Ubay Orifov
Орифов Убай Орифович (1905.15.6, Қўқон — 1976.24.12, Тошкент) — физик олим, давлат ва жамоат арбоби. Ўзбекистон Фанлар академияси академик (1956), Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1959). Физикамат, фанлари доктори (1954), профессор (1956). Ўзбекистон педагогика академиясини тугатган (1931). Қўқон пахтачилик институтида (1932—34), Ўзбекистон Давлат Университетида (1935—41) ишлаган. Ўзбекистон Фанлар академияси Физика-техника институти (1945-56, 1963-67), Ядро физикаси институти директори (195662, 1967-69), Ўзбекистон Фанлар академияси президенти (1962— 66), Ўзбекистон Фанлар академияси Электроника институти директори (1966—76). О.нинг асосий илмий ишлари физик электроника, ядровий ва радиацион физика, гелиоэнергетика, пахта хом ашёсига дастлабки ишлов бериш масалаларига багишланган. О. томонидан фанда ҳали номаълум бўлган ҳодисалар: қаттиқ жисмга атом зарралари таъсир этганда рўй берувчи кўплаб мураккаб жараёнлар, иккиламчи ионлар ва электронларнинг ҳар хил гурухларини топиш ва ажратиш, қаттиқ жисмлар сиртининг хоссаларини ўзгартириш усуллари аникланган ва шу асосда электрон техника, микроэлектроника ва маши-насозлик материалларига ишлов бериш усуллари яратилган. У пахтачилик ва пахта саноатининг тараққиётига ҳамда халқ хўжалигида қуёш энергиясидан фойдаланиш муаммоларига катта эъти-бор берди. О. раҳбарлигидаги тадқиқотлар натижасида уруғлик ва техник чи-гитни тўла туксизлантириш, уларни саралаш ва тозалаш муаммолари ҳал этилди, қуёш энергиясини электр энергиясига айлантириш ва гелиотехник қурилмалар яратиш бўйича ишлар амалга оширидди. О. ташаббуси билан 1965-йилдан бошлаб Тошкентда "Гелиотехника" халқаро журнал нашр этила бошланди. Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1968). Ўзбекистон Фанлар академияси Электроника интига ва Тошкент шаҳрининг Юнусобод туманидаги кўчалардан бирига унинг номи берилган[1].
| Убай Орифович Орифов | |
|---|---|
| Файл:Убай Орифович Орифов.жпг | |
| Таваллуди |
15-июн 1905-йил |
| Вафоти |
24-декабр 1976-йил (71 ёшда) Тошкент, Ўзбекистон ССР СССР |
| Фуқаролиги |
|
| Таълими | Самарқанд давлат университети (1931) |
| Касби | физик |
| Фаолият йиллари |
Физика-техника институти (1945—1956, 1963—1967) Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Ядро физикаси институти (1956—1962, 1967—1969) Ўзбекистон ССР Фанлар академияси(1962—1966) Электроника институти (1966—1967) |
| Унвони | Ўзбекистон Фанлар академияси академиги |
| Мукофотлари |
|
Биографияси
1931-йилда Самарқанд давлат университетини тамомлаган. 1935—1941-йилларда — Марказий Осиё университети ассистенти сифатида фаолият юритди. 1944-йилда ВКП(б) сафига кирди.
1945—1956 ва 1963—1967-йилларда — Ўзбекистон ССР Фанлар академияси Физика-техника институти директори, 1956—1962-йилларда - Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Ядро физикаси институтида ва 1966—1975-йилларда — Ўзбекистон ССР Фанлар академияси Электроника институти[2][3] (1963-йилдан — шунингдек, Тошкент давлат техника университетида кафедра мудири) сифатида фаолият олиб борди.
„Ўзбекистон ССР Фанлар академияси ҳисоботлари“ (1962—1966) ва „Гелиотехника“ (1965—1976) журналларида бош муҳаррир.
У асосан физик электроника, қаттиқ жисмлар юзаси физикаси, ядро ва радиация физикаси, масса спектрометрияси ва қуёш муҳандислиги билан боғлиқ ишлар қилган.
