Ziyosfera

Tyto alba

Бойўғли дунёдаги кенг тарқалган қушлардан бири ҳисобланади. У қутб ва чўл минтақаларидан ташқари деярли ҳамма жойда учрайди. Бойўғлининг камида учта асосий насли мавжуд: Европанинг ғарбий бойўғлиси, жануби-шарқий Осиё ва Австралиянинг шарқий бойўғлиси, Америка қитъасининг Америка бойўғлисидир. Тахминан 28 турлари орасида катталиги ва ранги сезиларли даражада фарқланади. Бош ва орқа тарафдаги патлар кулранг ёки жигаррангга эга; пастки қисмларида оқдан жигарранггача ўзгариб туради. Бойўғли ўз ҳудудининг кўп қисмида тунда яшайди; лекин Буюк Британия ва баъзи Тинч океан оролларида у кундузи ҳам ов қилади. Бойқушлар ердаги ҳайвонларни овлашга ихтисослашган ва уларнинг деярли барча озиқ-овқатлари кичик сутемизувчилардан иборат. Улар товуш орқали топадилар, эшитишлари жуда ўткир. Кўпайиш йилнинг ҳар хил фаслларига тўғри келади. Тухумларнинг ўртача сони тўрт дона бўлади. Бойўғлилар бўш дарахтга, эски бинога ёки қоядаги ёриқларга тухумларини қўйишади. Аёл бойқуши барча инкубацияни амалга оширади ва ёш жўжаларни озиқ-овқат учун эркак бойқуш таминлайди.

Бойўғли
Евросиё бойўғлиси
Биологик классификация
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Умуртқалилар
Синф: Йиртқич қушлар

Этимология

Бойўғли биринчи марта 1769-йилда Тироллик шифокор ва табиацҳунос Жованни Антонио Скополи томонидан „Анни Ҳисториcо-Натуралес“ асарида тасвирланган қушларнинг бир нечта турларидан бири эди. Унга Стрих алба илмий номини берди[1][2]. Қушни ташқи кўриниши, чақируви, яшаш жойи ёки даҳшатли, жим парвозига ишора қилувчи кўплаб умумий номлар билан танилган: оқ бойўғли[3], кумуш бойўғли, жин бойўғли, арвоҳ бойўғли, ўлим бойўғли, тунги бойўғли, каламуш бойўғли, черков бойўғли, ғор бойўғли, тош бойўғли, маймун юзли бойўғли, хириллаган бойўғли, ҳобгоблин ёки ҳобби бойўғли, доббй бойўғли, оқ кўкракли бойўғли, олтин бойўғли, чийиллаган бойўғли, сомон бойўғли, бойўғли ва нозик бойўғли[4][5]. Буюк Британияда ва Ҳиндистонда „бойўғли“ қушларнинг тешувчи чақириқларига ишора қилади[6]. Охирги исмни бошқа қушлар гуруҳига, Мегасcопс жинсидаги сcреэч бойқушларга нисбатан қўлланади[4].

Тавсиф

Бойўғли парвозда

Бойўғли ўрта бўйли, оч рангли бойўғли бўлиб, қанотлари узун, думи калта, тўғрисимон. Одатда 33дан 39см гача бўлади. Умумий узунлиги, қанотлари 80дан 90см гача. Катта ёшлиларнинг тана массаси Галапагосдаги 260гни ташкил қилади. Тинч океанидаги бойқушлар эса ўртача 555г бўлади. Кичик оролларда яшовчи бойқушлар кичикроқ ва энгилроқ бўлади[7]. Бошқа ажралиб турадиган хусусиятларидан бири тўлқинли парвоз нақшлари ва тукли оёқларидир.

Қушларнинг боши ва танасининг устки қисми, кичик турларда оч жигарранг ва бир оз кулранг (пешона ва орқада) ўртасида фарқланади. Юрак шаклидаги юз одатда ёрқин оқрангга эга, баъзи кичик турларда у жигарранг. Пастки қисмлар, шу жумладан тарсометатарсал (пастки оёқ) патлар, қуйи турлар орасида оқдан қизғиш ранггача ўзгариб туради. Оёқ бармоқлари, худди пайпоқ каби, ранги ҳар хил бўлиб, пуштидан тўқ пушти-кулранггача, тирноқлари эса қора[4][8]. Ўртача ҳар бир популяцияда эркаклар пастки қисмида камроқ доғларга эга ва урғочиларга қараганда рангсизроқ[9].

Тарқатиш

Бойўғли, Канада, қанотлари ва қуйруқ патлари билан

Бойўғли дунёдаги энг кенг тарқалган қуруқликдаги қуш тури ҳисобланади. Антарктидадан ташқари барча қитъаларда учрайди[10]. Унинг ассортименти бутун Европани (Фенносcандиа ва Малтадан ташқари), Африканинг кўп қисмини, Саҳара, Ҳиндистон яримороли, Жануби-Шарқий Осиё, Австралия, Тинч океанининг кўплаб ороллари, Шимолий, Марказий ва Жанубий Американи ўз ичига олади[10]. 2008-йилда Янги Зеландияда биринчи марта бойқушлар кўпайганлиги қайд этилган[11]. Бойўғли кемирувчиларни назорат қилиш мақсадида Гавайидаги Кауаи оролига муваффақиятли киритилган. Ачинарлиси у маҳаллий қушлар билан ҳам озиқланиши аниқланган[12].



Кичик турлар Тавсиф Диапазон Синонимлар
Т. а. алба (Скополи, 1769) Light-coloured adult Юқори қисмлари кулранг ва оч буфф. Пастки қисмлари оқ, бир нечта қора доғлар мавжуд; эркаклар кўпинча бутунлай беғубор кўринади. Ғарбий Европа Британия оролларидан жанубдан Мағрибгача ва шарқда Ўрта эр денгизи қирғоқлари бўйлаб шимолда Туркиянинг шимоли-ғарбий қисмига ва жанубда Нил дарёсигача, у ердан юқори оқимда Судан шимоли-шарқий қисмига этиб боради. Шунингдек, Нигернинг Саҳара қисмидаги Аир тоғлари, Ўрта ер денгизидаги Балеар ороллари ва Сицилия ҳамда Ғарбий Канар ороллари (Эл Иэрро, Ла Гомера, Ла Палма Гран Канария ва Тенерифе). Болқондан Венгрия орқали, Рейн ва Қуйи Меусе дарёлари бўйлаб гуттаталар билан, Миср-Судан чегараси атрофида аффинислар билан интерградлар. оддий бойўғли — ҳостилис, кирхҳоффи, клеиншмидти ва пусиллусни ўз ичига олади.

Африка аҳолиси эрлангерига тегишли бўлиши мумкин

Т. а. фурcата (Темминcк, 1827) In Cuba Катта. Юқори қисмлари оч тўқ сариқ-тўқ сариқ ва жигарранг-кулранг, пастки қисмлари оқ рангда, бир нечта доғлар билан. Оппоқ юз. Куба, Ямайка, Кайман ороллари (Гранд Кайманда камдан-кам учрайдиган ёки йўқ қилинган). Кариб денгизи бойўғли — нивеикауда ҳам бўлиши мумкин.
Т. а. туидара (Ж. Э. Грай, 1829) In Brazil Юқори қисмлари кулранг ва тўқ сариқ-буфф. Пастки қисмлари оқ рангдан оч ранггача бўялган. Оппоқ юз. Хира гуттатага ўхшайди. Жанубий Америка пасттекислиги Анд тоғларидан шарқда ва Амазон дарёсидан жанубда Тиэрра дел Фуэгогача бўлган жанубгача; Фолкленд оролларида ҳам. Ҳаучеcорнеи ва эҳтимол ҳеллмайри ўз ичига олади.
Т. а. гуттата (C. Л. Бреҳм, 1831) In flight, Sandesneben (Germany) Юқори қисмларида албага қараганда кўпроқ кулранг. Пастки қисмлари тўқ рангли доғлар билан қизғиш рангга айланади (албадан кўра кўпроқ). Юзи оқ ранг. Аёллар эркакларникига қараганда ўртача қизилроқ. Марказий Европа Алп тоғларининг шимолида Рейн дарёсидан Латвия, Литва ва Украинагача, жанубдан Руминия, шимоли-шарқий Греция ва Болқоннинг жанубий қисмигача. Ўз диапазонининг ғарбий чегарасида алба билан интерградлар. Ренана ўз ичига олади.
Т. а. пратинcола (Бонапарте, 1838) Adult in flight Катта. Юқори қисмлари кулранг ва тўқ сариқ-буфф. Пастки қисмлари оқ рангдан оч ранггача, кўп доғлар билан. Оппоқ юз. Хира гуттатага ўхшайди, лекин одатда қуйида кўпроқ доғлар бор. Шимолий Америка жанубий Канададан жанубий Мексикагача; Бермуд ороллари, Багама ороллари, Ҳиспаниола; Лорд Хоу оролига (у ерда йўқ қилинган) ва 1958-йилда Гавайига (ҳали у ерда яшайди) киритилган. Шимолий Америка бойўғли — Лукаяна ҳам киради; бонди, гватемала ва субандеана ҳам бўлиши мумкин.
Т. а. пунcтатиссима (Г. Р. Грей, 1838) On Santa Cruz Island (the Galápagos Islands) Кичик. Юқорида тўқ кулранг-жигарранг, доғларнинг оқ қисми кўзга ташланади. Пастки қисмлари оқдан олтин ранггача, жигарранг вермикуляция ёки нозик зич доғлар билан ажралиб туради. Галапагос ороллари учун эндемик. Галапагос бойўғли — баъзан алоҳида тур ҳисобланади.
Т. а. поэнсис (Фрасер, 1842) Юқори қисмлар олтин-жигарранг ва жуда қалин нақшли кулранг. Кўп доғлар билан пастки қисмлари энгил буфф. Оппоқ юз. Биоко учун эндемик. Аффинларни ўз ичига олиши мумкин.
Т. а. тҳоменсис (Ҳартлауб, 1852) Кичкина. Юқори қисмлари қуюқ жигарранг кулранг, қалин нақшли, шу жумладан ремижлар ва ректрислардаги оч жигарранг чизиқлар. Пастки қисмлари олтин жигарранг, кенг доғлар билан. Юз пардаси. Сан-Томе ороли учун эндемик. Принcипе ёзуви хато. Сан-Томе бойўғли — баъзида алоҳида тур ҳисобланади.

