Ziyosfera

Turkman adabiyoti

Туркман адабиёти (Тüркмен эдебиýатй (туркман тили)) оғзаки ижод намуналарини ва қадимги ўғуз туркий тиллари ҳамда туркман тилида ёзилган матнларни ўз ичига олади. Туркман халқи(Туркманлар) — ўғуз туркларининг бевосита авлодлари бўлиб, улар ғарбий туркий халқлардан бири ҳисобланади ва туркий тиллар оиласининг ўғуз тармоғини шакллантирган.

Умумий туркий адабиёт тарихи қарийб 1300 йилни ўз ичига олади[1]. Энг қадимги ёзма туркий ёдгорликлар рун ёзувидаги битикларда учрайди, улардан энг машҳурлари ВИИ асрга оид Орхон битикларидир. Кейинчалик, ИХ–ХИ асрлар оралиғида Марказий Осиёдаги кўчманчи туркий халқлар орасида оғзаки эпик ше’рият анъаналари шаклланди. Булар қаторига ўғуз туркларининг (замонавий турклар, туркманлар ва озарбайжонларнинг тил ва маданий аждодлари) Дада Қўрқут китоби ҳамда қирғиз халқининг Манас достони киради.

Манзикерт жангидан сўнг, ўғуз турклари ХИ асрдан бошлаб Анадолу ҳудудига жойлашдилар. Уларнинг аввалги оғзаки анъаналари билан бир қаторда, араб ва форс адабиёти таъсири остида ёзма адабий анъана ҳам шаклланди[2].

Туркман адабиётининг дастлабки ривожи ўғуз турклари адабиёти билан чамбарчас боғлиқ[3]. Туркманлар ўғуз туркий келиб чиқишга эга бошқа халқлар, айниқса Озарбайжон ва Туркия билан биргаликда қадимги ўғуз ва форс тилида (ХИ–ХИИ асрларда Салжуқийлар томонидан) ёзилган бир қатор адабий асарларга умумий даъвогарлик қиладилар. Бу асарлар қаторига Дада Қўрқут китоби, Кўрўғли достони, „Лайли ва Мажнун“ ва „Юсуф ва Зулайҳо“ киради[4].

Шунга қарамай, замонавий туркман адабиёти ХВИИИ асрда ше’рият ва Магтймгулй Пйрагй ижоди билан бошланган деган умумий фикр мавжуд. У туркман адабиётининг отаси ҳисобланади[5][6]. Шу даврнинг бошқа машҳур туркман шоирлари қаторига Дöwлетмäммет Азадй (Магтймгулининг отаси), Нурмуҳаммет Андалйп, Абдйлла Şабенде, Şэýдаýй, Маҳмйт Гаýйбй ва Гурбаналлй Магрупй киради[7].

Тарих

"Дада Қўрқут китоби"нинг Дрезден қўлёзмаси

Туркман адабиёти барча туркий халқлар учун умумий бўлган энг қадимги туркий адабиёт билан чамбарчас боғлиқ. Турк шеъриятининг энг қадимги маълум намуналаридан баъзилари милодий ВИ асрга бориб тақалади ва улар уйғур тилида яратилган. Уйғур туркий тили ёзувчиларига мансуб айрим дастлабки шеърлар фақат хитой тилидаги таржималар орқали сақланиб қолган. Оғзаки ше’рият даврида илк туркий шеърлар қўшиқ сифатида яратилган бўлиб, уларни ижро этиш жамиятнинг ижтимоий ҳаёти ва кўнгилочар фаолиятининг муҳим қисми бўлган[8].

Узун эпик асарлар ичида фақат Ўғузнома тўлиқ ҳолда сақланиб қолган[9]. Дада Қўрқут китоби ўз илдизларини Х аср шеъриятидан олган бўлиши мумкин, бироқ у ХВ асргача оғзаки анъана сифатида мавжуд бўлган. Дастлабки ёзма асарлар — Қутадғу билиг ва Девону луғотит турк — ХИ асрнинг иккинчи ярмига мансуб бўлиб, туркий адабиётнинг энг қадимги маълум намуналаридан ҳисобланади[10].

