Turkiya hukumati
Туркия ҳукумати (туркча: Тüркие Cумҳуриети Ҳüкûмети) – Туркиянинг марказий ҳукумати ҳисобланади. Унитар давлат сифатида, президентлик вакиллик демократияси ва конституциявий республика бошқарув шаклига ҳамда кўппартиявийлик тизимига эга. „Ҳукумат“ атамаси институтлар мажмуасини (ижроия, қонун чиқарувчи ва суд тармоқлари) ёки хусусан Туркия Вазирлар Маҳкамасини англатиши мумкин.
| Тüркие Cумҳуриети Ҳüкûмети | |
 | |
| Ташкил этилган | 29-октябр, 1923-йил |
|---|---|
| Асосий ҳужжат | Туркия Конституцияси |
| Юрисдиксия | Туркия |
| Веб-сайт | туркие.гов.тр |
| Қонун чиқарувчи ҳокимият | |
| Орган | Туркия Буюк Миллат Мажлиси |
| Мажлис жойи | Буюк Миллат Мажлиси |
| Ижроия ҳокимияти | |
| Президент | Туркия Президенти |
| Қароргоҳ | Президентлик мажмуаси, Анқара |
| Асосий орган | Президент |
| Вазирликлар | 17 та вазирлик |
| Суд ҳокимияти | |
| Олий суд | Туркия Кассация суди |
| Суд қароргоҳи | Анқара |
Конституция
Конституцияга кўра, Туркия ҳукумат тизими ҳокимиятларнинг бўлиниши тамойилига асосланади. Конституцияда қонун чиқарувчи ҳокимият Туркия буюк миллат мажлисига (7-модда), ижро этувчи ҳокимият Туркия президентига (8-модда) юклатилганлиги ва суд ҳокимияти мустақил ҳамда холис судлар томонидан амалга оширилиши (9-модда) белгиланган. Шунингдек, парламент ва президентлик сайловлари ҳар беш йилда бир марта ўтказилиши кўрсатилган (77-модда). Парламент депутатлар томонидан тайёрланган қонун лойиҳаларини қабул қилади (88-модда). Президент парламент томонидан қабул қилинган қонунларни эълон қилади (89-модда). Президент қонуннинг айрим қоидаларига вето қўйиши ва уни қайта кўриб чиқиш учун парламентга қайтариши мумкин, бироқ парламент кўпчилиги қонунни ёки унинг қоидаларини қайта кўриб чиқишни рад эца, президентнинг розилиги талаб қилинмайди (89-модда). Президент қонунларнинг шакли ёки мазмуни жиҳатидан конституцияга зид эканлиги асоси билан уларнинг барчасини ёки айрим қоидаларини бекор қилиш учун Туркия Конституциявий судига мурожаат қилиши мумкин (104/7-модда). Бундай ҳолда, Конституциявий суднинг қарори якуний ҳисобланади (153-модда)[1].
Ҳукумат тармоқлари
Қонун чиқарувчи тармоқ
Қонун чиқарувчи ҳокимият 600 аъзодан иборат бир палатали парламентга тегишли. Аъзолар беш йил муддатга Д'ҲОнт усули бўйича сайланади. Ўн саккиз ёшга тўлган ҳар бир фуқаро депутат бўлиш ҳуқуқига эга. Буюк Миллат Мажлиси аъзолари давлат идораларида ва бошқа давлат корпоратив органларида ҳамда уларнинг шўба корхоналарида лавозим эгаллаши мумкин эмас.
Парламент аъзолари сиёсий партия номидан ёки мустақил сиёсатчи сифатида фаолият юритиши мумкин. Улар, шунингдек, ўзлари сайланган вилоят делегатлари ҳисобланади. Қонунга ўзгартириш киритиш учун оддий кўпчилик, конституцияга ўзгартириш киритиш учун эса учдан беш қисм кўпчилик овози талаб қилинади. Қонун лойиҳалари ҳар қандай парламент аъзоси томонидан таклиф қилиниши мумкин[2].
Туркия буюк миллат мажлисининг вазифа ва ваколатлари қонунларни қабул қилиш, ўзгартириш ва бекор қилиш; буджет ва якуний ҳисоб-китоблар тўғрисидаги қонун лойиҳаларини муҳокама қилиш ва қабул қилиш; уруш эълон қилиш тўғрисида қарор қабул қилиш; халқаро шартномаларни ратификация қилишни маъқуллаш; амнистия ва афв этишни эълон қилиш тўғрисида учдан беш қисм кўпчилик овози билан қарор қабул қилиш ҳамда Конституциянинг бошқа моддаларида назарда тутилган ваколатларни амалга ошириш ва вазифаларни бажаришдан иборат.
