Uch ayiq

"Уч айиқ" спектаклидан лавҳа

"Уч айиқ" (шунингдек, инглиз тилида "Голдилоcкс анд тҳреэ беарс" ва рус тилида "Маша и три медведя") — дунёнинг кўплаб тилларига таржима қилинган машҳур инглиз болалар эртаги. Рус тилида у Лев Толстойнинг қайта ҳикоя қилишида машҳур бўлган. Энг кенг тарқалган инглизча версияда қизнинг исми Голдилоcкс (инглизча: Голдилоcкс, том маънода „олтин сочли“) бўлади. Толстойнинг версиясида эса қаҳрамонинг исми келтирилмайди ва оддийгина қилиб „бир қиз“ деб ҳикоя қилинади. Кейинчалик, эртакнинг русча версиясида машҳур рус эртагининг қаҳрамони „Маша ва айиқ“ билан аралашуви сабабли қизга Маша (Мариянинг кичрайтириши) номи берилган.

Яратилиш тарихи

Голдилоcкс учта айиқдан қочиб кетади.



1912 йил Америка нашри.

Замонавий фолклоршунослар эртакнинг инглизча версиясининг илдизларини учта айиқ ва айёр тулки ҳақидаги шунга ўхшаш Шотландия эртагига боғлайдилар. Айиқлар уйига кириб қолган тулки, у ерда ўйнаб, энг кичик айиқнинг тўшагида ухлаб қолади. Айёр тулки уйига қайтиб келган айиқлари томонидан ушланди ва қочишга мажбур бўлди. Эртакда унинг исми оддийгина „айёр тулки“ деб келтирилади Джон Баттеном асарида (инглизча: Жоҳн Д. Баттен) эртакнинг 1894-йилдаги версиясида тулки Сcратчй деб номланган.

Эртак адабий анъанага кўра 1837-йилда Роберт Саути томонидан „Уч айиқ ҳақидаги эртак“ номи билан (инглизча: Тҳе Сторй оф тҳе Тҳреэ БеарсУч айиқ ҳикояси)киритилган. Унинг версиясида бош қаҳрамон тулки эмас, балки „кичкина кампир“ (а литтле олд Wоман) безорилик характерига эга. Саути бу ҳикояни болалигида амакиси Уилям Туллердан эшитган. Болалигида вихен сўзини асосий маъносида („тулки“) эмас, балки мажозий маънода („ўта ғамгин аёл“) тушунган деган тахмин мавжуд. Бироқ, нима учун уни кекса аёл деб тушунганлиги ҳақида изоҳ келтирилмайди.

Саутининг эртагида учта антропоморфик эркак айиқ, „кичик, ўрта ва улкан айиқ“ ўрмондаги уйда бирга яшайдилар. Саути уларни яхши хулқли, ишончли, зарарсиз, озода ва меҳмондўст деб таърифлайди. Уларнинг ҳар бирининг ўзига хос косаси, стул ва ётоғи бор. Бўтқа совиб турганда улар ўрмонга сайр қилишди. Оиласидан ҳайдалган аёлнинг тасвири келтирилади. Ҳикоянинг турли нуқталарида у қамоқхонада бўлишга лойиқ бўлган беадаб, ёмон, ёмон оғиз, хунук, ифлос саргардон сифатида тасвирланади. Ўрмонда бу аёл айиқлар уйига дуч келиб, деразадан қарайди, калит тешигидан мўталайди, мандални кўтаради ва уйда ҳеч ким йўқлигига ишонч ҳосил қилиб, ичкарига киради.

