи, 2006. с. 37.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедэ - ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Öзвери, М., Арıç, Ҳ., Гüр, А., Çэтинтаş, Б. - НТВ Тариҳ - Сайı 34 - Касıм 2011 - İстанбул 1308-7878
- ↑ 5,0 5,1 Окçулар Вакфı, Османлı Арşив Белгелеринде Тüрк Окçулуğу, Ҳазıрлаянлар; Ҳассан Şэнтüрк Йıлмаз Караcа, Аҳмет Öзкıлıнç вд., İстанбул, 2019