Ziyosfera

Turkmaniston ayollari

Туркманистонда аёллар мамлакат аҳолисининг 50,8 фоизини ташкил қилади.[1] Улар, одатда, жамиятда ўз ролларига эга ва эркакларникига нисбатан уларнинг ҳуқуқларни қисқартирилган. Мамлакатда аёллар ҳуқуқларини ўрганиш ҳукумат сензураси, ишончли ва расмий маълумотларнинг йўқлиги туфайли қийинлашмоқда.

Туркманистон Конституциясининг 18-моддасига кўра, аёлларга эркаклар билан тенг ҳуқуқлар кафолатланган.[2] Амалда эса улар мунтазам сиёсий ва ижтимоий камситишларга дуч келишади. Аёлларга мустақил хотин-қизлар ташкилотларини тузишга рухсат берилмайди ва бундай ташкилотларнинг барчаси Туркманистон хотин-қизлар иттифоқи ҳузурида рўйхатдан ўтган бўлиши керак.[3] Улар мамлакат парламентининг 16,8 фоизини ташкил қилади. Аксарият аёллар уйда оналар ва уй бекаси ёки бозорларда сотувчи сифатида ишлайди.[4] Мамлакатнинг исломий илдизлари бир неча асрлик бўлса-да, туркман аёллари ҳеч қачон юзини ниқоб тўсмаган ва бунга урғу берилмаган. Туркман аёллари қўшни мамлакатлардаги аёлларга қараганда ҳамиша очиқ-ойдин ва ижтимоий фаолроқ бўлган.

Келиб чиқиши

Туркманистондаги аёллар
Туркманистоннинг жойлашуви

Туркманистон Марказий Осиёдаги давлат. Асрлар давомида ҳозирги Туркманистон ҳудуди Форс империялари, Македониялик Искандар истилоси, мусулмонлар, мўғуллар, туркий халқлар, руслар каби кўплаб сивилизацияларга дучор бўлган. 20-асрнинг бошларида у 1991 -йилгача Совет Иттифоқининг бир қисми бўлган. Бошқа собиқ Совет давлатларида бўлгани каби 1990-йилларда ҳам иқтисод таназзулга юз тутди ва мамлакат ижтимоий муаммоларни бошдан кечирди. Бугунги кунда Туркманистоннинг ярми шаҳар ва ярми қишлоқ; унинг аҳолиси асосан мусулмонлар (89 %), лекин муҳим Шарқий православлар ҳам озчиликни ташкил этади.[5] Туғилишнинг умумий коэффициэнти 2,09 бола/аёл (2015-йил ҳисоби)т тенг.[5]

Совет даврида аёллар эрларининг мартабасини ҳимоя қилиш учун мусулмонларнинг баъзи маросимларини бажариш мас’улиятини ўз зиммаларига олишган.[6] Кўпгина аёллар иқтисодий зарурат туфайли ишлашган, бу эса баъзи анъанавий оилавий муносабатларни бузган ва ажралиш ҳолларини кўпайтирган.[6] Шу билан бирга, ўқимишли шаҳар аёллари профессионал хизмат ва мартабага киришдилар.[6] Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг, анъанавий қадриятлар яна ўзини намоён қила бошлади. Бу уйга қамалган ва эркак ҳамкасбларига қарам бўлган аёллар сонининг кўпайишига олиб келди.[7]

Маданий рол

Овқат пишириш аёллар учун асосий иш соҳасидир. Қўшнилар ёки қариндошлар баъзан уй ишларида ёрдам бериш келишади ёки улар ўзларининг уй вазифаларини биргаликда ишлаш ва мулоқот қилиш учун олиб келишлари мумкин. Озиқ-овқат тайёрлаш очиқ ҳавода, шунингдек уй ошхоналарида амалга оширилади.[8] 

Эркаклар ва аёллар бир жойда ўтиришлари ва овқатланишлари мумкин, аммо улар ижтимоий тадбирларда ажратилган ҳолда ўтиришади. Баъзи аёллар турмуш қурганларидан кейинги биринчи йилда бошига рўмол кийиш амалиётини давом эттирадилар. Хотин эркак меҳмонларга сезиларли тўсиқни кўрсатиш ва қайнона-қайноталарига ҳурмат кўрсатиш учун рўмолининг бурчагини тишлаб олишади. Шарф ҳам унинг мулоқот қилишига тўсқинлик қилади. Хотин тўйдан бир йил ўтгач, биринчи фарзанди туғилгандан кейин ёки оила ичидаги қарор билан бошини ёшмак билан ёпишни тўхтатиши мумкин.[9] 

Амалиётлар

Кийим

Аёллар одатда ёрқин апелсин, бинафша, сариқ, кўк ва яшил рангларнинг аралашмаси бўлган шойи ёки бахмалдан тўпиқгача бўлган кийимларда кийинадилар. Бўйинбоғлар пастга тушадиган, тўғридан-тўғри киндикгача бўйинбоғни безатиб турадиган олтин иплар билан безатилган.[10] Кўп безатилган бош кийимлар, заргарлик буюмлари ва каштадўзлик аксентлари уларнинг одатий қисмидир.[11]  Юзни ёпиш талаб қилинмайди.[4]

Иш

Уйда ишлаб чиқарилган ипак бўлган кетенни ишлаб чиқариш асосан ёзги маҳорат сифатида давом этади. Кетендан тайёрланган кийимлар эркаклар ва аёллар томонидан кийилади. Кетендан тикилган костюмлар одатий келин либоси сифатида ишлатилади.[11]  Либослардаги каштадўзлик турли нақшларни очиб беради, улар фақат оила белгиси сифатида танилган ва уни ишлаб чиқарувчининг оиласини ажратиб туради.[11]  Туркман аёллари моҳирона тўқув дастгоҳларидан фойдаланадилар.[12] 

Туркманистон ўқитувчилари ва тиббиёт ходимлари, асосан, аёллардир.[13] Бироқ, бу иккала секторда иш ўринларининг қисқариши эркаклар ва аёллар учун ишсизликнинг кескин ўсишига олиб келди.

