Tuvada buddizm
Тувада буддизм — Тибет буддизми ХВИИИ-ХИХ асрларда Тува ҳудудида ривожланган.
Тува ҳудудида буддизмнинг тарқалиши
Буддизмнинг биринчи тўлқини ИХ асрда Уйғур хоқонлиги даврида пайдо бўлган. ХИИИ ва ХИВ асрларда, Тува Мўғуллар империяси таркибига кирганда, биринчи будда ибодатхоналари қурилган. Буни республикада археологлар томонидан топилган энг қадимги будда ибодатхоналари тасдиқлайди. ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида Син сулоласи қўшинлари томонидан Жунгар хонлиги мағлубиятга учраганидан кейин Тува Мангус ҳукмронлиги остига ўтди ва Гелуг мактабининг вакиллари бўлган мўғуллар бу ерда фаол миссионерлик фаолиятини бошладилар. Бу даврларда Нингқма анъанаси ҳам илдиз отади. 1770-йиллардан бошлаб биринчи стационар Буддист монастирлари — Хуреэс пайдо бўлди[1].
Буддизмнинг ривожланиши
ХИХ асрнинг иккинчи ярмида Тувада кожу монастирлари (хуреэ) бўлган. Иқтисодий нуқтаи назардан, улар юзлаб акр ер, чорва моллари ва савдо-сотиқ билан шуғулланадиган йирик фермалар эди.
Тува буддизмининг раҳбари сифатида у Чадан Кҳуреэ лидери Камби Лама деб номланган. 1912-йилгача Манчурия ҳукмронлиги остида бўлган Тувадаги Камби Ламалар ҳам Мўғулистон сингари, Урга шаҳридаги Богд-Гегенлага бўйсунган. Тува буддизми Мўғулистон билан Бурят буддизмига яқинроқ эди. Сангҳининг тузилиши умумий қабул қилинган қонунларга асосланган диний жамият эди. Буддист туванлар мўғул ва Тибет монастирларига тез-тез ташриф буюрар эди. Буддизм Тибетларнинг анъанавий маданиятига жиддий таъсир кўрсатди. У ўз даврини (уй-рўзғор, тўй, дафн маросими), тақвим байрамларида, халқ табобатида из қолдиради. Бундан ташқари, бу шаманизмда замонавийистик инновациялар учун йўл очиб беради. Тувада буддизм маҳаллий шаманистик анъана билан бирга ривожланиб бормоқда. Баъзи ҳолларда одамлар шаманларга, бошқаларида эса Буддист ламаларига мурожаат қилишган. Тибет тиббиёти бу ерда машҳурлик ва эътирофга сазовор бўлди.
1920-йилларнинг охирларида Тувада 19 хуреэ ва 3000 га яқин лама бор эди. 1940-йилларнинг бошларида қисқа вақт ичида барча хуреэлар ёпилиб, йўқ қилинди. Деярли барча ламалар қатағон қилинди ва кўпчилик Мўғулистонга қочишга мажбур бўлди. 60-йилларгача бир нечта ламалар омон қолди: Иволгинский Дацандан Лама Кенден-Сюрюн, Кирбиш оои-Куллар шаҳридан Шимбай Хелин, Кирбииш-Саройлик Кула Орус Бошки ва бошқалар. Улар диний маросимларни ўтказдилар ва одамларни қабул қилдилар.
Ҳозирги ҳолат
Бугунги кунда Тувага буддавийлик яна қайтмоқда. Тувадаги буддистлар жамоаси 1990-йилдан бери жонланиб келмоқда ва эски ўзларининг мавқейларини тикламоқдалар.
Манбалар
- ↑ Монгуш М. В. История буддизма в Туве (вторая половина ВИ — конец ХХ в.). — Новосибирск: Наука, 2001. — ИСБН 5-02-030626-7
Ҳаволалар
- кҳурул.ру (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-09-24 санасида архивланган)
- www.тува.асиа
- саветибет.ру
- www.cомпрендребоуддҳисме.cом