Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Turkman qabilalari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Замонавий туркман қабилалари така, ёвмут, эрсари, човдур, гокленг ва сариқ ҳисобланади[1][2]. Энг кўпи такалардир[3].

Қабилаларнинг ҳаммаси 24 та қадимий ўғуз қабилаларидан келиб чиққан бўлиб, ўғуз қабилалари орасида солур қабиласи муҳим рол ўйнаган, чунки солурлар така, ёвмут, эрсари каби ҳозирги туркман қабилаларининг аждодлари ҳисобланган[4][5].

Салжуқийлар, хоразмийлар, қора қўюнлилар, оқ қўюнлилар, усмонлилар ва афшорлар ҳам мос равишда қиниқ, бегдили, Йива, боёндур, кайи ва афшор каби илк ўғуз туркман қабилаларидан келиб чиққан деб ишонилади[6][7][8].

Қабилалар

Такалар

Асосий мақола: Така
Така чавандозлари, 20-аср бошлари

Така (эркак эчки) энг йирик ва тарихан энг нуфузли замонавий туркман қабилаларидан бирини ташкил қилади. Така 11—12-асрларда солур ўғуз қабиласидан бўлган[9]. Қабила иккига бўлинган, Аҳал така ва Марв така. 1830-йилларда инглиз подполковниги С. Э. Стюарт ҳам такалар тўрт уруғга бўлинишини таъкидлади: вакил (бошқа вариант – Wекил), бег, Сучмуз ва Бухши:

"Вакил ва бег Тўхатамишнинг тўғридан-тўғри авлодлари бўлгани учун унинг номи билан аталган. Сучмуз ва бухши уруғлари эса Отамиш деб атаган…"[10]

Стюарт 1881-йилда Аҳал такалар нуфусини „25 000 ўтов“, Марв такалар нуфусини эса „40 000 ўтов“ деб ҳисоблаган. Марв такалар сонига „салорлар (5000 ўтов)“ сони ҳам киритилган. Инглиз зобити бир ўтовда 5 кишини ҳисоблаб, ўша вақтда така қабиласи аҳолисини 325 000 киши деб ҳисоблаган[10].

Така 19-асрда форслар босқинларига ҳарбий жиҳатдан, асосан, муваффақиятли қаршилик кўрсатган[11]. 1880-йилларда Россия мустамлакачилигига ўтган. Туркман қабилалари 1879-йилги биринчи босқин пайтида рус қўшинларини мағлуб этган бўлса-да, 1880—1881-йиллар оралиғидаги иккинчи Гокдепе жанги билан якунланган кейинги босқин Россия императорлик ҳокимиятининг ўрнатилиши билан якунланди. Таслим бўлгандан сўнг, така қўмондони Овезмурат Дйкма Сердар Россия императорлик армиясининг маёр унвонига сазовор бўлган. Россиянинг такаларни забт этиши 1884-йилда Марвни эгаллаш билан якунланди.

Ҳозирги кунда така қабиласи вакиллари асосан Туркманистоннинг жануби-шарқий вилоятларида учрайди[12]. Улар Туркманистон аҳолисининг учдан бир қисмини ташкил қилади (2014-йил ҳолатига кўра 1,6 миллиондан ортиқ)[12].

Эрсари

Асосий мақола: Эрсари
Эрсари гилами

Эрсари ёки Äрсарй (бунда эр – мард, уста ва сари – ёрқин, сарғиш) – туркман қабиласининг яна бир йирик қабиласи[13]. Улар асосан Туркманистон, Афғонистон ва Покистонда яшайди. Эрсариларнинг умумий нуфуси 2,1 миллион деб ҳисобланади (шундан 1 миллиони Туркманистонда, 1,5 миллиони Афғонистон, Туркия, Эрон, Буюк Британия, Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари, Россия ва бошқа мамлакатларда). Эрсарилар тўрт уруғга бўлинган: қора, баковул, гунаш ва улудепа.