Никоҳ

Туркманистон Конституциясининг 25-моддаси никоҳ учун ўзаро розиликни талаб қилади.[2] Иккала шахс ҳам 18 ёшдан катта бўлиши керак. Ёшлар никоҳи одатда бир қабила аъзолари ўртасида кенг тарқалган.[14]

Марказий Осиёнинг кўплаб мамлакатларида бўлгани каби Туркманистонда ҳам келин ўғирлаш катта ҳодиса ҳисобланади.[14] Бу шундай кенг тарқалган амалиётки, оддий тўйлар кўпинча сохта келин ўғирлаш билан бошланади. Ўғирлаш де-юре ноқонуний ҳисобланса-да, ўғирлаганлар камдан-кам ҳолларда жиноий жавобгарликка тортилади.

Туркман никоҳларида кўплаб ўзига хос урф-одатлар ва маросимлар мавжуд. Туркман тўй либослари кўпинча бой безатилган ва ёвуз руҳларни ҳайдаб чиқарадиган кумуш рангли маржон билан қопланган.[14]

Аёлларга нисбатан зўравонлик

Туркман аёллари кўпинча зўравонликка бўйсундиришади. Полиция ходимлари баъзан ёш қизларнинг бокиралигини баҳолаш учун мажбурий гинекологик текширувдан ўтказадилар. Агар улар жинсий алоқада бўлгани аниқланса, қиз ва унинг оиласи омма олдида камситилади ва қораланади. Аёллар ҳам кўпинча оиладаги зўравонликка дучор бўлишади[3][13] ва одатда ишончсизлик ва қасос олиш қўрқуви туфайли ҳокимиятга суиистеъмоллик ҳақида хабар беришга иккиланишади.

Сиёсий таъсир

Туркманистон парламентининг 16,8 фоизини аёллар ташкил қилади ва ички қонунлар аёлларнинг сиёсий иштирок этиш ҳуқуқини кафолатлайди. Бироқ, аёлларнинг давлат бошқарувидаги амалдаги иштироки нодавлат ташкилотлар (ННТ) фаолиятининг қисқариши туфайли бўғилиб қолмоқда.

Манбалар

  1. ↑ Индех Мунди. „Туркменистан Демограпҳиcс Профиле 2014.“ 30 Жуне 2015. Индех Мунди. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Cонститутион оф Туркменистан“. www.ута.эду. 2017-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 23-июл.
  3. ↑ 3,0 3,1 „НҲC: Wомен сеcонд-cласс cитизенс ин Туркменистан“ (эн-УС). Ҳуман Ригҳц Ҳоусе Фоундатион (2012-йил 26-сентябр). Қаралди: 2020-йил 23-июл.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Туркменистан: Фор Wомен, Мостлй Традитионал Анд Диффиcулт Ливес“ (эн). РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй. Қаралди: 2020-йил 23-июл.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Тҳе Wорлд Фаcтбоок — Cентрал Интеллигенcе Агенcй“. www.cиа.гов. 2021-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 10-август.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Jamoat mulki Бу мақола жамоат мулки бўлган маълумотларни ўз ичига олади. "Туркменистан: А Cоунтрй Студй". Туркменистан: А Cоунтрй Студй. Федерал Ресеарч Дивисион. Марч 1996. Соcиал струcтуре. ҳттп://ҳдл.лоc.гов/лоc.гдc/cнтрйстд.тм. 
  7. ↑ „Туркмен Wомен Суффер ин Силенcе“ (эн). Институте фор Wар анд Пеаcе Репортинг. Қаралди: 2020-йил 23-июл.
  8. ↑ Гентé, Рéгис. „Сеcонд-cласс cитизенс.“ 17 Жуне 2013. Чрониcлес оф Туркменистан. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  9. ↑ Cоунтриэс анд тҳеир Cултурес. „Туркменистан.“ 2015. Cоунтриэс анд тҳеир Cултурес. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  10. ↑ Wалкер, Шаун. „Туркменистан: Странгер ин а верй странге ланд.“ 23 Оcтобер 2011. Индепендент.cо.ук. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Cентрал Асиа Cултурес. „Энжой Фасcинатинг Cултурес оф тҳе Силк Роад.“ 2014. Cентрал Асиа Cултурес. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  12. ↑ Травелер.уз. „Туркмен Силк.“ 2008. Травелер.уз. Wеб. 30 Оcтобер 2015.
  13. ↑ 13,0 13,1 „ТУРКМЕНИСТАН“. ҳрлибрарй.умн.эду. Қаралди: 2020-йил 23-июл.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Ҳайс. „МАРРИАГЕ АНД WЕДДИНГС ИН ТУРКМЕНИСТАН | Фаcц анд Детаилс“ (эн). фаcцанддетаилс.cом. Қаралди: 2020-йил 23-июл.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Turkmaniston_ayollari" dan olindi