Ўғуз туркий (туркман) адабиётининг энг муҳим намояндаларидан бири ХИИИ аср суфий шоири Юнус Эмре ҳисобланади. Туркман адабиётининг „олтин даври“ Х асрдан ХВИИ асргача давом этган деб ҳисобланади[11].

Ўзига хос туркман адабиётининг шаклланиши

А. Ҳажиев томонидан тасвирланган Гўрўғли

Ёзма адабиётда замонавий туркман тилига яқин шаклнинг илк қўлланиши ХВ–ХВИ асрларга тўғри келади. Замонавий туркман тилига хос унсурлар умумий туркий адабиётдаги чиғатой тилида ёзилган асарларда ҳам учрайди. Чиғатой тилининг туркман адабиётига таъсири кейинги даврларда ҳам сезиларли бўлиб қолган. Ўзига хос туркман адабиётининг энг қадимги намуналарига Хуросон туркманларидан бўлган Вафайи томонидан ёзилган диний-ахлоқий асар Ислом нури (Роwнак-ул-Ислам, 1464), ХВИ асрга оид Баирам Кҳан шеърлари ҳамда Абу ал-Гҳази Баҳадурнинг Туркманлар насабномаси (ХВИИ аср) киради[12].

ХИХ асрда қайд этилган аноним романлар — Аслй Керем, Şасенем wе Гарйп, Гöроглй, Ҳüрлукга wе Ҳемра, Мелике Диларам, Ибраҳим, Эдеҳем, Зеýнал-Арап, Баба Рöwşэн ва бошқалар — тили ва мазмуни таҳлилига кўра, аслида ХВ–ХВИИ асрларда яратилган. Улар Шарқда кенг тарқалган „сайёр сюжетлар“ асосида тузилган бўлиб, севги ғалабаси, қаҳрамонларнинг жасорати ва мардлигини мадҳ этади. Қаҳрамонлар тўсиқларни енгиб, ёвуз кучларга қарши курашади; бу кучлар кўпинча девлар, жинлар, парилар каби фантастик мавжудотлар орқали ифодаланади. Ушбу мавжудотлар Ҳüрлукга wе Ҳемра, Саýатлй Ҳемра, Гöроглй ва Şасенем wе Гарйп каби асарларда қаҳрамонларга мураккаб муаммоларни ҳал қилишда ёрдам беради. Баба Рöwşэн, Мелике Диларам ва бошқа асарлар эса Ислом вакиллари, хусусан Али ва унинг издошларининг „[ [кофирлар]] ]“га қарши курашини тасвирлайди. Ушбу романларнинг бадиий шаклига хос жиҳат — наср ва шеърий парчалар алмашиниб келишидир[13].

Сақланиб қолган туркман фолклори — эртаклар, қўшиқлар, латифалар, мақоллар, маталлар, тез айтишлар ва бошқалар — нафақат аслзода қаҳрамонларни, балки оддий халқ вакилларини ҳам ўз ичига олади: Алдар Кöсе, Келже, Дäлиже, Акламйҳ гйзларй, Гара атлй гйз ва бошқалар. Улар меҳнацеварлик, чаққонлик, топқирлик ва жасорат туфайли мураккаб вазиятларда ғалаба қозонади. Туркманистонда адабий жараённинг ажралмас қисми доимо халқ орасидан чиққан бадиҳагўй шоир — шаҳир (şаҳйр) бўлиб келган; улар одатда саводсиз бўлишган[14][15].

Маҳтумқули Пйрагй

Асосий мақола: Маҳтумқули Пйрагй

Маҳтумқули Пйрагй — кенг билимга эга шоир ва файласуф, Азадйнинг ўғли бўлиб, туркман адабиётида туб бурилиш ясаган шахс ҳисобланади. У адабий асарлар мавзусини кенгайтириб, миллий тил ва бутун халқ муаммоларига мурожаат қилган. Тадқиқотчилар унинг қарийб 800 га яқин шеър ёзганини таъкидлайдилар, бироқ уларнинг бир қисми сохта (апокриф) бўлиши мумкин. Асарларининг катта қисми гошгй (халқ қўшиқлари) шаклида ёзилган, айримлари эса шахсий ғазал тарзида бўлиб, уларда сўфийлик унсурлари ҳам мавжуд. ХИХ асрда Маҳтумқули шеърлари ёзма шаклда эмас, балки оғзаки тарзда Марказий Осиё бўйлаб тарқалиб, қорақалпоқлар, тожиклар ва курдлар орасида ҳам машҳурликка эришган[16].

Унинг 300 дан ортиқ сақланиб қолган шеърларида ўз даврида маълум бўлган деярли барча мамлакатлар, фанлар ва адабий манбаларга мурожаатлар учрайди. У уруғ ва қабила чегараларидан чиқиб, бутун туркман халқининг бирлашув орзусини ифода этган. У халқ тилидан фойдаланган бўлиб, унинг кўплаб мисралари халқ мақоллари ва маталларига айланган. Давр зиддиятларини очиқ ифодалаши, чуқур самимийлиги ва юқори бадиий савияси унинг асарларини бошқа шоирлар учун намуна қилиб қўйди ҳамда кейинги авлод адиблари томонидан кенг тақлид қилинди.

Маҳтумқулининг тўпланган асарлари кўплаб туркманлар томонидан туркман адабиётининг энг юксак чўққиси сифатида баҳоланади. Унинг шеърлари туркман тилида сўзлашувчи ҳудудлардаги кўплаб оилаларда учрайди, ёд олинади ва кундалик нутқда мақол ва ҳикмат сифатида қўлланади. Унинг ҳаёти ва ижоди кўплаб илмий тадқиқотлар, шарҳлар ва талқинлар мавзусига айланган[17].

Қуйида Маҳтумқулининг Аýрйлдйм (Айрилдим) шеъридан парчалар (асл туркман тилида ва ўзбекча таржимаси) келтирилади:

Şэýдаýй, Магрупй ва бошқалар

ХВИИИ аср охирида, чиғатой тили таъсири сақланиб қолган ҳолда, ёзма туркман тили билан сўзлашув тилининг яқинлашуви бошланди. ХВИИИ аср охири — ХИХ аср бошларидаги ижодий шеърият Şэýдаýй (Гüл wе Сенуwер номли фантастик роман ва лирик ше’рлар муаллифи) ҳамда 400 та шеър тўплами билан танилган Гаýйбй каби ижодкорлар номи билан боғлиқ. Ёзувчи Магрупй эса қаҳрамонлик руҳидаги Ýусуп wе Аҳмет романи ва „Сеýфел Мелек“ муҳаббат қиссасининг муаллифи ҳисобланади[19].

Қуйида Магрупйнинг Ýусуп wе Аҳмет асаридан парчалар (асл туркман тилида ва ўзбекча таржимаси) келтирилади:

ХИХ аср бошларида

Шоир Молланепес Туркманистоннинг ёдгорлик тангасида

ХИХ аср бошларида туркман тилида ижод қилган кўплаб шоир ва насрнависларнинг пайдо бўлиши билан ажралиб туради. Улар қаторига лирик шеърлар ҳамда илмий фантастика руҳидаги асарлар муаллифи Şабенде, шунингдек Şабеҳрем, Ҳожаýй Берди Ҳан ва Нежеп Оглан киради. Улар душманларга қарши курашда жасорат, фидойилик ва қаҳрамонликни мадҳ этган. Шоир Молланепес Зöҳре wе Таҳйр романининг муаллифи бўлиб, унда шоҳлар ва сарой амалдорларининг хиёнати фош этилади, ҳақиқат ва муҳаббатнинг ғалабаси улуғланади. Şабенде томонидан ёзилган „Гüл wе Билбил“ („Гул ва булбул“) шеъри туркман адабиётининг энг сара намуналаридан бири ҳисобланади. Молланепес шеърияти ёрқин образлар, кучли тасвирийлик ва бой тил билан ажралиб туради[21].

ХИХ асрнинг биринчи ярми шоирлари — Сеýди, Зелили ва Кемине ижодида ижтимоий мавзулар устунлик қилади. Шоир-жангчи Сеýди (1758–1830) Бухоро амирлигига қарши курашган ва туркман қабилаларини бирлашиб озодлик учун курашишга чақирган. Зелили (1790–1844) Этрек туркманларининг азоб-уқубатларини тасвирлаб, уларни баýс (бойлар), муллалар, Хива хонлиги ва Эрон ҳукмдорлари томонидан эзилганини кўрсатади. У ҳаётий қувончларни мадҳ этиб, ҳукмрон табақаларнинг порахўрлиги ва шафқацизлигини фош этган. Халқ қўшиқчиси Мäмметwели Кемине (1840-йилда вафот этган) эркин муҳаббат, она юрт мавзуларида ижод қилган ҳамда кўплаб кулгили қисқа ҳикоялар ва латифалар яратган[22].