Эрсарилар, ёвмутлар каби, ўғуз туркларининг солур қабиласининг авлоди ҳисобланади[14].

Эрсари Сайинхон туркман қабилалари конфедерациясининг асосий таркибий қисми бўлган кўринади, уларнинг юрти 13—17-асрларда Болқон тоғларидан Манғишлоқ ярим оролигача, шимолда Эмба дарёсигача чўзилган. Атрофдаги бошқа кўчманчи халқлар томонидан уларга берилган Сайинхоний ёрлиғи уларнинг келиб чиқишини қабилалардан фарқлаш учун Олтин Ўрданинг парчаланишидан (Чингизхоннинг набираси Бату томонидан асос солинган, Сайинхон номи билан танилган) пайдо бўлганлигини англатади. Ҳулоку (Эрон) ёки Чиғатой (Моварауннаҳр) ҳудудидан келган.

Сайинхон туркманлари типик турк-мўғул услубида икки қисмга, ички ва ташқи ўғузларга бўлинган деб тахмин қилинган қабилаларнинг уюшган конфедерацияси эди. ХВИИ асрда Хива хони Абулғози Баҳодирхон ўзининг „Шажарайи тарокима“ (1659) асарида „ташқи“ атамаси маъноси ташкилий, ҳарбий ёки соф географик хусусиятга эга эканлигини кўрсатмайди. ХВИИ асрда, қисман Амударёнинг ғарбий Ўзбўй канали қуриб кетиши муносабати билан эрсарилар ва унинг асосий қабилалари шарққа, Амударёнинг асосий оқими қирғоқларига кўчиб ўтдилар. Бир қабила, Али эли ҳам шарққа кўчиб ўтди, лекин Кака минтақаси (ҳозир Туркманистоннинг Ахал вилояти) яқинида қолди.

Сариқ

Асосий мақола: Сариқ (қабила)

Сариқлар асосан Мурғоб дарёсининг юқори қисмида яшайди[15].

Човдур

Асосий мақола: Човдур (қабила)
Туркман ўтовининг ичи, 1905—1915-йиллар

Човдур қабиласи ўғуз туркларининг човулдур қабиласининг бевосита авлодлари бўлиб, Ўғузхон қўшинининг чап қанотини эгаллаган деб тахмин қилинади.

Улар Каспий денгизининг шарқий қирғоғида, камида иккинчи минг йилликнинг бошидан бери яшаган. Абулғозихоннинг ёзишича, улар 11-асрдаёқ Манғишлоққа етиб келган. 11-аср ўрталарида салжуқийларнинг биринчи султони Тўғрулбек пайдо бўлгунга қадар кўплаб қабилалар Қилик бей, Қозон бей ва Қаҳрамон беклар каби қабила бошлиқларига эргашиб, Манғишлоқда ўрнашиб қолганлар. Уларнинг аксарияти имир, дукур, дüкер (дöгер), игдир, чавулдур, каркин, салор ёки агар (ажар) қабилаларига мансуб эди.

1219-йилда мўғуллар Хоразмшоҳлар давлатини тор-мор қилдилар. Икки йил ўтиб, 1221-йилда мўғуллар истилоси натижасида ўғуз қабилалари, жумладан, човдурлар ҳам Сирдарё минтақасидан Қорақум ҳудудига ва Каспий денгизи бўйига сиқиб чиқарилди.

16-аср бошларида човдурлар Сайинхон конфедерациясида аймоқ туздилар. Човдурлар асосан Каспий денгизининг шимоли-шарқий соҳилидаги Манғишлоқ ярим оролида тўпланган. Қалмоқлар Манғишлоқ ярим оролига кўчиб ўтдилар, Сайинхон конфедерацияси парчаланиб кетди ва човдурлар Хиванинг жануби-шарқида бўшашмасдан, аммо ёвмут қабиласи ҳукмронлиги остида тугади. Човдурларнинг бир қисми Амударёнинг ўрталарида, Чоржўй шимолида жойлашганлиги ҳақида маълумотлар бор. Хива хонлиги даврида 19-асрда човдур таркибига игдир, бозачи, абдал, арабачи қабилалари кирган[16].

