Ziyosfera

Turkman bosh kanali

Бош Туркман канали – Туркманистон ССР суғориш ва мелиорация қилиш бўйича тугалланмаган йирик лойиҳа бўлиб, „Коммунизмнинг буюк қурилиши“ лойиҳаларидан биридир. Канал пахтачиликни ривожлантириш, Қорақалпоғистон ва Қорақум чўлида янги ерларни ўзлаштириш, шунингдек, Ўзбойнинг қадимий қуриган туби бўйлаб Амударёдан Красноводскка (Каспий денгизи) тортилиши керак эди. Волгадан Амударёгача навигация. У 1950—1955-йилларда қурилган, кейин иш тўхтаган. Қурилиш 1950-йилларнинг бошларида газеталарда кенг ёритилган ва „Сталиннинг асрнинг қурилиш лойиҳаси“ ва „Сталиннинг табиатни ўзгартириш режасининг тимсоли“ деб номланган[1].

Туркман бош канали
русча: Главный Туркменский канал
Тавсиф
Узунлиги 1 300
Сув сарфи 600 м³/с
Сув оқими
Бошланиши Амударё
 · Бошланиш жойи Карки шаҳри
Қуйилиши Болқонобод
Жойлашуви
Давлат Turkmaniston bayrogʻi Туркманистон
Oʻzbekiston bayrogʻi Ўзбекистон
Туман Лебап

Канал лойиҳаси

1929-йилда Келиф Ўзбой бўйлаб жануби-шарқий Қорақум чўлигача бўлган 100 км узунликдаги Бассага-Керкинский канали қурилди[2]. 1930-йилда Туркманистон ССРни суғориш учун каналлар қурилиши бошланди. 1932-йилда Амударёни Ғарбий Туркманистонга ва Каспий денгизи қирғоқларига суғориш учун буриш лойиҳасини ишлаб чиқиш бошланди. Лойиҳа гидролог В. В. Синзерлинг томонидан қўллаб-қувватланди, сув йўқотиш ҳажмини 17-35 км³ сув деб ҳисоблади, ҳисоб-китобларга кўра, бу Ўзбекистон ССР иқтисодиётига ва Орол денгизи экологиясига зарар келтирмаслиги керак.

4-8-йил давомида Сариқамиш кўлини тўлдириш ва йилига 30 дан 50 км³ гача олиб ташлаш режалаштирилган эди. Ушбу вариант 1932-йилда СССР Давлат режа қўмитаси томонидан тасдиқланган. Қурилиш Средазгипровод лойиҳасига асосланган эди. Канал дунёдаги иккинчи энг узун каналга айланиши керак эди. Унинг узунлиги Амударёнинг чап қирғоғидаги Тахиатош бурнидан (Нукусдан 12 км жанубда) Каспий денгизи яқинидаги Красноводскгача бўлган 1200 километрдан ортиқ бўлиши керак эди, лекин Каспий денгизига сув қуйиш режалаштирилмаган эди.

Канал йўналиши бўйлаб тўғонлар, қулфлар, сув омборлари, умумий қуввати 100 минг кВт[3] бўлган учта гидроэлектростанциялар тизими, узунлиги 1 минг километрдан ортиқ бўлган сув ўтказувчи каналлар ва қувурларни қуриш режалаштирилган. Канал бошида Тахиатош шаҳрида ГЕС билан бирлаштирилиши керак бўлган улкан тўғон қурилаётган эди. Амударё оқимининг 25% янги каналга бурилиши, Орол денгизи даражасини пасайтириш, денгизнинг чекиниши натижасида пайдо бўлган ерлардан деҳқончилик учун фойдаланиш, қуйи оқимининг шўрланиши кўзда тутилган эди. Ҳисоб-китобларга кўра, Амударёнинг камайиши керак эди. Канал атрофида 10 минг километр магистрал ва тақсимловчи каналлар, 2 минг сиғимли сув омбори қуриш режалаштирилган эди. Каналнинг кенглиги 100 метрдан ортиқ, чуқурлиги 6—7 метр бўлиши керак эди. Ўн минг самосвал, булдозер, экскаваторлардан фойдаланиш режалаштирилган эди. Қурилиш 1957-йилда якунланиши керак эди.

Қурилишнинг бориши

СССР Вазирлар Советининг 1950-йил сентабрдаги қароридан сўнг темир йўл етиб борадиган Урганч (Ўзбекистон ССР) шаҳрида жойлашган СССР Ички ишлар вазирлигининг „Средазгипрострой“ бошқармаси томонидан қурилиш ишлари олиб борилди.

1950-йил ноябр ойи бошидан ишчилар Гулаг маҳбуслари учун 2000 кишилик лагерлар ва юк ташиш базаларини қуришни бошладилар.

1950-йил декабр ойи бошида Амударёнинг чап қирг‘ог‘идаги ёнбаг‘ирларда Тахиатош бурнида аҳоли пункти барпо этилди, бу ерда авваллари ёмон об-ҳаводан баржа ташувчилар учун иккита бошпана жойлашган эди. Қишлоқда ҳар бири 1500 кишилик маҳбуслар учун иккита лагер қурила бошланди. Тахиатош шаҳрига республиканинг барча ҳудудларидан оммавий юклар кела бошлади, эсталикларга ко‘ра, юкларни ҳисобга олиш ниҳоятда ёмон олиб борилган, уларнинг катта қисми о‘г‘ирланар эди, ҳисобга олинмай қолар ёки ёмон сақланганлиги сабабли фойдаланилмаган.

1951-йилда бир қанча лагер ва хўжалик иншоотлари қурилди. 1952-йил 15-июнда Туркманобод – Хўжайли темир йўли очилиб, Тахиатош шаҳрига шохобча қурилди. Қурилишни ривожлантириш учун инфратузилма яратилиб, тадқиқот экспедициялари ташкил этилди, авиация жалб қилинган. Қурилиш майдончасидаги ишчилар сони 10 минг кишига баҳоланмоқда, уларнинг ярмидан кўпи маҳбуслар эди.

Сталин вафотидан со‘нг, Лаврентий Бериянинг таклифи билан канал қурилиши 1953-йил 25-мартда то‘хтатилди.

1954-йилдан бери узунлиги 1300 км га етган ва Туркманистон ССР ҳудудининг катта қисмини суг‘ориш билан та‘минланган Қорақум канали қурилиши бошланди.

Манбалар

  1. ↑ „А.Жолдасов - На руинах великой стройки. История Главного туркменского канала“ (рус тили) (2003-йил 3-феврал). 2007-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 7-октябр.
  2. ↑ „Путешествие по уснувшей реке 2“ (рус тили). Қаралди: 2023-йил 7-октябр.
  3. ↑ „Великие сталинские стройки коммунизма“. 2014-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 5-июн.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Turkman_bosh_kanali" dan olindi