1813-йилда (1837-йилда нашр этилишидан олдин) Саути ўз ҳикоясини дўстлари ва танишларига айтиб берди. 1831-йилда Элеанор Муир (инглизча: Элеанор Муре) эшитган эртакни шеърий шаклга айлантирди ва уни жияни Ҳораcе Брокга туғилган куни учун қўлёзма албомида тақдим этди. Соути ва Муир вариантлари тафсилотларда фарқланади. Саутининг айиқлари жўхори уни истеъмол қилади, Муирнинг айиқлари эса сут ичишади. Саутида кампирнинг айиқлар уйига кириши учун ҳеч қандай сабаб кўрсатилмайди. Муирнинг кампири эса унга одобли ташриф буюришдан бош тортганидан хафа бўлгани келтирилади. Элеанор Муирнинг версияси ва сюжети эртак тарихидаги энг қонхўр бўлиб қолди. Бошқа барча версияларда тулки, кампир ёки қиз деразадан қочиб кетади ва уларнинг кейинги тақдири ҳақида ҳеч нарса айтилмайди. Муирда кампир Римдаги кўп қаватли бинонинг деразасидан сакраб тушиб, ўзини Авлиё Павлус собори тепасига михлаб қўйганлиги тасвирланади.

Фолклоршунослар Айона и Питер Опи Иона анд Петер Опиэ 1999-йилда чоп этилган „Классик эртаклар“ китобида учта айиқ ҳақидаги эртак Оппоқойнинг қисман аналоги эканлигини таъкидлайдилар: йўқолган малика миттилар уйига кириб, уларнинг таомларини татиб кўради ва бирида ухлаб қолади. Гномлар учта айиқга ўхшаш тарзда йиғлайдилар: „Кимдир менинг курсимда ўтирган эди!“, „Кимдир менинг ликопчамдан еди!“ ва „Кимдир менинг тўшагимда ухлаётган эди!“. Опилар, шунингдек, айиқ терисини кийган учта рус князлари яшайдиган ғорда паноҳ топган малика ҳақидаги Норвегия эртаги билан ўхшашликларга ишора қилади. У уларнинг овқатларини ейди ва каравот остига яширинади.

Эртакни замонавий қиёфага келтиришда муҳим қадам инглиз ёзувчиси Cанделл Жозеф томонидан қилинган. 1850-йилда унинг „Ёш болалар учун қизиқарли китоблар хазинаси“ нашр этилди (инглизча: Треасурй оф Плеасуре Боокс фор Ёунг Чилдрен). Унинг „Уч айиқ“ версиясида кичкина қиз қаҳрамонга айланади ва безориликнинг ҳар қандай мақсади йўқ қилинади: қиз ўрмонда адашиб, чарчаган ва оч қолгани учун овқат эйишга ва ухлашга ҳаракат қилади. Тўғри, қизнинг исми ҳали Голдилоcкс эмас, балки Кумуш сочли (Силвер-Ҳаир) деб келтирилади. Муқаддимада Кандалл ўз танловини қуйидагича тушунтирди:

Эртакнинг янги шаклда пайдо бўлганидан сўнг, қаҳрамон кўпинча нашрларга қараб исмларини ўзгартирди. Дастлаб, унинг сочи ранги кумуш эди: Силвер-Ҳаир (1850), Силвер-Лоcкс (1858), кумуш Силверҳаир (1867). 1868-йилги нашрдан бери соч ранги ўзгарди ва қиз Голдилоcкс (Голден Ҳаир) га айланди, ниҳоят 1904-йил нашридан (сўзма-сўз Олтин сочли ёки асл нусхадан қисқартирилган ҳолда, Олтин жингалаклар) бўлиб яратилган.

Россияда эртак тезда Лев Толстойни қайта ҳикоя қилиниши ва қайта ишлашда машҳур бўлди. Толстой қизининг исмини шунчаки „бир қиз“ деб атайди, аммо ХИХ-аср охиридаги инглизча версияларида охирги исми ҳали аниқланмаган. Учта айиқнинг ҳам исми бўлади: отасининг исми Михаил Иванович, унинг рафиқаси Настася Петровна ва кичик ўғли Мишутка.

Сюжети

Ўрмонда адашган қизча бўш уйни топиб, унга киради. У турли ўлчамдаги учта буюмни — ликопчалар, стуллар, кўрпа-тўшакларни топади ва улардан фойдаланишга ҳаракат қилади, ҳар бир тўпламдан иккита нарса у ёки бу сабабларга кўра у учун номақбул бўлиб чиқади, учинчиси эса „тўғри“ келади. У ухлаб қолгандан сўнг, уй эгалари уйга қайтишади — айиқ-ота, айиқ-она ва айиқ боласи, улар кимдир уларнинг нарсаларига тегиб кетганидан ғазабланадилар ва уйғонган қиз деразадан қочиб кетади.