Ёвмут

Ёвмут гилами
Асосий мақола: Ёвмут

Ёвмутлар (ёвмудлар деб ҳам аталади) замонавий йирик туркман қабилаларидан бири. Улар ўғуз туркларининг солур қабиласидан келиб чиққан[17].

Ёвмутларнинг тарихий ҳудуди Туркманистоннинг Болқон вилоятининг жанубий қисми, Эронга туташган Атрек дарёси яқинида, Этрек ва Гўргон оралиғида ҳамда шимолда, Тошўғуз вилоятида бўлган. Ёвмутлар ўтроқ, ярим кўчманчи ва кўчманчи гуруҳларга бўлинган, кўчманчилар кўпчиликни ташкил қилган. Ўтроқ ёвмут туркманлари ҳозирги Болқон вилоятида жойлашган Чекишлер ва Эсенгули қишлоқларида яшаган; ярим кўчманчи ёвмутлар ёзда Этрекнинг қуйи оқимида (иккита катта қишлоқда) яшаган, қишда эса кичик гуруҳларга бўлиниб, кўчманчи ҳаёт кечирган. Кўчманчи туркман ёвмутлари одатда куз ва қишда Этрек ёки Эронга жўнаб кетишган.

Хива хонлигининг охирги амалдаги хони туркман ёвмутларидан бўлган Жунайдхон эди[18].

Қабилавий тузилиши ва ташкил этилиши

Ўрта Осиёдаги анъанавий кийимдаги туркман. 1905—1915-йиллардаги Прокудин-Горский сурати.

Туркман жамияти анъанавий равишда қабилаларга бўлинган (туркманча: таýпалар)[19]. Туркманларнинг тўлиқ қабилавий таркиби қуйидагича: ҳалк, ил, таýпа, уруг, кöк, коwум, кабиле, аýмак/оýмак, оба, бöлüк, бöлüм, гандüşэр, кüде, депе, дессе, лакам, топ, бирата, топар ва тире[20].

Ҳозирги туркман қабилаларининг барчасининг келиб чиқиши 24 ўғуз қабиласига тўғри келади. Абулғози Баҳодирхон 1659-йилда ёзган „Шажарайи тарокима“ асарида ўғузларнинг солур қабиласига алоҳида урғу беради, чунки ундан бир неча йирик туркман қабилалари, така, ёвмут ва эрсари келиб чиққан[21]. Абулғозихон солур қабиласининг бошлиғи Салур Ўғуржик Алп эканлигини таъкидлайди[22]. Унинг олти ўғли бор эди: Берди, Бука, Усар, Кусар, Яйжи ва Дингли[23].

20-аср бошларида Россия империясининг Каспиёрти вилояти ҳарбий бошқармасининг рус зобити Фёдор Михайлов таъкидлаганидек, „барча туркманлар, бой ва камбағал, деярли бир хил яшайдилар“. Шунингдек, у туркманлар „биродарлик, тенглик ва эркинлик тамойилларини бизнинг ҳозирги Европа республикаларимиздан кўра тўлиқроқ ва изчилроқ ҳаётга татбиқ этишини“ қўшимча қилди[24].

Туркманистон герби ва байроғидаги нақшларни ташкил этувчи бешта анъанавий гилам розетлари (туркманча: гöллер) шу қабилаларга тегишли (ва уларнинг номи билан аталган; масалан, „Ёвмут гиламига“ қаранг)[25].

