Turk maqomi

Турк мақоми (туркча: макам, кўпликда: макамлар; арабча مقام‎‎ (мақāм) сўзидан)— турк мумтоз ва халқ мусиқасида қўлланадиган куй турлари тизими. У композиция яратиш ва ижро этиш учун мураккаб қоидалар мажмуасини ўз ичига олади. Ҳар бир мақом ўзига хос интервал тузилмаси (cинслер) ва мелодик ривожланишни (сейир) белгилайди. Қатъий композиция (бесте [эн], фасıл [тр], пеşрев [тр], âйин кабилар) ёки спонтан композиция (газел [эн], Таксим [тр], Қур’он тиловат қилиш, Мавлуд ўқиш ва ҳоказо) бўлишидан қатъи назар, барча ижролар маълум бир куй турига амал қилишга интилади. Турк мусиқасида мақомнинг ритмик эквиваленти усул деб аталади.

Географик ва маданий алоқалар

Турк мақом тизими араб мусиқасидаги мақомлар ва Византия мусиқаси [эн]даги Эчос [эн]лар билан баъзи ўхшаш хусусиятларга эга. Айрим назарияларга кўра, мақомнинг келиб чиқиш жойи Ироқнинг Мосул шаҳри ҳисобланади. Айтишларича, ўз шаҳри номига ишора қилиб „Мула Отҳман Ал-Мусили“ деб аталган шахс Истанбулдаги Усмонли саройи [тр]да хизмат қилиб, турк Усмонли мусиқаси [эн]га таъсир кўрсатган. Узоқроқ модал қариндошларга уйғур „муқом“и ва шашмақом каби Марказий Осиё туркий халқлари мусиқалари киради. Шимолий ва Жанубий Ҳиндистоннинг классик рага асосидаги мусиқасида ҳам шунга ўхшаш лад тамойиллари қўлланади. Баъзи олимлар Болқондаги собиқ Усмонли вилоятларида турк мақомларининг изларини топишади^[1]. Ушбу тушунчаларнинг барчаси Ғарб классик мусиқасидаги лад тушунчасига тахминан мос келади, бироқ уларнинг композиция қоидалари турлича.

Манбалар

↑ Шупо, Сокол, эд., Урбан Мусиc ин тҳе Балканс. Тирана:АСМУС, 2006

Қўшимча мутолаа учун

Айдемир, Мурат. Туркиш мусиc макам гуиде. Пан Яйıнcıлıк, 2010. ИСБН 9789944396844.
Микосч, Тҳомас. Макамлар: Тҳе Мусиcал Сcалес оф Туркей. С.л.: Лулу.cом, 2017. ИСБН 978-0244325602.
Öзкан, İсмаил Ҳаккı. Тüрк Мûсıкîси Назариятı ве Усûллери. Кудüм Велвелелери. Öтüкен, 2000. ИСБН 975-437-017-6.
Сигнелл, Карл Л. Макам: Модал Праcтиcе ин Туркиш Арт Мусиc. Нокомис ФЛ (УСА): Усул эдитионс/Лулу.cом., 2004. ИСБН 0-9760455-0-8. "Унабридгед репринт оф тҳе 1986 ҳард cовер эдитион wитҳ упдатес, cорреcтионс, интродуcтион, аудио анд отҳер супплеменц". Оригиналлй публишед: Асиан Мусиc Публиcатионс, Сериэс Д: Монограпҳс, но. 4. Сеаттле: Асиан Мусиc Публиcатионс, 1977.
Сигнелл, Карл Л. Макам: Тüрк Санат Мусикисинде Макам Уйгуламасı (Туркиш транслатион оф абове). Истанбул: Япı Креди Кüлтüр Санат Яйıнcıлıк, 2006. ИСБН 975-08-1080-5.
Йıлмаз, Зеки. Тüрк Мûсıкîси Дерслери. Истанбул: Çаğлар Яйıнларı, 2001. ИСБН 975-95729-1-5.

[1] Шупо, Сокол, эд., Урбан Мусиc ин тҳе Балканс. Тирана:АСМУС, 2006

[1]