ХИХ аср ўрталарида Досмäммет, Аşйкй, Аллазй, Зйнҳарй, Ýусуп Ҳожа, Баýлй, Аллагулй ва Гараоглан каби шоирлар кенг танилган бўлса-да, уларнинг фақат айрим шеърлари бизгача етиб келган. 1860-йилларда Абдйсетдар Казй Теке туркманларининг эронликларга қарши жанглари ҳақида машҳур тарихий „Жеňнама“ достонини яратган[23][манба керак].

Россия Туркистони давридаги адабиёт

Гўкдепе қамали

1880-йилларда Туркистон ҳудуди руслар томонидан босиб олинди. Шоирлар Мäтäжи (1824–1884) ва Мисгин Гйлйç (1845–1905) туркманларнинг сўнгги таянчи бўлган Гўкдепе қал’аси ҳимоясини қаҳрамонлик билан тасвирладилар. Улар, шунингдек, ижтимоий ва ишқий лирика ҳам яратганлар[24].

ХИХ асрда туркман тилидаги дастлабки босма китоблар пайдо бўлди. Инқилобдан олдинги Туркистон мактабларида сунъий „Марказий Осиё-чиғатой тили“ ўқитилган, бироқ аҳолининг аксарияти саводсиз эди. Замонавий туркман тили ХХ аср бошларида, туркман тилининг теке лаҳжаси асосида шакллана бошлади. 1913-йилда И. А. Беляэв муҳаррирлигида биринчи русча-туркманча луғат нашр этилди. 1915-йилда унинг таҳрири остида Туркман тили грамматикаси ҳам чоп этилди[25].

Совет таъсири

Октябр инқилобидан кейинги дастлабки йиллар

ХХ аср бошларида туркман адабиётида янги мавзулар пайдо бўлди — мусулмон руҳонийларининг жаҳолатини танқид қилиш, эски турмуш қолдиқларини фош этиш, ма’рифатпарварлик фалсафаси ғояларини тарғиб қилиш. Бу мавзулар Молла Дурди, Бечора Муҳаммад Қилич (1922-йилда вафот этган) ва бошқа ёзувчилар ижодида акс этган. Совет Туркманистони даврида туркман адабиёти янги мавзулар билан бойиди, шоирлар (шаҳирлар) ҳамда илк совет туркман ёзувчи ва шоирлари ижодида янги ғоялар пайдо бўлди. Бу жараён жадидчилик мафкуравий меросини енгиб ўтиш ва янги совет образлари, ғоялари ҳамда воқеликларини англаш билан кечди.

Октябр инқилоби, Ленин ва Сталин ҳамда Қизил Армия кураши ҳақидаги илк қўшиқлар Байрам ва Кермолла томонидан яратилган. Шоирлар Дурди Қилич (1886-йилда туғилган) ва Ота Солиҳ (1908-йилда туғилган) ўз қўшиқлари мавзусини сезиларли даражада кенгайтирдилар. Улар социалистик қурилиш ютуқлари, жаҳон пролетариати ғалабалари, сталинчилик конституцияси ва СССР халқлари дўстлиги, колхоз қурилиши, озод қилинган аёллар, қаҳрамон учувчилар, душманларни енгиш каби мавзуларда асарлар яратдилар. Бу мавзулар совет давридаги кўплаб машҳур шаҳирлар — Ҳалла, Торе ва Ўроз Чўлоқ ижодининг асосини ташкил этди. Совет ҳукумати уларнинг кўпчилигини орден ва медаллар билан мукофотлади[26].