Хулқ-атвор ва экология

Бойўғлининг кундузи овланиши, бу вақт давомида бошқа қушлар томонидан таъқиб қилинмаслигига боғлиқ бўлиши мумкин[4]. Буюк Британияда баъзи қушлар кундузи ов қилишда давом этадилар, ҳаттоки оқсоқоллар, қоялар ва қора бошли қушлар томонидан тўлиб-тошган бўлса ҳам, эҳтимол олдинги тун нам бўлгани сабабли тунги овни қийинлаштирган. Жанубий Европада ва тропикларда қушлар деярли фақат тунги ҳаётга ўхшайди, кундузи ов қиладиган бир нечта қушлар қаттиқ таъқиб қилинади[13].

Манбалар

  1. ↑ Петерс, Жамес Леэ. Чеcк-лист оф Бирдс оф тҳе Wорлд. Волуме ИВ. Ҳарвард Университй Пресс, 1964 — 77–82-бет. 
  2. ↑ Сcополи, Гиованни Антонио „Стрих алба“, . Аннус И Ҳисториcо-Натуралис (ла). C. Г. Ҳилсчери, 1769 — 21–22-бет. 
  3. ↑ "Wҳите оwл" wас а наме, офтен усед бй Энглиш орнитҳологисц ин тҳе 19тҳ cентурй; сеэ фор инстанcе: Жардине, Wиллиам. Стригидаэ, ор Оwлс, Тҳе натуралист'с Либрарй, 1833 — 248-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Бруcе (1999) пп. 34-75
  5. ↑ „Барн Оwл Тйто алба (Сcополи, 1769)“. Бритиш Труст фор Орнитҳологй (2009). Қаралди: 2014-йил 8-сентябр.
  6. ↑ Али, С.. Тҳе Боок оф Индиан Бирдс. Бомбай: Бомбай Натурал Ҳисторй Соcиэтй, 1993. ИСБН 978-0-19-563731-1. 
  7. ↑ Тайлор (2004) пп. 19-22
  8. ↑ Мáтиcс, Рóберт; Ҳоффманн, Гюла (2002). "Лоcатион оф тҳе транситион зоне оф тҳе барн оwл субспеcиэс Тйто алба алба анд Тйто алба гуттата (Стригиформес: Тйтонидаэ)". Аcта Зоологиcа Cраcовиэнсиа 45 (2): 245–250. Арчивед фром тҳе оригинал он 2016-03-04. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20160304114432/ҳттп://www.исез.пан.кракоw.пл/жоурналс/азc_в/пдф/45(2)/02.пдф. Қаралди: 2009-02-20. Тйто алба]]
  9. ↑ Тайлор (2004) п. 169
  10. ↑ 10,0 10,1 Шаwер (1994) п. 10
  11. ↑ Ҳйде, Н. Ҳ. С.; Маттҳеwс, К.; Тҳомпсон, М.; Гале, Р. (2009). "Фирст реcорд оф барн оwлс (Тйто алба) бреэдинг ин тҳе wилд ин Неw Зеаланд". Ноторнис 56 (4): 169–175. Арчивед фром тҳе оригинал он 10 Април 2017. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20170410110959/ҳттп://ноторнис.оснз.орг.нз/фирст-реcорд-барн-оwлс-тйто-алба-бреэдинг-wилд-неw-зеаланд. Қаралди: 11 Аугуст 2014. Тйто алба]]
  12. ↑ Деннй, Жим. „Интродуcед бирдс: Барн оwл“. Бирдс оф Кауа'и (2006). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 24-июл.
  13. ↑ Мартин, Жефф. „Тҳе дайлигҳт аcтивитй оф барн оwлс“. БритишБирдс. БритишБирдс Раритиэс Cоммиттеэ (2013-йил 8-июл). 2016-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 19-июл.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Бойўғлига тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tyto_alba" dan olindi