Туркиянинг ҳарбий тарихи Туркия ҳудудида ташкил этилган қуролли кучлар тарихини ўз ичига олади ва у Туркия мустақиллик урушидан бошланади.

Мустақиллик уруши

1922-йилда Измирнинг озод этилиши Туркия ғалабасини амалда мустаҳкамлаб, Туркия мустақиллик урушини якунлаган.

Турк инқилобчилари 1920-йилда тузилган Севр шартномасини рад этишди, чунки бу ҳужжат Усмоний ҳукуматига замонавий Туркия ҳудудига нисбатан анча кичик ҳудудни қолдирган эди. Мустақиллик урушида Ататüрк бошчилигидаги кучлар ғалаба қозонганидан сўнг, Севр шартномаси 1923-йилда Лозанна шартномаси билан алмаштирилди. Ушбу шартнома Истанбулдаги Усмоний ҳукумати эмас, балки Анқарадаги ҳукуматни халқаро миқёсда тан олди.

Туркиянинг совет танклари

1932-йилда Совет Иттифоқи Туркия армиясига қурол-яроғ бозоридаги улушини кенгайтириш ва ўз та’сир доирасини чегараларидан ташқарига ёйиш мақсадида икки дона Т-26 Мод. 1931 (иккита 7,62 мм пулемётли миноралар билан), тўртта Т-27 танкеткаси ҳамда кўплаб транспорт воситалари ва мотоциклларни етказиб берди[1]. Совет томони ушбу зирҳли техникалар билан боғлиқ ижобий тажриба Туркия армиясини совет қуролларига катта буюртма беришга ундайди, деб умид қилган[2].

Бу стратегия ўзини оқлади ва 1934-йилда Туркия 64 дона Т-26 Мод. 1933, битта Т-37А ҳамда 34 дона БА-3 зирҳли машинасига буюртма берди[3]. Т-26 танклари Туркия армиясидаги илк ҳақиқий танклар бўлиб, Греция чегарасидаги Лüлебургаз шаҳрида жойлашган 2-отлиқ дивизиянинг 1-танк полки таркибида хизмат қилган[2].

Кейинчалик Буюк Британиядан Виcкерс Мк ВИ енгил танклари ва 1940-йилда Франсиядан келтирилган 100 дона Р-35 танклари билан та’минланган бўлса-да, Т-26 танкларининг нисбатан кучли зирҳни тешиб ўтиш қобилияти уларни 1941-йилда Британиядан Валентине танклари келгунига қадар энг самарали техника сифатида сақлаб қолди[4]. Ўша даврда 1-танк полки 102 ва 103-танк дивизионлари ҳамда захира бўлинмасидан иборат бўлган[5].

БА-3 зирҳли машиналари 1 ва 2-зирҳли машина дивизионларига тақсимланган[6]. Т-26 Мод. 1931 ва Т-27 танкеткалари аралаш танк ротасини ташкил этиб, асосан ҳарбий хизматчиларни танклардан фойдаланишга ўргатиш ва уларнинг самарадорлигини намойиш этиш мақсадида қўлланилган. Шу каби мақсадда 1928-йилда Франсиядан битта ФТ-17 ҳам сотиб олинган[6]. Ушбу тузилма 1943-йилда сўнгги Т-26 ва БА-3лар сафдан чиқарилгунга қадар деярли ўзгармаган, деб ҳисобланади[6].

Туркия Иккинчи жаҳон уруши давомида 1945-йил февралигача бетараф бўлиб қолганлиги сабабли, совет етказиб берган Т-26 ва БА-3лар ҳеч қачон хорижий душманга қарши жангларда қатнашмаган[7]. Шунга қарамай, ушбу совет зирҳли техникалари Туркия армиясида танк қўшинларининг шаклланишига асос бўлиб хизмат қилган, бироқ бу ҳолат ҳозиргача етарлича э’тироф этилмайди[2].

Бу ҳолат айниқса шуниси билан э’тиборга лойиқки, етказиб берилганидан йигирма йил ўтиб, Туркияда совет қурол тизимларидан деярли асар ҳам қолмаган ва мамлакат Совет Иттифоқига қарши эҳтимолий уруш учун АҚШдан катта миқдорда танклар қабул қила бошлаган[2].