Ижроия тармоғи
Туркия ҳукуматида ижро этувчи ҳокимият Туркия президентига тегишли бўлиб, ваколатлар кўпинча Вазирлар Маҳкамаси аъзолари ва бошқа мансабдор шахсларга топширилади.
Президент
Ижроия тармоғи Конституциянинг ИИИ қисмига мувофиқ, президент ва президент ваколатлари берилган шахслардан иборат. Президент ҳам давлат раҳбари, ҳам ҳукумат раҳбари, шунингдек, ҳарбий олий бош қўмондон ҳисобланади. Конституцияга кўра, президент „Конституциянинг амалга оширилишини таъминлаши“ ҳамда „давлат органларининг тартибли ва уйғун ишлашини таъминлаши“ шарт.
Президент парламент томонидан қабул қилинган қонун ҳужжатларини имзолаши ёки уларга вето қўйиши мумкин, бу эса парламентдаги оддий кўпчилик овози вето бекор қилинмагунча қонун кучга киришига тўсқинлик қилади. Президент томонидан маъқулланган қонунлар Расмий газетада эълон қилинади ва агар қонуннинг ўзида муайян муддат белгиланмаган бўлса, ушбу нашрдан кейин кучга киради. Президент, шунингдек, президент фармонларини чиқариш орқали қонунчилик ташаббуси билан чиқиш қобилиятига эга. Бироқ, парламент томонидан қабул қилинган қонунлар нормалар иерархиясида бир хил масалага оид президент фармонларидан устун туради. Бундан ташқари, асосий ва шахсий ҳуқуқлар ёки мажбуриятлар ҳамда сиёсий ҳуқуқлар ёки мажбуриятлар президент фармонлари билан тартибга солиниши мумкин эмас[2].
Вазирлар Маҳкамаси, вазирликлар ва агентликлар
Федерал қонунларнинг кундалик ижроси ва бошқаруви миллий ҳамда халқаро ишларнинг муайян соҳалари билан шуғулланувчи турли ижро этувчи вазирликлар қўлида. Туркия Вазирлар Маҳкамаси таркибига президент ва вазирлар киради. Қонун чиқарувчи тармоқнинг ижроия тармоғидан ажратилиши доирасида Вазирлар Маҳкамаси аъзолари вазирлик фаолияти давомида парламент аъзоси бўлиши мумкин эмас.
Вазирликлардан ташқари, бир қатор штат ташкилотлари Президент аппарати таркибига киритилган. Буларга Миллий хавфсизлик кенгаши, Давлат назорат кенгаши, Миллий разведка ташкилоти, Коммуникациялар бошқармаси, Табиий офатлар ва фавқулодда вазиятларни бошқариш бошқармаси (АФАД) ҳамда Стратегия ва буджет бошқармаси киради. Шунингдек, Туркия электр энергиясини узатиш корпорацияси каби давлат корхоналари ҳам мавжуд.
Суд тармоғи
Туркия Конституциявий суди, Кассация суди, Давлат кенгаши ва Юрисдиксиявий низолар суди Конституциянинг суд бўлимида қайд этилган олий судлардир. Судлар фуқаролик ҳуқуқи доирасида иш юритади.
Конституциявий суд қонунларнинг конституцияга мувофиқлигини текширади. 2005-йилдан буён турли халқаро инсон ҳуқуқлари шартномаларида белгиланган ҳуқуқий тамойиллар ҳам баҳоланмоқда. Ҳукумат институтлари, ҳукмрон партиялар ва мухолифат судга бевосита мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Фуқаролар, шунингдек, давом этаётган суд жараёнида муайян қонуннинг конституцияга зидлиги ҳақида даъво қилишлари мумкин.
Халқаро шартномалар парламент томонидан ратификация қилинганидан кейин иерархик жиҳатдан кодекслар ва қонунлар билан бир хил кучга эга бўлади. Бироқ, асосий ҳуқуқ ва эркинликларга оид халқаро шартнома қоидалари ички кодекс ва қонунлардан устун туради[2].
Фуқаролик судларининг ваколатлари доирасида кадастр судлари, тижорат судлари, истеъмолчилар судлари, интеллектуал ва саноат мулки судлари ҳамда меҳнат судлари каби муайян ҳуқуқий соҳалар учун ихтисослашган судлар ҳам мавжуд. Айрим низоларда судга мурожаат қилишдан олдин Спорт арбитраж қўмитаси ва Туркия футбол федерацияси арбитраж қўмитаси каби квази-ҳуқуқий органлардан фойдаланиш лозим[2].