ХХ асрда бир неча бор туркман алифбосини, аввал араб ёзуви асосида бўлган тизимдан бошқа ёзувларга ўтказиш масаласи кўтарилди. 1926-йилда Бокуда ўтказилган туркологлар қурултойидан сўнг туркман ёзуви лотин алифбосига ўтказилди ва 1940-йилгача шу шаклда қўлланилди. Кейинчалик, СССРдаги барча туркий республикаларда бўлгани каби, ёзув айрим қўшимча ҳарфлар билан кирилл алифбосига ўтказилди. 1993-йилда Туркманистон яна лотин ёзувига қайтди, бироқ мамлакат ташқарисидаги туркманлар ҳануз араб ёзувидан фойдаланиб келмоқда[27].

Биринчи совет туркман шоири Молла Мурт (1879–1930) социалистик инқилобнинг дастлабки кунлариданоқ ўз шеърларида социализмни халқ учун содда ва тушунарли тилда мадҳ этган. Биринчи совет туркман насрнависи Оғахон Дурдиев (1904-йилда туғилган) ўзининг „Орзулар денгизида“, „Зарбдорлар тўлқини“, „Мерет“, „Гурбан“, „Олтин бургут чангалида гўзал“ каби асарларида Қорақум чўлидаги қурилишлар, Шарқ аёлларини озод қилиш муаммолари ҳақида ёзган[28].

Социалистик қурилиш романтикаси бошқа туркман ёзувчилари ижодида ҳам ўз аксини топди. Жумладан, Дурди Агамаммедов (1904-йилда туғилган) „Сона колхоз ҳаёти“, „Октябр ўғли“ каби асарлари билан машҳур; Беки Сейтаков (1914-йилда туғилган) ҳазил-мутойиба руҳидаги шеърлари, „Акжагул ҳикоялари“, „Коммунар“ асарлари ва „Олов ичида“ достони билан танилган; Алтй Гарлиев „Пахта“, „Аннагул“, „Айна“ (1916) песалари муаллифи; илк туркман аёл драматург ва шоир Тўвшан Эсенова (1915-йилда туғилган) эса „Миллионернинг қизи“ комедияси ҳамда „Пўлат қизлар“, „Лина“ шеърлари билан машҳур[29].

Берди Кербабаев

Совет туркман ёзувчиси Берди Кербабаев

Совет туркман ёзувчилари орасида энг йирик шахслардан бири — Туркманистон ССР Фанлар академияси академиги, Социалистик Меҳнат Қаҳрамони Берди Кербабаев (1894-йилда туғилган) ҳисобланади. У 1920-йилларда сатирик шоир сифатида ижодини бошлаган. „Қизлар олами“ (1927) ва „Мустаҳкамланган, ёки Одат қурбони“ (1928) шеърларида у совет ахлоқий меъёрларини ўрнатиш ва эски урф-одат қолдиқларидан халос бўлиш ғояларини илгари сурган. Биринчи туркман инқилобий тарихий романи — Ҳал қилувчи қадам (1947) учун у 1948-йилда СССР Давлат мукофоти лауреати унвонига сазовор бўлган.

Улуғ Ватан уруши йилларида „Гурбан Дурдй“ (1942) ҳикояси, „Ойлар“ (1943) достони ҳамда Биродарлар (1943) ва Маҳтумқули (1943) песалари ёзилган. 1942–1950-йилларда у Туркманистон Ёзувчилар уюшмаси раиси бўлган. Урушдан кейин Кербабаевнинг колхоз қишлоғи ҳаётига бағишланган асарлари чоп этилди: „Оқ олтин юрти Айсўлтан“ (1949, 1951-йил СССР Давлат мукофоти), нефтчилар ҳаётига оид Небит-Даг (1957) романи ҳамда туркман инқилобчиси К. Атабаев ҳақида Мўжизавий туғилиш (1965) тарихий романи шулар жумласидандир. Кербабаев шунингдек рус ва совет шоирлари ҳамда ёзувчиларининг асарларини туркман тилига таржима қилиш билан ҳам шуғулланган[30][31].

СССР даврида ижоди кенг очилган кўплаб шоир ва ёзувчилар ҳам мавжуд эди: Кемал Ишанов, Сарйҳанов, Ата Говшудов[32], Мерет Қиличов, Помма-Нур Бердиэв, Чари Гулиев, Монтон Жанмйрадов, Аҳмет Аҳундов-Гургенли, Сейидов, Ҳемраев ва бошқалар. Умуман олганда, 1920–1990-йиллар туркман адабиёти совет маданияти доирасида ривожланиб, туркман хусусиятларига мослаштирилган социалистик реализм образларини ўзлаштирди.

