Уди тили — Кавказ тилларидан бири. Нахс-Доғистон (Шарқий Кавказ) тиллар оиласининг лезгин гуруҳига киритилган, у икки лаҳжага бўлинган - ниж ва ўғуз (Варташен)[1][2]. Ҳар иккала лаҳжа ҳам мустақил ривожланган бўлса ҳам, бир-бирини тушунишда келишмовчилик йўқ. Бугунги кунда Уди тилида 10 мингга яқин киши гаплашади. Уди тили фақат кундалик ҳаётда ишлатилади. Расмий тил сифатида удинлар ўзлари яшаган мамлакатнинг тилидан фойдаланадилар: Озарбайжонда - озарбайжон тили, Россияда – рус тили, Қозоғистонда рус ва қозоқ, Грузияда грузин, Арманистонда арман тили ва бошқалар.

Уди тили
Тил кодлари
Уди лотин алифбоси

Лингвогеография

Ҳудуди ва сони

Удинларда ҳеч қачон миллий мактаблар бўлмаган. Инқилобгача бўлган даврда Варташенда мактабда ўқитиш рус ва арман тилларида олиб борилган. Иккала қишлоқда ҳам иш юритиш арман тилида олиб борилган. Арман мактаблари 1930-йилларнинг охирига қадар сақланиб қолинган, кейинчалик ўқитиш озарбайжон тилида олиб борилган. 1950-йилларнинг бошларида маҳаллий ҳокимият озарбайжон удин мактабларини рус мактабларига ўтказди.

Зинобианида яшовчи удинлар грузин мактабида, рус удинлари рус мактабларида ўқийди.

1989-йилги аҳолини рўйхатга олиш пайтида рус удинларининг 70% дан ортиғи удини она тили, 25% га яқини рус тили эди. Рус удинларининг тўртдан уч қисми икки тилли эди, шу жумладан уди ва рус тилларида сўзлашадиганларнинг тахминан 60% эди[3]. Кавказорти удинлари ҳам асосан икки тилли: Грузияда уди ва грузин тилларини билишади, Озарбайжонда эса уч тилли - удий, озарбайжон, рус тилларида гаплашадилар.

Уди тили ихчамгина Габала (собиқ Қуткашен) вилоятининг Ниж қишлоғида ва Озарбайжоннинг Ўғуз (собиқ Варташен) вилоят маркази ва Грузиянинг Кварели вилоятидаги Зинобиани қишлоғида гаплашади, шунингдек Арманистон ва бошқа мамлакатларда тарқалган. Россияда 2002-йилда уди тилида сўзлашадиган 2 минг 266 киши рўйхатга олинган (3721 этник удинлардан).[4]

Лаҳжалар

Удин тилида икки лаҳжа мавжуд: Ниж ва Варташен (Варташен-Октомбериан). Ниж шеваси ўз кичик гуруҳларига эга, 3 кичик гуруҳга бўлинган - пастки, оралиқ ва юқори. Ушбу келишув Уди тилининг тарихан алоҳида лаҳжалари (ва эҳтимол бир вақтлар ва лаҳжалар) бўлган деган қараш мавжуд. Удилар турли жойлардан (Қорабоғ, Тауз ва қўшни қишлоқлардан) Ниж қишлоғига кўчирилгандан сўнг, бу лаҳжалар аста-секин ниж диалектига қўшилиб кетган. Варташен шеваси 2 та гуруҳга - Варташеннинг ўзи ва Октомбериан гуруҳини ўз ичига олади.

Манбалар

  1. ↑ Языки мира: Кавказские языки. М., 1999. (Е. Ф. Джейранишвили. Удинский язык (сс. 453—458).)
  2. ↑ Панчевидзе В. Н., Джейранишвили Е. Ф. — Удинский язык//Языки народов СССР. Т.4, Иберийско-кавказские языки М., 1967.
  3. ↑ Демоскоп Wеэклй - Приложение. Справочник статистических показателей
  4. ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года, 2021-10-06да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2020-10-21