Т-26дан фарқли ўлароқ, сузувчи енгил танк дизайни Туркия армияси томонидан ижобий баҳоланмаган ва қўшимча Т-37А танкларига буюртма берилмаган[1]. Фақат битта 7,62 мм пулемёт билан қуролланган ва олд қисми 3–10 мм қалинликдаги юпқа зирҳга эга бўлган ушбу танк, сузиш қобилиятидан ташқари, деярли муҳим афзалликларга эга эмас эди[8].

Шунга қарамай, Совет армияси ушбу концепсияни ўз ҳарбий доктринасига мос деб топиб, 1930-йилларда 2500 дан ортиқ Т-37А, 1300 дан зиёд Т-38 ва 350 дан ортиқ Т-40 танкларини харид қилган[2][9]. Танкетка ғояси Туркия армияси раҳбарияти томонидан ҳам рад этилган ва советлар етказиб берган тўртта прототипдан ташқари, бошқа Т-27 ёки шунга ўхшаш техникаларни сотиб олишга уриниш бўлмаган. Иккинчи жаҳон урушидан кейин танкетка концепсияси деярли бутунлай тарк этилган ва разведка вазифалари енгил танклар ҳамда зирҳли машиналарга юклатилган[2]. Бугунги кунга келиб Туркияга тегишли Т-37А ва Т-27 танкларидан бирортаси ҳам сақланиб қолмаган, улар эҳтимол 1940-йиллар охирига келиб йўқ қилинган[9].

БА-3 зирҳли машинаси Т-27 ва Т-37А га нисбатан бироз оммабоп бўлган, бунга асосан битта 45 мм тўп ва иккита 7,62 мм пулемёт билан қуроллангани сабаб бўлган[10]. Бироқ унинг паст ҳаракатчанлиги асосий камчилик бўлиб, катта оғирлиги туфайли операциялар кўпинча қаттиқ йўллар билан чекланган. Шунга қарамай, нотекис ҳудудларда ҳаракатчанликни бироз ошириш учун орқа ғилдиракларга ғилдирак излари ўрнатилиши мумкин эди[2]. БА-3нинг зирҳи 9 мм қалинликда бўлиб, тўлиқ ҳимояни та’минлаган[10][9].

Замонавий танкларнинг ўнлаб йиллар давомида хизмат қилишини ҳисобга олганда, Туркиянинг Т-26 танклари ўн йилдан камроқ муддат хизмат қилгани билан ажралиб туради, бироқ бу ҳам ўша давр учун ўртача хизмат муддатидан юқори ҳисобланган[9]. 1940-йиллар бошига келиб танклар эскира бошлаган ва Совет Иттифоқидан эҳтиёт қисмлар етказиб беришнинг тўхташи уларнинг ҳолатини янада ёмонлаштирган[10]. 1943-йилга келиб барча Т-26 танклари жанговар хизматдан чиқарилган[9].

Ҳозирги кунда иккита Т-26 Мод. 1933 танки Истанбулдаги Ҳарбие ҳарбий музейи ва Анқарадаги Этимесгут танк музейи ҳудудида сақланмоқда, бироқ улар асл камуфляж рангларисиз намойиш этилган[2].

Бугунги кунда Германия ва АҚШда ишлаб чиқарилган кўплаб танклардан фойдаланаётган мамлакат учун совет танклари билан жиҳозланган илк танк бўлинмасининг ташкил этилиши тарихий жиҳатдан ноодатий ҳол ҳисобланади[10]. Туркия Иккинчи жаҳон урушидаги деярли барча йирик давлатлар – Совет Иттифоқи, Буюк Британия, АҚШ, Германия ва Франсия танкларидан фойдаланган ягона давлат ҳисобланади[9]. Ушбу тарихий меросдан деярли из қолмаган бўлса-да, айрим тарихчилар ва тадқиқотчилар уни сақлаб қолиш ва тиклашга ҳаракат қилмоқда[2].