Совет даврининг муҳим ютуқларидан бири — совет тарихчилари ва тилшунослари олиб борган катта илмий тадқиқотлар бўлиб, улар ХВ–ХВИ асрларга оид энг қадимги туркман адабий манбаларини аниқлаган ва ўрганган.

Мустақилликдан кейин

1990-йилларда Туркманистон мустақиллиги эълон қилингач, туркман адабиёти янги йўналишларни акс эттира бошлади[33]. Бироқ замонавий туркман адабиётининг ҳозирги ҳолатини ва ривожланиш йўлларини тўлиқ ёритиш ҳамда бугунги шоир ва ёзувчилар ижоди ҳақида умумий хулоса бериш мураккаб. Ҳар бир ижодкор воқеликни ўзича идрок этади, ўз мавзуси ва услубига эга.

Агагелди Алланазаровнинг Муҳр романи қаҳрамонларнинг ички кечинмалари, туркман халқининг анъаналари ва ахлоқий асосларини ёритади[34]. Ҳудайберди Диwангулиевнинг Екагачга қайтиш асари эса қаҳрамонларнинг мураккаб вазиятларда билим ва тажрибаси орқали шараф билан чиқиб кетишини тасвирлайди. Асар оптимистик руҳда бўлиб, илмий билимлар орқали дунёни англаш ва жамиятни бирлаштириш ғоясини илгари суради.

Комек Гулиев ижодига мансуб „Ҳар бир эртакнинг ўз якуни бор“ ҳикояси юмшоқ ҳазил, инсон психологиясини чуқур билиш ва қаҳрамонлар характерини тўлиқ очиб бериш услуби билан ажралиб туради.

Атамйрат Атабаев шеърлари ва рубоийлари мамлакат келажагига нисбатан чуқур ташвиш ва меҳр билан йўғрилган бўлиб, янги мустақил ва бетараф Туркманистон шароитида инсонлар ўртасидаги муносабатлар ҳақида фалсафий мулоҳазаларни ўз ичига олади. Уларда ватанга муҳаббат, тарихга ҳурмат ва аждодлар жасоратига эҳтиром яққол сезилади.