Туркманларнинг турмуш тарзи

Туркман асмалик гилами, туркман тўй кортежида ишлатиладиган тўқимачилик гилами

Ҳозирги туркман қабилалари, одатда, бошлиқлар ёки етакчилар (туркманча: сердар) томонидан бошқарилган ва оқсоқоллар (туркманча: оқсоқол кўплиги оқсақоллар), том маънода „оқ соқолли“ томонидан бошқарилган. Оқсоқоллар ўз халқини тўре ёки одат деб аталадиган ёзилмаган одат қонунлари билан бошқарган. Оқсоқоллар одамлар, оилалар ва гуруҳлар ўртасидаги ишларни бошқариш ва тартибга солишдан ташқари, сардорлар билан бирга сув, ер тақсимлаш ёки уруш эълон қилиш ва олиб бориш борасида муҳим қарорлар қабул қилганлар[26].

Туркман қабилалари фақат ўзларининг ирода эркинлигини бирламчи ҳокимият сифатида тан олдилар ва ҳеч қачон ўз ерларини босиб олган хорижий кучларнинг бирортасига содиқ бўлмаганлар. Улар доимо ўз озодликлари учун кўтарилиш ва курашиш йўлини танлаганлар, буни қўшни Ўзбек улуси, Форс ва Россия империяларига қарши кўплаб жанг ва қўзғолонларда кўриш мумкин[27]. Аба Сардор, Кеймир Кор, Нурбердихон, Гўвшутхон, Дикма Сардпр ва шу каби турли туркман қабилаларига мансуб хон ва сардорлар энг кўзга кўринганлари бўлиб, ҳозирги туркманлар томонидан ҳамон ҳурмат қилинади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Пейроусе, Себастиэн. Туркменистан: Стратегиэс оф Поwер, Дилеммас оф Девелопмент (эн). Роутледге, 2015-02-12 — 52-бет. ИСБН 9781317453260. 
  2. ↑ Эдгар, Адриэнне Лйнн. Трибал Натион: Тҳе Макинг оф Совиэт Туркменистан (эн). Принcетон Университй Пресс, 2006-09-05 — 21-бет. ИСБН 9781400844296. 
  3. ↑ Адле, Чаҳряр. Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа: Тоwардс тҳе cонтемпорарй период : фром тҳе мид-нинетеэнтҳ то тҳе энд оф тҳе тwентиэтҳ cентурй (эн). УНЕСCО, 2005-01-01 — 47-бет. ИСБН 9789231039850. 
  4. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт пп. 207-218 анд транс. пп. 267-268.
  5. ↑ Атаниязов, Солтанша. Генеалогй оф тҳе Туркмен. Туран-1, 1994 — 208-бет. 
  6. ↑ Абулгази - Родословная туркмен. паровая тип. К.М. Федорова, 1897. 
  7. ↑ Сафа, З. (1986). ПЕРСИАН ЛИТЕРАТУРЕ ИН ТҲЕ ТИМУРИД АНД ТÜРКМЕН ПЕРИОДС (782–907/1380–1501). Ин П. Жаcксон & Л. Лоcкҳарт (Эдс.), Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран (Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, пп. 913-928). Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс.
  8. ↑ « Тҳе Тимурид анд Туркмен Дйнастиэс оф Иран, Афгҳанистан анд Cентрал Асиа », ин : Давид Ж. Рохбургҳ, эд., Тҳе Туркс: А Жоурней оф Тҳоусанд Еарс, 600-1600. Лондон, Роял Аcадемй оф Арц, 2005, пп. 192-200
  9. ↑ Атаниязов, Солтанша. Генеалогй оф тҳе Туркмен. Туран-1, 1994 — 208-бет. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Стуарт, Лт. Cол. C.Э. „Чаптер 11, Тҳе Cоунтрй оф тҳе Текке Туркоманс, анд тҳе Теженд анд Мургҳаб Риверс“, . Тҳе Cоунтрй оф тҳе Туркоманс. Огуз Пресс анд тҳе Роял Геограпҳиcал Соcиэтй, 1977. ИСБН 0-905820-01-0. 
  11. ↑ Эдгар, Адриэнне Лйнн. Трибал Натион: Тҳе Макинг оф Совиэт Туркменистан. Принcетон Университй Пресс, 5 Септембер 2006 — 184-бет. ИСБН 978-1-4008-4429-6. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Луcа Анcесчи. Информал Поwер ин тҳе Греатер Миддле Эаст: Ҳидден Геограпҳиэс. Роутледге, 5 Фебруарй 2014 — 194-бет. ИСБН 978-1-317-81647-8. 
  13. ↑ „Соcиэтй“. Cоунтрй Профиле: Туркменистан. Либрарй оф Cонгресс - Федерал Ресеарч Дивисион. Қаралди: 2011-йил 27-феврал.
  14. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт пп. 207-218 анд транс. пп. 267-268.
  15. ↑ Олсон, Жамес Стуарт; Паппас, Леэ Бриганcе; Паппас, Ничолас Чарлес; Паппас, Ничолас C. Ж.. Ан Этҳноҳисториcал Диcтионарй оф тҳе Руссиан анд Совиэт Эмпирес. Греэнwоод Публишинг Гроуп, Новембер 20, 1994. ИСБН 9780313274978. 
  16. ↑ Поуллада, С. Петер. Руссиан-Туркмен Энcоунтерс: Тҳе Cаспиан Фронтиэр бефоре тҳе Греат Гаме. Лондон: И.Б. Таурис, 2018 — 149-бет. ИСБН 9781784537012. 
  17. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт пп. 207-218 анд транс. пп. 267-268.
  18. ↑ Шошана Келлер. "То Мосcоw, Нот Меccа", Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2001, п. 34-35
  19. ↑ Рафис Абазов, "Ҳисториcал Диcтионарй оф Туркменистан", п.151
  20. ↑ Солтанша Атаниязов, "Тüркмен Бойларıнıн Геçмиşи, Яйıлışı, Бугüнкü Дуруму ве Гелеcеğи" Тüрк Дüнясı Сосял Билимлер Дергиси, Сайı 10, 1999, пп. 2-3
  21. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт пп. 207-218 анд транс. пп. 267-268.
  22. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт пп. 207-208 анд транс. пп. 264-265.
  23. ↑ Абу ал-Гҳази Баҳадур, "Шажаре-и Таракиме" орг. техт п. 214 анд транс. п. 267.
  24. ↑ Ф. А. Микҳаилов, Туземцй Закаспиискои области и икҳ дзҳизн, Этнографичесткии Очерк (Ашкҳабад, 1900), пп. 34-50; cитед ин Эдгар, “Генеалогй, Cласс, анд "Трибал Полиcй" ин Совиэт Туркменистан, 1924-1934,” п. 272.
  25. ↑ Акйилдиз, Севкет; Cарлсон, Ричард. Соcиал анд Cултурал Чанге ин Cентрал Асиа: Тҳе Совиэт Легаcй (эн). Роутледге, 2013-10-15 — 165-бет. ИСБН 9781134495139. 
  26. ↑ Эдгар, Адриэн Лйнн. Трибал Натион: Тҳе Макинг оф Совиэт Туркменистан. Принcетон Университй Пресс, 2006 — 26-бет. 
  27. ↑ Бурнес, Алехандер. Травелс инто Бокҳара. Неw Делҳи: Асиан Эдуcатионал Сервиcес Репринт, 1992 — 250–251-бет. 
  28. ↑ Асиатисче Студиэн: Éтудес асиатиқуэс (эн). А. Франcке., 2006 — 459-бет. „Аппрохимателй сих wеэкс афтер сеcуринг тҳе cапитал оф Кҳорезм анд мост оф иц территорй, вон Кауфман ордеред Генерал Головачев то анниҳилате тҳе Туркмен Ёмут трибе ин оне оф тҳе мост брутал эхпедитионс оф тҳе Кҳиван cампаигн.“  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Turkman_qabilalari" dan olindi