Сайловлар ва овоз бериш тизими
18 ёшдан ошган барча Туркия фуқаролари сайловларда овоз бериш ва референдумларда иштирок этиш ҳуқуқига эга. Туркиялик аёллар маҳаллий сайловларда овоз бериш ҳуқуқини 1930-йилда қўлга киритган[3]. Тўрт йил ўтгач, барча Туркия сайловларида умумий сайлов ҳуқуқи жорий этилди[3]. Туркия 1950-йилдан бери кўппартиявий демократия ҳисобланади.
Ҳар бир сайлов тури учун қўлланиладиган сайлов тизимларининг қисқача тавсифи қуйидагича:
- Президентлик сайловлари: Икки босқичли тизим. Агар бирорта номзод умумий овозларнинг камида 50% +1 қисмини ололмаса, дастлабки сайловдан икки ҳафта ўтгач, энг кўп овоз олган икки номзод иштирокида такрорий сайлов ўтказилади.
- Парламент сайловлари: Д’Онт усули – аҳоли сонига қараб турли миқдордаги депутатларни сайлайдиган 87 та сайлов округидан Буюк Миллат Мажлисига 600 нафар депутатни сайлаш учун партиявий рўйхат бўйича пропорсионал вакиллик тизими.
- Маҳаллий сайловлар: Метрополитен ва туман мерлари, муниципал ва вилоят кенгаши аъзолари, маҳалла раислари ва уларнинг қишлоқ кенгашлари мажоритар тизим орқали сайланади, бунда ҳар бир муниципалитетда ғолиб номзод оддий кўпчилик овози билан аниқланади.
Маҳаллий бошқарув
Конституцияда маҳаллий ҳокимият органлари сифатида муниципалитетлар, махсус вилоят маъмуриятлари ва қишлоқлар кўрсатилган. Вилоятларни бошқариш ваколатларни топшириш тамойилига асосланади[4]. Маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органларининг меъёрий ва буджет мухторияти Конституция билан кафолатланган[5].
Губернатор (волий) вилоятда ҳукумат вакили ҳисобланади, шунингдек, у махсус вилоят маъмуриятининг раҳбари ва ижро этувчи органи ҳисобланади. Губернаторлар вилоят ижроия қўмитаси раиси сифатида фаолият юритади[6].
Молия
Солиққа тортиш
Солиқларнинг аксарияти марказий ҳукумат томонидан ундирилади. Бироқ, баъзи бир махсус солиқлар муниципалитетлар томонидан ундирилади. Туркиядаги солиқ тизими Солиқ тартиби тўғрисидаги қонун билан тартибга солинади. У ҳуқуқларни, мажбуриятларни, вазифаларни бажаришни ҳамда ҳисоблаш тамойилларини тартибга солади. Ушбу қонун барча солиқ қонунларининг процессуал ва расмий қоидаларини ўз ичига олади. Солиқ тартиби бешта асосий бўлимдан иборат: солиққа тортиш, солиқ тўловчининг мажбуриятлари, баҳолаш, жазо қоидалари ва солиқ ишлари[7].
Буджет
Буджет ҳужжати кўпинча президентнинг парламентга кейинги фискал йил (фисcал еар) учун молиялаштириш даражасини тавсия этувчи таклифи билан бошланади. Фискал йил 1-январда бошланиб, келгуси йилнинг 31-декабрида тугайди. Давлат ва давлат корхоналаридан (СОЭ) ташқари оммавий корпорацияларнинг харажатлари йиллик марказий ҳукумат буджетлари билан белгиланади.
Манбалар
- ↑ „Туркиш Cонститутион“. анаяса.гов.тр. Анаяса Маҳкемеси. 2021-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 29-май.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Баcанак, Ниҳан. „Легал сйстемс ин Туркей: овервиэw“. сигнон.тҳомсонреутерс.cом (2020-йил 1-январ). Қаралди: 2020-йил 29-май.
- ↑ 3,0 3,1 Тüркиеънин 75 йıлı , Темпо Яйıнcıлıк, İстанбул, 1998, п.48,59,250
- ↑ „CоР - Туркей“. портал.cор.эуропа.эу. Қаралди: 2020-йил 29-май.
- ↑ Якар, Мüрсел „Ин тҳе Cонститутион“ (тр). www.тбб.гов.тр. 2020-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 29-май.
- ↑ Якар, Мüрсел „Тйпес оф Лоcал Говернменц“ (тр). www.тбб.гов.тр. 2020-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-январ.
- ↑ „Туркиш Тахатион Сйстем“. Тҳе Републиc оф Туркей Министрй оф Финанcе Ревенуэ Администратион (2016). 2020-йил 10-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-январ.