Бугунги кунда Оразгулй Аннаев, Гурбаняз Дашгйнов, Гурбанназар Оразгулйев каби кўплаб замонавий шоир ва ёзувчилар мавжуд бўлиб, уларнинг ижоди нафақат Туркманистонда, балки пост-совет давлатларида ҳам машҳурдир[35].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Ипак йўллари дастури“. Қаралди: 2016-йил 13-апрел.
  2. ↑ Бабйр. Девон. Ашгабат: Мирас, 2004 — 7-бет. 
  3. ↑ Жоҳансон, Л.. Жаҳон тиллари қисқача энсиклопедияси. Элсевиэр, 6 Април 2010 — 110–113-бет. ИСБН 978-0-08-087775-4. 
  4. ↑ Акатов, Байрам. Қадимги туркман адабиёти, ўрта асрлар (Х–ХВИИ асрлар) (туркман тилида). Туркменабат: Туркманистон давлат педагогика институти, Та’лим вазирлиги, 2010 — 29, 39, 198, 231-бет. 
  5. ↑ „Туркманистон маданияти“. Асиан реcипе (2022-йил 9-август). 2020-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 11-апрел.
  6. ↑ Левин, Тҳеодоре; Даукеева, Саида; Кочумкулова, Элмира. Марказий Осиё мусиқаси. Индиана Университй Пресс, 2016 — 128-бет. ИСБН 978-0-253-01751-2. 
  7. ↑ „Нурмуҳаммет Андалйп“. Дуня Туркменлери. 2025-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 11-апрел.
  8. ↑ Ҳалман, Талат. Турк адабиётининг минг йиллиги — 4–6-бет. 
  9. ↑ Ҳалман, Талаҳ. Турк адабиётининг минг йиллиги — 4–5-бет. 
  10. ↑ Ҳалман, Талаҳ. Турк адабиётининг минг йиллиги — виии-бет. 
  11. ↑ Акатов, Байрам. Қадимги туркман адабиёти, ўрта асрлар (Х–ХВИИ асрлар) (туркман тилида). Туркменабат: Туркманистон давлат педагогика институти, Та’лим вазирлиги, 2010 — 9-бет. 
  12. ↑ „Миллий тақвим (туркман тилида)“. Туркмен Саҳра. 2025-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 11-апрел.
  13. ↑ Жанос Сипос, Этҳномусиcологй Иреланд 5, Cоллеcтинг Фолк Мусиc ин тҳе Ланд оф тҳе Земземс: Репорт он тҳе Туркмен эхпедитион оф 2011, пп. 163-170
  14. ↑ Жанос Сипос, Этҳномусиcологй Иреланд 5, Cоллеcтинг Фолк Мусиc ин тҳе Ланд оф тҳе Земземс: Репорт он тҳе Туркмен эхпедитион оф 2011, п. 164
  15. ↑ „Қозоғистон халқ эртаклари | Алдар Кўсе ҳақидаги эртаклар“. www.эртеги.ру. 2021-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 11-апрел.
  16. ↑ „Туркман адабиёти“. Энcйcлопедиа Британниcа.
  17. ↑ Ашйров, Аннагурбан. Магтймгулй қўлёзмаларининг таҳлили (туркман тилида). Ашхобод: Туркманистон давлат нашриёт хизмати, 2014 — 9–12-бет. 
  18. ↑ „Аýрйлдйм“. Тüркмен култур ожагйнйň интернет саҳйпасй. 2022-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 11-апрел.
  19. ↑ Левин, Тҳеодоре; Даукеева, Саида; Кочумкулова, Элмира. Марказий Осиё мусиқаси. Индиана Университй Пресс, 2016 — 138-бет. 
  20. ↑ Левин, Тҳеодоре; Даукеева, Саида; Кочумкулова, Элмира. Марказий Осиё мусиқаси. Индиана Университй Пресс, 2016 — 138–139-бет. ИСБН 978-0-253-01751-2. 
  21. ↑ Молланепес ва ХИХ аср туркман ҳаёти: Халқаро илмий конференсия материаллари. Мари, 8–10 апрел 2010. Туркманистон Фанлар академияси Қўлёзмалар миллий институти. Мари, 2010.
  22. ↑ „Мамметwели Кемине“. Голланма (2011-йил 7-декабр).
  23. ↑ „WебCите қуэрй ресулт“. www.wебcитатион.орг. 2022-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган.
  24. ↑ „Аннагули Матажи“. Дуня Туркменлери.
  25. ↑ Беляев, Иван Александрович. Тҳе Граммар оф тҳе Туркмен Лангуаге, Руссиан Стате Либрарй, 1915. 
  26. ↑ Катта Совет Энсиклопедияси. 2-жилд. 2-нашр. 1950. 344-бет
  27. ↑ Соегов, М. Янги туркман алифбоси: унинг ишлаб чиқилиши ва қабул қилиниши масалалари (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-04-02 санасида архивланган)
  28. ↑ „Оғахон Дурдиеw“. Голланма (2015-йил 8-март).
  29. ↑ Сиделникова Л. М. Совет шоираси йўли. Ашхобод, 1970.
  30. ↑ „Кербабаев Берди Мурадович (рус тилида)“. ЦентрАзия. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-апрел.
  31. ↑ А. Кербабаева. „Ҳаёт — уй каби: унинг пойдевори чуқур ва мустаҳкам бўлиши керак! (рус тилида)“. Великороссъ.
  32. ↑ А. Аборский, Ата Говшудов. Ҳаёти ва ижоди ҳақида очерк (рус тилида), Ашхобод, 1965.
  33. ↑ Туwакоw, М. Замонавий туркман адабиётининг асосий муаммолари (туркман тилида). Ашхобод: Магтймгулй номидаги Туркманистон давлат университети, 2010 — 7–8-бет. 
  34. ↑ Алланазароw А. Муҳр. Ашхобод, 2007. 1–192-бетлар.
  35. ↑ Агалиев, К „Замонавий туркман адабиёти ҳақида“. Сибериан Лигҳц.

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Turkman_adabiyoti" dan olindi