Иккинчи жаҳон уруши

1938-йилда тинчлик давридаги ҳолатга кўра, Туркия армияси таркибида 174 минг аскар ва 20 минг зобит бўлиб, улар 11 армия корпуси, 23 дивизия, битта зирҳли бригада, 3 та отлиқ бригада ва 7 та чегара қўмондонлигини ташкил этган[11][12]. Ўша даврдаги кўплаб давлатлар сингари, армия асосан Биринчи жаҳон уруши даврига мансуб қуроллар билан жиҳозланган эди[11]. Фойдаланилган милтиқлар турли хил бўлиб, улар орасида Маусер, Маннличер, Леэ–Энфиэлд, Мартини, Лебел ва бошқа русумлар мавжуд эди[12]. Ҳатто 1940-йил февралида Буюк Британия Ташқи ишлар вазирлиги шундай деб қайд этган: “Туркия армиясида милтиқлар жуда кам, улар биздан 150 минг дона етказиб беришни сўрашди”[12].

1940-йиллар атрофида Туркия ҳаво кучларига тегишли Cуртисс Фалcон CW-22 самолёти

1937-йилда Туркия ҳаво кучлари сафида 131 та асосий жанговар самолёт бўлиб, уларнинг фақат ярми нисбатан замонавий ҳисобланган[12]. Туркия 1938-йилга келиб бу кўрсаткични 300 тага етказишни режалаштирган[12]. Мамлакатда 300 нафар тайёр учувчи мавжуд бўлса-да, уларнинг аксарияти Ғарбий Европа ҳаво кучларидаги тенгдошларига нисбатан ёмон об-ҳавода учиш бўйича ўртача даражада баҳоланган[12]. 1942-йилда Эрнест Пҳиллипс ўзининг Ҳитлер'с ласт Ҳопе: А фаcтуал сурвей оф тҳе Миддле Эаст wарзоне анд Туркей'с витал стратегиc поситион асарида шундай ёзган: “Агар немислар бу ҳудудда кенг кўламли ҳужум бошласа, улар ҳавога турклар йиға оладиганидан кўра кўпроқ самолёт чиқариши мумкин эди, агар биз Ливиядан Туркияга ёрдам учун жуда кўп самолёт юборсак, Сувайшнинг нариги томонида жиддий қийинчиликларга дуч келардик”[13].

Иккинчи жаҳон уруши бошида Туркия ҳаво кучлари барча турдаги тахминан 370 та самолёт, 450 нафар учувчи ва 8 минг нафар шахсий таркибдан иборат эди[14]. Уруш давомида Туркия учувчиларни тайёрлаш учун Буюк Британияга юборган. Улардан 14 нафари Буюк Британияда ҳалок бўлгани ма’лум[15][16]. Улардан бири машғулот парвози вақтида Германия самолёти томонидан уриб туширилган, қолганлари эса турли бахциз ҳодисаларда ҳалок бўлган. Уруш даврида Буюк Британияга ўқишга юборилган собиқ ҳаво кучлари қўмондони Эмин Алпкаянинг қизи отасининг кундаликларини ўрганар экан, унда қуйидаги жумлаларни учратганини айтган: “Менга Берлинда бўлишга тайёр эканимни айтишди. Бомбардимондан эрталаб соат олтида қайтдим. Жуда чарчаган эдим”[17]. Шундан келиб чиқиб, айримлар Туркия учувчилари Иккинчи жаҳон уруши пайтида Берлинни бомбардимон қилишда қатнашган деган да’воларни илгари суришган. Бироқ Туркия Бош штаби расмийлари турк учувчилари ҳеч қачон фаол ҳаво жанглари ёки бомбардимон парвозларига жалб этилмаганини билдирган[15]. Алпкаянинг ёзувлари эҳтимол у иттифоқчи экипаж бошқарувидаги самолётда кузатувчи сифатида учганини англатган, жанговар вазифани эмас.

1936-йилда Малтада турган Туркия флоти. Уруш бошида денгиз кучлари уч хизмат тури ичида энг заифи эди.

