Туркманбоши (туркманча: Тüркменбаşй) (1993-йилгача Красноводск) — Туркманистондаги шаҳар (1896-йилдан). Каспий денгизининг шарқий соҳилидаги йирик порт. Кубадоғ тизмаси этакларида, 1962-йилдан денгиз темир йўл пароми оркали Боку билан боғланган. Аҳолиси 58,9 минг киши (1990-йиллар ўрталари). Туркманбоши рус армияси ҳарбий истехкоми сифатида Кизилсув (туркманча: Гўзўлсу) қишлоғи ёнида вужудга келган ва русча Красноводск деб аталган. Нефтни қайта ишлаш, кема таъмирлаш здлари, курилиш материаллари, озиқовқат (балиқ консервалаш ва бошқалар) саноати корхоналари, тикувчилик фабрикаси мавжуд. Бир неча ўрта махсус билим юрти, музей бор.

Туркманбоши
шаҳар
40°1′0″Н 52°58′0″Э / 40.01667°Н 52.96667°Э / 40.01667; 52.96667
Мамлакат Туркманистон
Вилоят Болқон вилояти
Ҳукумат
 • Ҳоким Мердан Чайтиев (с 01.04.2011)[1]
Асос солинган 1869
Аввалги номлари Красноводск
Маркази баландлиги 27 м
Расмий тил(лар)и Туркман тили
Аҳолиси
 (2010)
73803 [2]
Миллий таркиб туркманлар, руслар, қозоқлар, татарлар, озарбайжонлар, арманлар.
Конфессиявий таркиб мусулмонлар, христианлар
Вақт минтақаси УТC+5
Телефон коди + 993 243
Почта индекс(лар)и 745000
Автомобил коди БН
Turkmanboshi xaritada
Turkmanboshi
Туркманбоши

Тарихи

1717-йилда рус князи Александр Бекович-Черкасский Амударёнинг бир пайтлар Каспий денгизига қуйилган, лекин ўша вақтда қуриб қолган оғзига қўшин туширган ва бу ерда яширинча мустаҳкам қал’а ташкил қилади. Унинг нияти шу қуриб қолган дарё ўзанига қўшин олиб чиқиб, Хива хонлигини забт этиш эди. Экспедиция муваффақияцизликка учради ва руслар 150 йилдан ортиқ вақтга қал’ани тарк этишди.

Красноводск

Красноводскдаги темир йўл станцияси, 1902-йил

1869-йилда руслар иккинчи марта бостириб киришди. Қал’ани босиб олиб, унга аслидаги Қизилсув (туркманча: Кйзйл-Су) топонимининг русча таржимаси Краснаводск номини беришди. Красноводск қалъаси Чор Россиясининг Хива ва Бухорога, шунингдек, ярим кўчманчи туркман қабилаларига қарши ҳарбий амалиётлар таянч нуқтаси бўлиб хизмат қилган.

Темир йўл дастлаб Каспий денгизи бўйидаги Узунотадан бошланган, бироқ кейинчалик шимолга, Красноводск портига кўчирилган[3].

Шаҳар 1920-йил феврал ойида Қизил армия қўлига ўтди.

1939-йил 21-ноябрда маъмурий маркази Красноводскда бўлган Красноводск вилояти ташкил этилди. Вилоят бир неча марта тугатилди ва қайта тикланди (1947-йил 23-январда тугатилган; 1952-йил 4-апрелда тикланган; 1955-йил 9-декабрда тугатилган; 1973-йил 27-декабрда тикланган; 1988-йил 25-августда тугатилган).

Туркманбоши

1991-йил 10-январда Туркманистон ССР таркибида Болқон вилояти ташкил этилди ва 1992-йил 18-майда маъмурий маркази Болқонобод шаҳри бўлган Туркманистон таркибидаги вилоятга (туркманча: wелаýат) айланди. 1993-йил 8-октабрда Туркманистон парламентининг 904-ХИИ-сонли қарори билан Красноводск мамлакатнинг умрбод президенти бўлган Сапармурот Ниёзов шарафига Туркманбоши („[барча] туркманларнинг боши“) деб ўзгартирилди[4].

