Turkmaniston Konstitutsiyasi
Туркманистон Конституцияси (туркманча — Тüркменистанйň Конститусиýасй) 1992-йил 18-майда қабул қилинган бўлиб, Туркманистоннинг олий қонуни ҳисобланади(5-модда). 1995, 1999, 2003[1], 2006[2], 2008, 2016[3], 2020 ва 2023-йилларда ўзгартиришлар киритилган. Конституция 8 бўлим ва 142 моддадан иборат. Конституциявий тузум асосларига (И бўлим) президентлик (ИВ бўлимнинг 91-моддасига мувофиқ президент ҳукумат бошлиғи ҳам ҳисобланади), дунёвийлик, бетарафлик, ҳокимиятнинг бўлиниши, бир қатор инсон ҳуқуқлари, халқ суверенитети, Ашхободнинг пойтахт мақоми киради. Конституцияга ўзгартиришлар референдум ёки Туркманистон Мажлиси аъзоларининг учдан икки қисмидан иборат малакали кўпчилик овози билан киритилиши мумкин. Илгари халқ маслаҳати конституцияга ўзгартириш киритиш ваколатига эга эди. Давлат тузуми шакли — президентлик.
| Туркманистон Конституцияси | |
|---|---|
| |
| Қабул қилинган | 18-май 1992 |
| Амал қилаётган таҳрири | 21-январ 2023 |
Умумий тавсиф
1 — бўлим
2008-йилги Конституциянинг биринчи бўлими 17 моддадан иборат. 1-модда Туркманистонни дунёвий демократик ва президентлик республикаси деб эълон қилади. Давлатнинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлиги дахлсиз ва бўлинмасдир. 3-модда шахс ҳуқуқлари ва қадр-қимматини давлат томонидан муҳофаза қилинадиган қадрият сифатида таъкидлайди. 8-моддада чет эл резидентлари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар амалдаги қонунчилик ва халқаро шартномаларга мувофиқ Туркманистон фуқаролари билан бир хил ҳуқуқлардан фойдаланадилар. Махсус санаб ўтилган ҳуқуқлар қаторига мулк ҳуқуқи (9-модда) ва диний э’тиқод эркинлиги (12-модда) киради[4]. 4-модда ҳокимиятлар бўлиниш принсипини, шу жумладан суд мустақиллигини белгилайди. 14-моддада туркман тили расмий тил сифатида, 17-моддада эса Ашхобод давлат пойтахти эъканлиги белгиланган. 2008-йилги Конституцияга киритилган иккита янги модда давлатнинг бозор иқтисодиётига содиқлигини, шу жумладан кичик ва ўрта бизнесни рағбатлантиришни эълон қилади (10-модда) ва мамлакатнинг маъмурий жиҳатдан вилоятларга, вилоят мақомига эга бўлган шаҳарларга, туманларга, туман мақомига эга бўлган шаҳарларга, туман шаҳарларига ва турли даражадаги қишлоқларга бўлинишини белгилайди[4].
