Ukraina chemerislari
Украина чемерислари — 1527-йилда Реч Посполитаянинг Украина воеводасига, шунингдек, Черемис урушлари пайтида 40-йил давомида кўчиб келган тоғлик марийлар этник гуруҳи[1]. Украинадаги Фин-Волга аҳолисининг энг қадимги ва ихчам гуруҳларидан бири, эскитдан „чемерис“ украин халқ этноними остида танилган. Академик Ярослав Дашкевичнинг сўзларига кўра, улар ўзларининг миллий ўзига хослигини, тилини ва анъанавий динини ХВИИИ-асрнинг охиригача, „барлик чемерислар“ (Бар шаҳри номидан) — ХИХ-асрнинг охиригача сақлаб қолишган.
Москва князлигининг ғарбий чегараларига асир сифатида кўчирилган Волга бўйининг туб аҳолиси 1527-йилда Белоруссия орқали Волинга қочиб кетишди. ХВИ-асрнинг кейинги миграциялари Черемисларнинг Москва ҳокимиятига қарши қўзғолони билан боғлиқ; ХВИИИ-асрнинг иккинчи ярмида Курск губерниясидан Черемис-крепостнойлар Полтава вилоятига қочиб кетишди.
Улар фин-угор тилларининг Волга гуруҳига кирувчи тоғли Мари тилида гаплашган. Асосий яшаш жойи Подолиядаги Бар (1541-1542-йиллар) бўлиб, у ерда „Чемерисский Бар“ шаҳрининг алоҳида қисмини яратдилар. Улар Подолияни Қрим татарларидан ҳимоя қилиб, Қора денгиз минтақасидаги юришларда қатнашиб, қўриқчи вазифасини бажардилар. Улар деҳқончилик, боғдорчилик, чорвачилик, асаларичилик, овчилик билан ҳам шуғулланган. Бошқа аҳоли пунктлари — Подолск Черемиси шаҳри (1600-йилдан; ХВИИИ-аср бошида ўз фаолиятини тўхтатган); Винница вилояти, замонавий Салник қишлоғининг Черемисовка чеккаси (1607-йилдан кейин ташкил этилган); Чемерпол шаҳри (ХВИИИ-асрнинг 30-йилларидан бошлаб) ҳозир Кировоград вилояти, собиқ Чемерисский Бари — бугунги кунда Чемерисй-Барский қишлоғи. Чемерис Каневда (ХВИ-аср ўрталари) алоҳида оилаларда яшаган. Аввал бутпарастлар, кейин православларга айланган. Лингвистик жиҳатдан, ХВИИ-асрда улар украинлар билан ассимиляция қилишди. Тахминий ҳисоб-китобларга кўра, ХВИ-асрнинг 70-йилларида Подолияда камида 1-1,5 минг чемерис яшаган; ХВИИ-асрнинг 70-йилларида — 10 мингга яқин. ХВИИ-асрнинг охиригача улар баргарор этник чегараларга эга бўлган, жипс этнос эди.
Улар Богдан Хмелницкий бошчилигидаги озодлик курашида фаол иштирок этдилар, уларнинг асосий қисми казаклар томонига ўтиб, алоҳида отлиқ бўлинмаларни туздилар ёки полкларга қўшилдилар. 1672-йилда чемерислар Полша хизматида бўлган татар отрядлари билан биргаликда миллий камситишни бошдан кечирдилар ва турклар томонига ўтдилар (туркларда 2 минг, Молдавия қўшинларида 400). Уларнинг марказлари Каменец-Подолский ва Бар эди. Гетман Петро Дорошенко қўшинлари таркибида улар гетманлар Михаил Ханенко ва Иван Самойловичга ва Чигиринни қамал қилган рус қўшинларига қарши курашдилар (1672-1673-йиллардаги воқеалар). Ўша пайтда Подолияда улар жиддий ҳарбий кучлар эди. 1699-йилда улар Дунай делтаси яқинидаги ерларга ва Хатин вилоятига кўчишди. Кейинчалик улар „Волошский чемерис“ номи билан қайтишди. ХИХ-асрнинг 50-60-йилларида барлик чемерислар ҳуқуқларни тиклаш, паншинани бекор қилиш учун Россия маъмурияти билан курашди.
Чемерислар турмуши Украина антропонимиясида (Чемерис фамилияси), топонимикасида, моддий маданиятида (эркаклар чавандозлик кийими — чемерка, ХХ-асрнинг 20-йилларигача кенг тарқалган эди; ХВИИ-ХВИИИ-аср бошларидаги Чемерис нақшли кўйлаги украинларга таъсир кўрсатди), шунингдек, Подолиянинг Украина фолклорида[2] сезиларли из қолдирди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Энциклопедия Республики Марий Эл 2009.
- ↑ Этническиэ меншинства Украини. — Киэв, 1996. — С. 164—165.
Адабиётлар
- Этническиэ меншинства Украини. — Киэв, 1996. — С. 164—165