Туркманистоннинг иккинчи президенти Гурбангули Бердимуҳамедов 2007-йил июл ойида Туркманбошини йирик туристик курортга айлантириш лойиҳасига 1 миллиард доллар сармоя киритишга ваъда берган эди. У Каспий денгизи соҳилидан 16 км (10 ми) узоқликда жойлашган 60 та замонавий меҳмонхонадан иборат Аваза туристик зонасини ривожлантиришни буюрди[5][6]. Авазадан ташқари, Туркманбоши шаҳрида учта замонавий меҳмонхона — Туркменбоши меҳмонхонаси, Чарлак меҳмонхонаси ва денгиз портидаги янги Силк Роад меҳмонхонаси, шунингдек, эски Совет Ҳазар меҳмонхонаси мавжуд.

Сўнгги йилларда шаҳарда кенг кўламли қурилиш ишлари амалга оширилди: тарихий туман, кириш йўллари, муҳим инфратузилма[7]. Янги турк парки ва фавворалар каскади[8]. 2012-йил охирига келиб Мақтимқули шоҳ кўчаси тўлиқ таъмирланди. Янги маршрут шаҳарнинг қирғоқ бўйи, Баҳри Ҳазар билан бирлашди ва Балиқчи айланасидаги ғарбий автомагистрал кесишмасидан шаҳардан ғарбга, Соймонов кўрфази бўйлаб сўқмоқ бўйлаб Туркманбоши аэропортига ва Авазага олиб борадиган қўш қатнов қисми[9]. 1951-йилда қурилган Нефтчилар маданият саройи 2014-йилда таъмирланди[10].

Туркманбошида мамлакат ҳукуматига бўйсунувчи Туркманистон денгиз-дарё йўллари (Тüркмендеňиздерýаýолларй) агентлиги жойлашган[11].

Маъмурий бўлиниши

2013-йил июл ойидан бошлаб шаҳар икки туманга (туркманча: этрап) бўлинади: Аваза тумани ва Кенар тумани[12]. 9660 гектар майдонни эгаллаган Аваза туманига Аваза миллий туристик зонаси, Туркманбоши халқаро аэропорти ва кичик турар-жой массиви киради. Кенар тумани, 7262 гектар майдон, Туркманбоши шаҳрининг асосий қисмини ва собиқ Кенар шаҳарчаси ҳудудини ўз ичига олади. Ҳар бир туманга президент томонидан тайинланган ҳоким раҳбарлик қилади[13][14].

Кенар тумани Туркманбоши халқаро денгиз портини, жумладан Кенар нефтни юклаш терминалини ҳамда Кенар нефтни сақлаш ва юклаш корхонасини (русча: Кенарское предприятие хранения и отгрузки нефтепродуктов, туркманча: Кенар небит öнüмлерини сақламак wе ибериş кäрҳанасй) ҳам қамраб олади.

Географияси

Иқлими

Туркманбошида совуқ чўл иқлими (Кöппен иқлим таснифига кўра БWк) эга, ёзи иссиқ ва қиши совуқ. Ўртача ҳарорат январда 3 °C, июлда 28 °C. Шаҳар бўйлаб 40° шимолда ўтганлиги сабабли, ёз фасллари денгиздаги жойлашувини ҳисобга олган ҳолда кенглик учун жуда иссиқ. Йиллик ўртача ёғин миқдори 125 мм (5 ин).

Иқтисодиёти

Ғарбий Туркманистон йирик нефт ва табиий газ захираларига эга ва Туркманистоннинг энг йирик нефтни қайта ишлаш заводи Туркманбошида жойлашган. Туркманбоши нефтни қайта ишлаш заводи 2016-йил май ҳолатига кўра йилига 10 миллион тоннадан ортиқ нефтни қайта ишлаш қувватига эга. Завод қўрғошинсиз бензин, нефт кокси, асфалт, кир ювиш кукуни, гидроизоляция қилинган дизел ёқилғиси ва мойлаш материаллари каби қатор маҳсулотлар ишлаб чиқаради[15]. Туркманбоши нефтни қайта ишлаш заводи Туркманистоннинг энг йирик суюқ нефт газ ишлаб чиқарувчиси бўлиб, йиллик ишлаб чиқариш тахминан 300 минг тонна бўлган умумий ишлаб чиқаришнинг учдан икки қисмини ташкил қилади[16].

Туркманбоши портидаги туркман кемаси

2018-йилнинг май ойидан бери Туркманбоши халқаро денгиз портида Кемасозлик[17] ва Болқон қайиқларни таъмирлаш заводи ишламоқда[18][19]. Қуввати йилига 10 минг тонна пўлатни қайта ишлаш имконини берувчи завод йилига 4-6 та кема қуришга мўлжалланган[20]. Ишлаб чиқариш корхонаси йилига 2000 тонна пўлатни қайта ишлаш ҳисобига 20-30 та кемага техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларини бажаришга қодир[21].

Диққатга сазовор жойлари

  • Вилоят ўлкашунослик музейи;
  • Собиқ Красноводск қал’аси дарвозаси;
  • Соҳиллар;
  • Хазар қўриқхонаси;
  • Табиий тарих музейи.

Болқон вилояти Давлат архивининг марказий идораси Туркманбошида жойлашган[22].

Дини

Шаҳар аҳолисининг асосий қисми, туркманлар, сунний мусулмонлардир.

Рус православ черкови

Авлиё Майкл Арчангел черкови рус православ черковининг Астрахан епархиясининг совғасидир[23]. 1895-йилда рус аскарлари томонидан сув босган Узунота ярим оролидан Красноводскка кўчирилди[24].

Арман Апостол черкови

Черков 1903-йилда қурилган. Ҳозир у ишламаяпти ва катта таъмирга муҳтож[25].

Спорти

Шаҳарда Шагадам ФК профессионал футбол клуби уй стадиони ҳисобланган Шагадам стадиони мавжуд[26].

Халқаро спорт тадбирлари

2014-йилда Туркманистон тарихда биринчи марта ПWА Wорлд Тоур Wиндсурфинг мусобақасига мезбонлик қилди[27][28].

Алоқа оператори

Шаҳарда битта уяли алоқа оператори мавжуд: 2007-йилда жорий этилган ва 2010-йилдан буён ЛТЕ билан 4Г технологияли тармоғига эга бўлган Олтин Аср. 4Г тармоғи шаҳарнинг барча ҳудудларини ва Туркманбоши халқаро аэропортини қамраб олади.

Интернетга уланиш хизматлари ва кабел телевидениэси Туркментелеcом оператори томонидан тақдим этилади[29]. Шаҳарда 1 та интернет кафе мавжуд[29].

Таълим тизими

Турман денгиз-дарё йўллари агентлиги қошидаги Туркманбоши денгизчилик ўрта касб-ҳунар мактаби[30] мамлакат денгиз ва дарё транспорти эҳтиёжлари учун мутахассислар тайёрлайди[31]. Мутахассисликка мувофиқ ўқиш муддати 2 ёки 2,5 йил, ўқиш тўлов асосида[32].

Маданияти

Туркманбоши шаҳри яқинида Александр Сокуровнинг „Тутилиш кунлари“, Григорий Чухрайнинг „Қирқ биринчи“ ва Санжар Бабаевнинг „Бархан“ (шаҳарнинг ўзида) бадиий филмларини суратга олиш ишлари бўлиб ўтган.

Транспорт тизими

Туркманбошидаги жамоат транспорти тизими ва тегишли инфратузилмани биринчи навбатда Туркман авто-уловлар агентлиги бошқаради[33]. Бугунги кунда шаҳарга халқаро аэропорт ва миллий темир йўл хизматлари, шаҳар автобуслари, микроавтобуслар, таксилар, велосипед йўлаклари хизмат кўрсатади.

Туркманбоши қирғоқларидаги Каспий денгизи

Шаҳар паром терминали, аэропорт ва темир йўл вокзалига эга денгиз портидан ташкил топган транспорт тугуни сифатида муҳим аҳамиятга эга[34]. М37 автомагистрали денгиз портини шарқий нуқталар билан боғлайди. П-18 автомагистрали денгиз портидан ғарбга Авазага, сўнгра шимолдан Қозоғистон чегарасига ўтади.

Денгиз порти

Туркманбоши халқаро денгиз порти Туркманистоннинг йирик денгиз порти ва Ғарб билан денгиз алоқаси ҳисобланади. Паром қатнови Туркманбошини Каспий денгизи орқали тахминан 260 километр масофада жойлашган Озарбайжоннинг Боку шаҳри билан боғлайди. Бу шаҳарни Туркманистон пойтахти Ашхобод билан боғлайдиган ва ундан шарқ томонда жойлашган Транс-Каспий темир йўлининг ғарбий терминалидир.

Туркманбоши портидаги Алcёне кемаси.

1998-йилда Каспий денгизига уч ойлик экспедицияси доирасида Туркманбоши халқаро денгиз портига Кусто жамияти Алcёне кемасида ташриф буюрди[35].

2021-йилдан бошлаб йўловчи линиялари Туркманбошини Боку (Озарбайжон) ва Оля портлари (Россия) билан боғлайди[36].

