Turob Toʻla

Туроб Тўлахўжаэвич Тўла
Таваллуди	24-декабр 1918-йил Турбат қишлоғи, Чимкент вилояти, Россия империяси
Вафоти	20-апрел 1990-йил(1990-04-20) (71 ёшда) Тошкент, ЎзССР, СССР
Тахаллуси	Туроб Тўла
Фуқаролиги	СССР
Мукофотлари	Андоза:Меҳнат қизил байроқ ордени

Туроб Тўла (тахаллуси; фамилияси Тўлахўжаев, 1918.24.12, ҳозирги Жанубий Қозоғистоннинг Чимкент вилоятига қарашли Турбат қишлоғи — 1990.20.04, Тошкент) — шоир, драматург ва кинодраматург. Ўзбекистон халқ шоири (1988). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1967).

Таълим

Тошкент театр билим юртида (1934— 38), Тошкент педагогика институтининг тил ва адабиёт факултетининг кечки бўлимида (1938—41) ўқиган.

Меҳнат фаолияти

„Ёш ленинчи“ газ.да адабий ходим (1935— 41), Ўзбекистон Давлат радиоэшиттириш қўмитасида муҳаррир ва сухандон (1935—48), „Қизил Ўзбекистон“ газ. таҳририятида адабий котиб (1948—49), партия идораларида инструктор (1949—51), Ўзбекистон Давлат нашриётида муҳаррир (1953— 57), „Ўзбекфилм“ киностудиясида ссенарий бўлими бошлиғи (1957 — 62), Киночилар уюшмасида котиб (1962-67), Маданият вазирлиги қошидаги Санъат ишлари бошқармасида бошлиқ (1967-76), Ҳамза театрида директор (1977-79), Ёзувчилар уюшмаси Тошкент вилоят бўлими ва Адабиётни тарғиб этиш марказида раҳбар (1980—90) лавозимларида ишлаган.

Ижоди

Дастлабки „Шеърлар“ тўплами 1939-йилда нашр этилган. Шундан кейин шоирнинг „Шодлигим“ (1941), „Табассум“ (1944), „Бахт тонготари“ (1948), „Муборакбод“ (1949), „Болалар достони“ (1950), „Қанотлан, қўшиқларим“ (1955), „Танланган асарлар“ (1958), „Оромижон“ (1961), „Гулёр“ (1968), „Офтоб найзада“ (1974) сингари шеър, қўшиқ ва достонлардан иборат тўпламлари эълон қилинган.

Туроб Тўла 15-16 ёшларидан ижодий фаолият билан шуғуллана бошлаган. У ше'р ва достонлар, опера ва балет учун либреттолар, турли насрий асарлар ёзиш билан бирга ўзбек қўшиқчилик сан'ати ривожига ҳам салмоқли ҳисса қўшди. Унинг "Ҳаё билан“, „Сумбула“, „Кўчалар“, „Дўппи тикдим“ (Мафтунингман филмида Клара Жалилова томонидан қўшиқ қилиб куйланган), „Сартарош қўшиғи“ каби ше'рлари қўшиқ қилиб куйланган.

Туроб Тўла „Ҳамият“ (1948), „Шаҳло“, „Замон ҳукми“ (1968), „Суюк момо“ (1975), „Трамвайда топилган дафтар“ (1978) сингари достонларида меҳнацевар замондошлари ҳаётига мурожаат этиш билан бирга тарихий ўтмиш саҳифаларини ҳам варақлаш ва мозийда рўй берган муҳим воқеаларга ҳозирги давр нигоҳи билан қарашга интилган.

„Қизбулоқ“ (1968), "Момо ер", „Қувваи қаҳқаҳа“ ("Нодирбегим") (1969) ва бошқа песалар ёзган. 1969— 70 йилларда Ф. Шиллернинг „Мария Стюарт“ трагедиясини ўзбек тилига таржима қилгач, машҳур ўзбек шоирасининг фожиали ҳаётига бағишланган „Қувваи қаҳқаҳа“ драмасини қайта ишлаб, уни „Нодирабегим“ номи билан саҳнага олиб чиққан (Ҳамза, Муқимий ва бошқа театрларда қўйилган). Туроб Тўла айни пайтда ўзбек ва қардош халқлар адабиётидаги сара асарларнинг саҳна вариантини яратиш мақсадида Ч. Айтматовнинг „Момо ер“ қиссаси асосида шу номдаги мусиқали драма, Ойбекнинг „Қутлуғ қон“ романи асосида „Зулматдан зиё“ опера либреттосини, Ҳамид Олимжоннинг „Ойгул ва Бахтиёр“ достони асосида шу номдаги шеърий драма (1979)ни, „Маликаи айёр“ ўзбек халқ достони асосида шу номдаги опера либреттоси (1987)ни яратган. Ғ.Зафарийнинг 20-йилларда республика театрлари саҳналарида катта муваффақият билан ўйналган „Халима“ мусиқали драмасини қайта тиклаб, Муқимий театрида саҳналаштирган. Булардан ташқари ўзбек халқ эртаклари асосида яратилган „Самарқанд афсонаси“ балети либреттоси ҳам бор. „Мафтунингман“ (1958), „Фурқат“ (М. Мелкумов билан ҳамкорликда, 1960) кинофилмлари ва „Шашмақом“ видеофилми ссенарийси муаллифи ва бу филмларнинг суратга олинишида фаол иштирок этган. Туроб Тўла ўзига замондош бўлган ўзбек адабиёти ва санъати арбоблари ҳақида қатор адабий портрет, очерк ва хотиралар ёзган („Нафосат“, 1967; „Камалак“ 1972).

Таржима

У Шекспирнинг „Қийиқ қизнинг қуйилиши“ комедиясини, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Н.А. Некрасов, Т. Шевченко, А. Туқай, С. Муқонов асарларини ўзбек тилига таржима қилган.

Манбалар

• Асарлар [3 ж.ли], 1—3ж.лар,Т., 1978— 80;
• Етти зоғора, Т., 1981.

Адабиётлар

• Алиев М., Туроб Тула, Т., 1969;
• Мўминова Д., Давримиз қўшиқлари, Т., 1977.