Қизиқ фактлар

• Эртак сюжетига ўхшаб, инглиз тилида сўзлашувчи астрономлар „Голдилоcкс Зоне“ (Голдилоcкс Зоне) атамасини ўйлаб топишди — бу юлдуз атрофида ҳаёт мумкин бўлган зона, яъни юлдузга унчалик яқин бўлмаган ва иссиқ, лекин унчалик узоқ эмас ва совуқ муҳит демак. Бундан ташқари, унга ўхшаш „Голдилоcкс Старс“ атамаси К-синф юлдузларига тегишли.
• Эртак сюжетининг пародик ва замонавийлаштирилган баёни 1982-йилда Роалд Далнинг „Қўзғолонли қофиялар“ шеърий тўпламида мавжуд.
• Америкалик болалар ёзувчиси Жен Бретт (инглизча: Жан Бретт 2007-йилда Олтинлар ҳикояси асосида Тҳе Тҳреэ Сноw Беарс ни нашр этди. Бош қаҳрамон — эскимос қизи Алу-Ки (инглизча: Алоо-ки), эртак ҳаракати шимолда содир бўлади ва айиқлар ҳам ўзига хос оқ бўлади.

Экрандаги кўринишлари

• „Айиқчалар“ (инглизча: Тҳе 'Теддй' Беарс — 1907-йилда Эдвин Портер томонидан инглиз эртаги „Олтинлар ва Уч айиқ“ асосида суратга олинган АҚШ филми.
• „Уч айиқ“ — 1937-йилда Лев Толстойнинг эртак ҳикоясига асосланган совет мултфилми.
• „Уч айиқ“ — 1958-йилги совет мултфилми, у ҳам Лев Толстойнинг эртагига асосланган. Бош қаҳрамон, ғалати, Варварушка деб аталади.
• 1962 ва 1971-йилларда СССРда ушбу эртак асосида филмлар ишлаб чиқарилган (Лев Толстойнинг фикрича ҳам).
• 1983-йилда „Будилник“ дастурида Сергей ва Настя Прохановлар, Катта болалар хорининг рақс гуруҳи, мураббийлар Ибрагимовлар ва учта сирк айиқлари иштирокида „Уч айиқ“ эртагининг мусиқий талқини намойиш этилди. Саундтрекларнинг мусиқаси Григорий Гладков томонидан, сўзлари Леонид Яхнин томонидан ёзилган.
• „Уч айиқ“ — Совет мултфилм-операси.
• Болалар учун медиа франшизасида Эвер Афтер Ҳигҳ, такрорланувчи белгилардан бири аллақачон катта бўлган Голдилоcкснинг қизи, унинг исми Блондиэ Лоcкс (инглизча: Блондиэ Лоcкес). Унинг номида лоcк тўлиқ омонимияси ҳам „сочларнинг жингалаклари“, ҳам „қал’а“ сифатида ишлатилади. Шунинг учун унинг исмини „Блонд Cурлс“ деб таржима қилиш мумкин ва унинг асосий истеъдоди ҳар қандай қулфни очиш қобилиятидир.
• Гримм телесериалида биринчи мавсумнинг иккинчи қисмининг „Айиқлар айиқлигича қолмоқда“ эпизодининг сюжети „Уч айиқ“ эртагига асосланган.
• „Олтин ва айиқ“ анимацион серияли кроссовер.
• Этик кийган мушук 2да Тўда сифатида пайдо бўлади

Яна қаранг

• Голдилоcкс (маънолари)

Ҳаволалар

• „Сказка «Три медведя» в пересказе Льва Толстого“. РВБ. Қаралди: 2013-йил 30-март.
• Емельянова О. В.. „Три медведя. Сценарий для постановки сказки Л. Н. Толстого в кукольном театре“. Қаралди: 2013-йил 30-март.