Туркия денгиз кучлари қуролли кучларнинг энг кучсиз қисми ҳисобланган. Улар таркибида эскирган Явуз жанговар крейсери, 4 та эсминец, 5–6 та сувости кемаси, 2 та енгил крейсер, 3 та мина тозаловчи кема, 2 та тўп ўрнатилган кема, 3 та моторли торпедо қайиғи, 4 та мина қўювчи кема ва битта тадқиқот кемаси мавжуд эди[18][19]. Шахсий таркиб тахминан 800 зобит ва 4 минг аскардан иборат бўлган[20]. Денгиз кучлари қирғоқ ва портларни ҳимоялаш учун замонавий техникаларга эга эмас эди, кемалар эса ҳаво ҳужумларига қарши деярли ҳимоясиз бўлган[18].

1939-йил сентабр ойида Англия–Туркия шартномаси музокаралари давомида 25 миллион фунт стерлинг миқдоридаги ҳарбий кредит бўйича келишувга эришилди[21]. 1940-йил 22-мартдаги Мудофаа вазирлигининг Бош штабга йўллаган мактубида Туркия армияси 1,3 миллион кишигача кенгайтирилиши, 14 армия корпуси, 41 пиёда ва 3 отлиқ дивизия, 7 мустаҳкамланган ҳудуд ҳамда битта зирҳли бригада ташкил этилиши кўзда тутилгани қайд этилган[21]. Бироқ ҳужжатда “мамлакатнинг моддий имкониятлари бундай катта қўшин сонини та’минлаш ва ташиш учун етарли эмас” экани ҳам очиқ тан олинган[22].

1941-йилда Аясофя музейи минорасида жойлаштирилган турк МГ08 пулемёт экипажи
1943-йилда Cемил Cаҳит Тойдемир Тигер танкини кўздан кечирмоқда

Иккинчи жаҳон уруши İсмет İнöнü президентлигининг биринчи йилида бошланди ва иттифоқчилар ҳамда Ўқ давлатлари Туркияни урушга ўз томонида жалб этиш учун босим ўтказа бошлади. Германия Анқарага Франз фон Папенни юборди, Уинстон Черчилл эса 1943-йил 30-январда Адана яқинида поезд вагонида İнöнü билан яширин учрашув ўтказди. Кейинчалик İнöнü 1943-йил 4–6-декабр кунлари бўлиб ўтган Иккинчи Қоҳира конференсиясида Франклин Рузвелт ва Уинстон Черчилл билан учрашди. Туркия 1945-йил февралигача бетарафликни сақлаб қолди ва Ўқ давлатлари ҳамда Иттифоқчилар билан тенг масофани тутишга ҳаракат қилди. 1945-йил февралида эса Германия ва Японияга қарши уруш э’лон қилиб, Иттифоқчилар томонида урушга кирди.

1941-йилгача Рузвелт ва Черчилл Туркиянинг бетарафлиги Иттифоқчилар манфаатларига хизмат қилади, деб ҳисоблаган, чунки бу Ўқ давлатларининг Яқин Шарқдаги стратегик нефт манбаларига етиб боришини тўсиб турарди. Аммо 1942-йил охиригача бўлган Ўқ давлатлари ғалабалари бу қарашни қайта кўриб чиқишга мажбур қилди. Черчилл Туркия Болқонда янги фронт очишини истаган бўлса, Рузвелт буни ҳаддан ташқари хавфли деб ҳисоблаган. İнöнü эса 1911–1922-йиллар оралиғида мамлакат бошидан кечирган узлуксиз урушларнинг оғир оқибатларини яхши билган ва Туркияни имкон қадар янги урушдан четда сақлашга интилган. Шунингдек, у урушдан кейин бўғозлар масаласида Совет босқини юз берса, АҚШ ва Буюк Британия Туркия томонида туришига кафолат сўраган.

