Тутектон (удмуртчадан таржимада „қувур“, ёки туйгуми, туй гуми удмуртчада „мис (латун) қувурча“) — удмуртларнинг кичкина чўпон сурнайига ўхшаш пуфлама мусиқа асбоби.

Тутектон
Тури

Пуфлама мусиқа чолғулари
Ўхшаш асбоблар

Шох (мусиқа асбоби)

Тавсифи

Тутектон 250–300 мм. узунликдаги конуссимон найдан иборат бўлиб, қайин пўстлоғи, қалай ёки мисдан ясалади[1]. Асбобнинг юқори қисмига ёғоч муштук ўрнатилади. Тутектонда чалиш тешиклари йўқ, лекин иккита чалиш тешиги бўлган созлар ҳам учраб туради[2]. Тутектон пуфлаб чалинади; кучли ва бироз кескин овозга эга[1].

Тайёрланиши

Қалай ёки мис тутектонни темирчилар ясаган: оловда юмшатилган металл конус шаклидаги трубкага ўралган. Муштук ип ўраладиган ёғоч ғалтакдан ясалган: унинг ярми кесилган, иккинчисининг устига резина тасма тортилиб, ип билан маҳкамланган. Ғалтак ва резина тасма орасига резинанинг кенглигига мос сомон чўпи ёки гугуртчўп қистирилган[3].

Тутектоннинг кейинги версиялари шиша бутилкалардан тайёрланган. Бунинг учун шишанинг пастки қисми ип билан ўралган, сўнг гугурт чақиб қизитилган. Бир неча дақиқадан сўнг совуқ сувга солинганда тортилган ип бўйлаб бутилканинг туби ажралиб тушиб, ўзига хос қувурча ҳосил бўлган[3].

Тутектон ижросининг анъанавий турларидан ташқари, халқ амалиётида сомон тилчали ёғоч ва қамиш найчалар ҳам қайд этилган. Бундай чолғу асбобларининг биринчи китобий таърифини Мари мусиқашунос-фолклоршуноси Яков Андреэвич Эшпай 1937-йилги экспедициясидан сўнг берган[4].

Фойдаланиш

Тутектон асосан коммуникатив вазифани бажарган: унинг ёрдамида чорванинг яйловга чиқиш ва қайтиш вақти ҳақида сигналлар берилган, далада подани бошқаришда фойдаланилган. Чўпонлар ҳам худди шундай тарзда бир-бирларига бирор маълумот узатган бўлиши мумкин[3].

Тутектон удмурт вокал ва чолғу ансамблларида жўр бўлувчи, гоҳида яккахон чолғу асбоби сифатида қўлланиб келинган[2].

Ҳозирги пайтда ишлатилмайди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Туганаев 2008.
  2. ↑ 2,0 2,1 Загребин 2012.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Пчеловодова 2010.
  4. ↑ Голубкова 1978.

Адабиётлар

  • Тутектон // Удмурцкая Республика: Энсиклопедия / гл. ред. В. В. Туганаэв. — 2-э изд., испр. и доп. — Ижевск: Издателство „Удмуртия“, 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ИСБН 978-5-7659-0486-2.
  • Тутектон/туй гуми// Удмурцкая Республика: Култура и искусство: Энсиклопедия/ гл. ред. А. Е. Загребин. — Ижевск: Удмурцкий институт истории, язика и литератури УрО РАН, 2012. — 540 с. — 300 экз. — ИСБН 978-5-901304-62-4.
  • Музикалная култура Совецкой Удмуртии. 1917—1967 // А. Н. Голубкова. — Ижевск: Удмуртия, 1978. — 156 с.
  • Пчеловодова Ирина Вячеславовна. Аэрофони в системе традиционной инструменталной култури удмуртов // Ежегодник финно-угорских исследований. — 2010. — № 1. — С. 95—108.