2014-йилда портда ички йўналишлар учун денгиз йўловчи терминали очилди[37]. Ички линияларда шаҳар Ҳазар ва Қизилсув билан туташган.

2018-йилда Каспий денгизидаги энг йирик янги модернизация қилинган денгиз порти очилди. Янги портнинг майдони 1.3 км2 дан ортиқ, портнинг умумий узунлиги эса 3.6 км. Юк терминалининг ўтказиш қуввати йилига 18 миллион тоннагача[38].

Темир йўл стансияси

Туркманбоши темир йўл стансияси

Туркманбоши темир йўл станцияси 1895-йилда меъмор Алексей Бенуа томонидан қурилган. Вокзал биноси бутун Марказий Осиё темир йўлидаги энг гўзал бинолардан биридир. Темир йўл станцияси майдони Улуғ Ватан уруши йилларида ҳалок бўлган аскарлар ёдгорлиги ёнида жойлашган. Туркманбошидан ҳар куни Ашхободга № 605/606 поезд қатнайди[39].

Аэропорти

Дастлаб 1940-йилда аэропорт платонинг пастки қисмида, Красноводск касалхонаси яқинида жойлашган эди. Иккинчи жаҳон уруши пайтида у платонинг тепасига кўчирилди ва аэродром Совет ҳаво кучлари базаси билан бирлаштирилди. 2010-йилда аэропорт реконструксия қилинди ва халқаро мақомга эга бўлди. Унинг иккита учиш-қўниш йўлаги бор[40]. Туркманистон ҳаво йўллари Туркманбоши халқаро аэропортидан Ашхобод, Тошўғуз, Мари, Истанбул ва Туркманобод тўғридан-тўғри рейсларни амалга оширади. Аэропортга шаҳардан автобус ёки машинада етиб бориш мумкин, машинада тахминан 10-15 дақиқа кетади.

Автобуслари

Туркманбошининг автобус тармоғи шаҳар транзит тизимининг муҳим асосини ташкил қилади. Деярли ўн йил давомида турли хил модификациядаги Ҳюндаи Аэро Cитй автобуслари шаҳарга хизмат кўрсатган.

Шаҳар шунингдек, Ашхобод, Болқонобод ва Гарабўғоз билан автобуслар орқали боғланган[41].

Халқаро муносабатлари

Консулликлар

Туркманбошида иккита консуллик идораси жойлашган.

Қардош шаҳарлари

Latviya bayrogʻi Латвия ,Юрмала[43]