2 — бўлим
Конституциянинг иккинчи бўлимида алоҳида шахс ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари белгилаб қўйилган. Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар қаторига тенглик ҳуқуқи (19-модда), жинслар тенглиги (20-модда), шафқациз жазолардан озодлик (23-модда) ва эркин ҳаракатланиш (26-модда) киради. Ижтимоий ва иқтисодий ҳуқуқларга меҳнат қилиш ҳуқуқи (33-модда), дам олиш ҳуқуқи (34-модда) ва таълим олиш ҳуқуқини (38-модда) ўз ичига олади. Бошқа ижтимоий ҳуқуқларга тиббий хизматдан фойдаланиш ҳуқуқи, қарилик пенсияси олиш ҳуқуқи, ногиронлик нафақаси олиш ҳуқуқи киради (35, 37-моддалар). 2008-йилги Конституцияга киритилган янги 36 — моддада атроф-муҳит сифатига бўлган ҳуқуқни белгилайди ва давлат зиммасига табиий ресурсларни сақлаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш мас’улиятини юклайди.21-моддада шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларига путур етказмаслиги ҳамда ахлоқ, қонун ва жамоат тартиби талабларига кўра чекланиши мумкинлиги белгиланган. 22-моддада ҳар ким яшаш ҳуқуқига эга экани ва Туркманистонда ўлим жазоси бекор қилингани эълон қилинган. 1992-йилги Конституцияда ўлим жазоси фақат „энг оғир жиноятлар“ учун қўлланиши мумкин эди (20-модда), бироқ бу норма 1999-йилда президент фармони билан бекор қилинган[5]. Шунингдек, 2-бўлим фуқароларнинг айрим мажбуриятларини ҳам санаб ўтади. Жумладан, ҳарбий хизматни ўташ мажбурияти (41-модда) ва солиқларни тўлаш мажбурияти (42-модда) шулар жумласидандир.
3 — бўлим
Учинчи бўлимда Туркманистоннинг бошқарув органлари белгиланган. Давлат ҳокимияти Туркманистон президенти, мажлиси, Вазирлар Маҳкамаси ва Олий судига тегишли (48-модда). 1992-йилги Конституцияда (3-модданинг 2-боби) мавжуд бўлган Туркманистон Халқ Кенгаши 2008-йилги Конституцияда бекор қилинди. 2008-йилги Конституциянинг 50-58-моддалари Туркманистон президентининг ваколатларини белгилайди. Президент давлат бошлиғи, шунингдек, ҳукумат бошлиғидир (50-модда). Президент Туркманистоннинг ташқи сиёсати учун жавоб беради ва мамлакатнинг бош қўмондони ҳисобланади (53-модда). Мажлис қабул қилган қонунларни имзолашдан ташқари, у Президентнинг Туркманистонда қонун кучига эга бўлган фармонларини чиқариши мумкин (54-модда).
2016-йилдаги ўзгариш
2016-йилда мамлакат Конституцияси ўзгартирилди. Туркманистон ташқи сиёсатининг янги тамойилларини акс эттирувчи, шунингдек, иқтисодий ва молия-кредит қоидаларини аниқлаштирувчи 28 та модда қўшилди.
Адабиётлар
- " Хаитов М. О. " Туркманистонда конституциявий ислоҳот // Давлат ва ҳуқуқ. 1994. Но 10. С. 46-53.
Манбалар
- ↑ „Опубликована Конституция Туркменистана с учётом внесённых в неё изменений и дополнений“. Туркменистан.ру (2003-йил 20-август). 2020-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 30-декабр.
- ↑ „Конституционный Закон Туркменистана“. Туркменистан.ру (2006-йил 27-декабр). 2024-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 30-декабр.
- ↑ „В Туркменистане приняли новую конституцию“. 2016-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-сентябр.
- ↑ 4,0 4,1 „Конституция Туркменистана“. Государственная таможенная служба Туркменистана. 2016-йил 8-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-июн.
- ↑ „Указ Президента Туркменистана "Об отмене смертной казни в Туркменистане"“. www.басе.спинформ.ру. 2016-йил 26-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-июн.
Ҳаволалар
- 2020-йилги таҳрирдаги Конституция [1], [2]
- 2016-йилги таҳрирдаги Конституция [3], (новая-редакция)
- 2008-йилги таҳрирдаги Конституция [4], [5], [6]
- 2003 йилги таҳрирдаги Конституция [7]
- 1995 йилги таҳрирдаги Конституция [8], [9]
- " Хаитов М. О. " [ҳттпс://либрарй.бй/порталус/модулес/интернатионаллаw/принт.пҳп?субаcтион=шоwфулл&ид=1095956994&арчиве=&старт_фром=&уcат=10& Туркманистондаги конституциявий ислоҳот
- „Ҳукук маглуматлар меркези | Адалат министрлиги“. минжуст.гов.тм.