Германияга қарши уруш э’лон қилингани ҳақидаги УЛТРА хабари

1944-йил апрелида Туркия Германияга хромит сотишни тўхтатди ва август ойида дипломатик алоқаларни узди. 1945-йил февралида, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг та’сис йиғилишига таклиф тўлиқ уруш ҳолатида бўлиш шарти билан берилгач, Туркия Ўқ давлатларига қарши уруш э’лон қилди. Шунга қарамай, уруш давомида бирорта ҳам турк қўшини жанговар ҳаракатларда иштирок этмади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Жане'с – Wорлд Wар ИИ Танкс анд Фигҳтинг Веҳиcлес – Тҳе Cомплете Гуиде.пдф Жане'с – Wорлд Wар ИИ Танкс анд Фигҳтинг Веҳиcлес – Тҳе Cомплете Гуиде.пдф (Энглиш). 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Орйх „Фадинг Ҳисторй: Тüркие'с Совиэт Танкс“. Орйх. Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  3. ↑ „Деcипҳеринг Туркей'с Геополитиcал Баланcинг анд Анти-Wестернисм ин Иц Релатионс wитҳ Руссиа“ (эн-ЭН). Стифтунг Wиссенсчафт унд Политик (СWП). Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  4. ↑ „Пҳотос – Туркей – Пре- & Дуринг WWИИ“ (эн-УС). МилитарйИмагес.Нет (2020-йил 5-ноябр). Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  5. ↑ НАТО „Тüркие анд НАТО – 1952“ (эн). НАТО. Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 „Туркиш Танкс анд АФВс фром WW2 то тҳис дай.“. www.танкс-энcйcлопедиа.cом. 2022-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  7. ↑ Митзер, Стижн „Фадинг Ҳисторй: Тüркие'с Совиэт Танкс“. Орйх. Қаралди: 2024-йил 23-октябр.
  8. ↑ Ливингстон, Cраиг (1994). "'Оне Тҳоусанд Wингс': Тҳе Унитед Статес Аир Форcе Гроуп анд тҳе Америcан Миссион фор Аид то Туркей, 1947–50". Миддле Эастерн Студиэс 30 (4): 778–825. дои:10.1080/00263209408701024. ИССН 0026-3206. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/4283676. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 „Танк Энcйcлопедиа, тҳе фирст онлине танк мусеум“ (эн-УС). Танк Энcйcлопедиа. Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 „Совиэт БА-3 анд БА-6“. www.танкс-энcйcлопедиа.cом. Қаралди: 2023-йил 4-январ.
  11. ↑ 11,0 11,1 Доуглас Артҳур Ҳоwард: Тҳе ҳисторй оф Туркей, Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2001, ИСБН 0313307083, п. 111.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Селим Дерингил: Туркиш Фореигн Полиcй Дуринг тҳе Сеcонд Wорлд Wар: Ан 'Аcтиве' Неутралитй, Cамбридге Университй Пресс, 2004, ИСБН 978-0521523295, п. 33.
  13. ↑ Эрнест Пҳиллипс, Ҳитлер'с ласт Ҳопе: А фаcтуал сурвей оф тҳе Миддле Эаст wарзоне анд Туркей'с витал стратегиc поситион, 1942, п. 54.
  14. ↑ Wиллиам Греэн, Жоҳн Фриcкер: Тҳе аир форcес оф тҳе wорлд: тҳеир ҳисторй, девелопмент, анд пресент стренгтҳ, Маcдоналд, 1958, п. 281.
  15. ↑ 15,0 15,1 Туркиш пилоц невер ассигнед ин бомбардмент флигҳц дуринг Wорлд Wар ИИ, Тҳе Фреэ Либрарй, Оcтобер 23, 2009.
  16. ↑ İнгилтере'де şэҳит дüşэн субайларıн сıррı (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-03 санасида архивланган), Аксиён, Эркан Cар, 9 Аугуст 2004.
  17. ↑ Бомбардıманда Тüрк пилотларı, Ҳüрриет, 22.10.2009.
  18. ↑ 18,0 18,1 Дерингил, 2004, п. 35
  19. ↑ Тҳе Америcана Аннуал, Америcана Cорпоратион, 1941, п. 281.
  20. ↑ Тҳе Wорлд алманаc анд боок оф фаcц, 1946, п. 371.
  21. ↑ 21,0 21,1 Дерингил, 2004, п. 38.
  22. ↑ Дерингил, 2004, п. 39.