Манбалар

  1. ↑ ҳттп://www.туркменистан.ру/ру/артиcлес/35832.ҳтмл Мэром города Туркменбаши назначен Мердан Чайтыев
  2. ↑ „Туркманбоши аҳолисининг сони“. 2012-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 24-июл.
  3. ↑ „Тҳе Унитед Сервиcе Магазине“ (1900).
  4. ↑ Наме чанге доcумент опенстреэтмап.орг
  5. ↑ „Туркменистан старц тоурист дриве“. ББC Неwс (2007-йил 23-июл). Қаралди: 2007-йил 23-июл.
  6. ↑ Аваза Тоурист Зоне ароунд Туркменбаши (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-06-06 санасида архивланган)
  7. ↑ „Золотой век“. www.туркменистан.гов.тм.
  8. ↑ „В Туркменбаши появится новая достопримечательность | Общество | ИП "ТУРКМЕНинформ"“. www.туркменинформ.cом.
  9. ↑ „Золотой век“. www.туркменистан.гов.тм.
  10. ↑ „Золотой век“.
  11. ↑ „Арчивед cопй“. 2015-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 11-декабр.
  12. ↑ „Города с таким названием скоро не будет. Красноводск-Туркменбаши-Этрап Аваза города Туркменбаши+Этрап Кенар города Туркменбаши“. 2014-йил 15-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-июл. Бороугҳс диффер фром ординарй муниcипал „дистриcц“ беcаусе бороугҳс аре лед бй а пресидентиаллй аппоинтед маёр (туркманча: ҳäким) wҳереас ординарй муниcипал дистриcц аре субординате то муниcипал аутҳоритиэс.
  13. ↑ „Расширенное совещание по дальнейшему развитию Национальной туристической зоны "Аваза"“ (Руссиан). «Туркменистан: золотой век» (2013-йил 31-июл).
  14. ↑ „Тüркменистанйň Президенти "Аwаза" милли сйýаҳатçйлйк золагйнй мундан беýлäк-де öсдüрмек боýунçа гиňиşлеýин маслаҳат геçирди“ (Туркмен). "Тüркменистан: Алтйн асйр" (2013-йил 31-июл).
  15. ↑ „Туркменистан – Cоунтрй Cоммерcиал Гуиде / Оил анд Натурал Гас Рефининг“. У.С. Департмент оф Cоммерcе.
  16. ↑ „В Туркменистане перевыполнен план по экспорту СПГ“ (ру). Туркменпортал (2020-йил 26-июн).
  17. ↑ „Балкан шипярд анд шип репаир плант“. Балканшипярд.cом.тм. 2022-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  18. ↑ „Судостроительный завод "Балкан" — первый шаг в судостроительной системе Туркменистана » "СНГ СЕГОДНЯ" – последние новости стран СНГ читайте на“. Снг.тодай (2016-йил 18-октябр). Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  19. ↑ „О нас | Балканский завод судостроения и ремонта“. Балканшипярд.cом.тм (2019-йил 29-январ). 2022-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  20. ↑ „До 2025 года судостроительно-ремонтный завод «Балкан» построит 12 судов | Экономика“.
  21. ↑ „На судзаводе «Балкан» за 2 года отремонтировано более 80 судов | Технологии“. Туркменистан, интернет портал о культурной, деловой и развлекательной жизни в Туркменистане (2023-йил 4-май). Қаралди: 2023-йил 29-май.
  22. ↑ „Главная | Главное архивное управление при Кабинете Министров Туркменистана“. Арчиве.гов.тм. 2022-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  23. ↑ „Приходы“. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-июл.
  24. ↑ „ТУРКМЕНБАШИНСКИЙ МИХАИЛО-АРХАНГЕЛЬСКИЙ ХРАМ – Древо“. 2014-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-июл.
  25. ↑ „Президент Туркменистана поручил восстановить единственную уцелевшую в стране армянскую церковь - еркрамас.орг“. еркрамас.орг.
  26. ↑ „"Шагадам" cделал весомую заявку на "бронзу" | Спорт“.
  27. ↑ „ПWА WОРЛД WИНДСУРФИНГ ТОУР: Туркменистан 2014“.
  28. ↑ „Итоги Кубка мира ПWА по слалому в Туркменистане“. Сйнд.ру (2011-йил 23-сентябр). Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  29. ↑ 29,0 29,1 „Контакты | КЭ "Туркментелеком"“. Телеcом.тм. 2022-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  30. ↑ „Тüркменбаşй şäҳериндäки Деňизçилик орта ҳüнäр мекдеби“. Доҳом.эду.тм. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  31. ↑ „Туркменбашинская морская средняя профессиональная школа Государственной службы морского и речного транспорта Туркменистана | План приёма в высшие и средние профессиональные учебные заведения – 2017/2018 года“.
  32. ↑ „Тüркменбаşй şäҳериндäки Деňизçилик орта ҳüнäр мекдеби“. Доҳом.эду.тм. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  33. ↑ „Абоут агенcй | Туркменаwтоулагларй агенcй“. Аwтоулаг.гов.тм. Қаралди: 2022-йил 14-апрел.
  34. ↑ „Турецкая Полимекс построит в Туркмении аэропорт стоимостью 125 млн. евро (АвиаПорт)“.
  35. ↑ „12_12“. www.греэнсалватион.орг. 2013-йил 31-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-январ.
  36. ↑ Первий туркменский паром запущэн между Туркменбаши и Астраханю
  37. ↑ „В городе Туркменбаши открыт новый пассажирский морской вокзал | Деловой портал "Туркменбизнес"“. www.туркменбусинесс.орг. Қаралди: 2023-йил 29-май.
  38. ↑ Туркмен Петролеум wебсите (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-09-06 санасида архивланган) туркменпетролеум.cом 3 Май 2018
  39. ↑ „Расписание движения поездов“. www.раилwай.гов.тм. 2015-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-январ.
  40. ↑ „Лента событий | Интернет-газета Туркменистан.Ру“.
  41. ↑ „В Туркменистан поступила новая партия комфортабельных автобусов | Авто“.
  42. ↑ „Посольство Республики Казахстан в Туркменистане“. 2016-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 11-декабр.
  43. ↑ „Садраудзīбас пилсēтас“. журмала.лв. Қаралди: 2014-йил 26-апрел. (латишча ва инглизча)