Оила
- Хотини — Абдурасулева Амина Раҳимовна (1912 — 1990)
- Ўғли — Арифов Пўлат Убаевич (1937 — 2021)
- Ўғли — Арифов Тимур Убаевич (1940 — 2004)
- Қизи — Арифова Дилором Убаэвна (1949 — 2009)
- Невараси — Арифов Тимур Пўлатович
- Невараси — Олим Арифов — Бобир Пўлатович
- Невараси — Арифова Нодира Тимуровна
- Невараси — Игамбердиэва Ра’но Искандаровна
- Невараси — Игамбердиэв Ровшан Искандарович
Қилган ишлари
- Металлар юзасида стационар бўлмаган жараёнлар ва ионланиш сиртлари ва адсорбсия ва десорбсия иссиқликларининг коэффициэнтларини аниқлаш усуллари ишлаб чиққан;
- Атом зарралари билан металл кристаллари ва плёнка тизимларини кимёвий реаксияга киритаётган пайтда электрон эмиссия нақшлари;
қаттиқ сиртнинг турли синфларининг потенциал ва кинетик электрон эмиссия механизмлари ишлаб чиққан;
пускуртулмус юзадан манфий ионлар чиқишининг кучли ўсиши имкониятини белгилади ва манфий ионларнинг пуркаш манбаларини ривожлантириш учун асос яратди;
Зарядланган заррачалар нурлари ёрдамида сирт хоссаларини йўналтирилган ўзгартириш имкониятини исботлади ва ионларни азотлаш, пассивлаш, ион нурларини қайта ишлаш ва бошқаларни ишлаб чиқди;
диаметри 3 м гача қилиб қурилган қуёш печлари, қуёш фотоконверторлари, қуёш концентраторларилар ва бошқаларни ишлаб чиқди.
Танланган асарлар
- Атомлар ва молекулаларнинг ижобий сирт ионланиши // Физика-техник. Ўзбекистон Фанлар академияси институти. ССР: Проc. - 1948. - 2-жилд, сони. 1 (Г. Н. Шуппе билан биргаликда)
- Суперўтказувчиларни ионлар билан реаксияга киртиш пайтида иккиламчи эмиссияни ўрганиш усули тўғрисида // Журн. экспериментал ва назарий физика. - 1954. - Т. 26, сони. 6 (ҳаммуаллифликда)
- Ишқорий элементларнинг ижобий ионлари билан реаксияга киртиш таъсирида металларнинг иккиламчи эмиссиясини ўрганиш // Изв. СССР Фанлар академияси. — Сер. жисмоний - 1956. - В. 20, 10-сон (А. Х. Аюхонов билан)
- Ион тарқалиш коэффициэнтининг тўқнашувчи заррачаларнинг масса нисбатига боғлиқлигига, Зҳ. экспериментал ва назарий физика. - 1957. - Т. 33, сони. 4 (ҳаммуаллифликда)
- Гамма нурларининг тирик ипак қурти қўғирчоқларига таъсири // Докл. Ўзбек. ССР. - 1957-йил, 4-сон (ҳаммуаллифликда).
- Арифов У. А., Арифов П. У. Секин позитронлар физикаси. - Тошкент: Фан, 1971-йил.
- Арифов У.А., Алиэв АА Атом зарраларининг қаттиқ жисм билан ўзаро таъсирининг бурчак қонуниятлари. - Тошкент: Фан, 1974-йил.
Мукофотлар
- „Буюк хизматлари учун“ ордени (2002-йил 23-август, вафотидан кейин)[4].
- Беруний номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат мукофоти (1968)[5].
Хотирасига
Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Электроника институти номи У. А. Арифов томонидан берилган[2] (2012-йилдан — Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ион-плазма ва лазер технологиялари институти)[6].
Манбалар
- ↑ Взаимодействие атомних частиц с поверхностю металла, Т., 1961; Взаимодействие атомних частиц с поверхностю твердого тела, М, 1968
- ↑ 2,0 2,1 „Об институте“ (деадлинк). Институт электроники им. У. А. Арифова. 2013-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-август.
- ↑ „Институт электроники им. У. А. Арифова“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-август.
- ↑ Указ Президента Республики Узбекистан от 23 август 2002 года № УП-3117 «Ўзбекистон фан ва маданиятини ривожлантиришга улкан ҳисса қўшган фан ва сан’ат арбобларини вафотидан кейин мукофотлаш тўғрисида»
- ↑ „Фан ва техника соҳасифа Беруний номли Ўзбекистон ССР Давлат мукоготларини бериш тўғрисида“. Совет Ўзбекистони (1968-йил 7-ноябр), с. 3.
- ↑ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012-йил 7-февралдаги 33-сон қарори ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Президиумининг 2012-йил 2-апрелдаги 4/1-сон қарори билан. 2012-йил 3-октабрда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Электроника институти Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Ион-плазма ва лазер технологиялари институтига айлантирилди. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-02-19 санасида архивланган)
Адабиётлар
- Убай Арифович Арифов. - Тошкент: Фан, 1979-йил.
Ҳаволалар
- Арифов, Убай Арифович // Катта биографик энсиклопедия. — 2009.
- „Арифов Убай Арифович“. Биографик энсиклопедия. 2012-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-август.
- ҳттп://мйташкент.уз/2014/03/11/человек-вйзйвавшиж-удивлениэ-арифов-убаж-арифович/#cоммент-182285
- Ордена
- Некролог (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-01-07 санасида архивланган)
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
- 15-iyunda tugʻilganlar
- 1905-yilda tugʻilganlar
- 1976-yilda vafot etganlar
- 24-dekabrda vafot etganlar
- Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
- Lenin ordeni sohiblari
- Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
- Qizil Yulduz ordeni sohiblari
- Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
- Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
- Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
- Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
- Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidentlari