Ziyosfera

Umamba

Умамба, Умамба каМакула ёки уМамба каМақуба[1] — Зулу халқ эртаги бўлиб, у онаси томонидан илон терисига яшириб ўстирилган йигит ҳақида ҳикоя қилади. У инсон қиёфасидаги аёлга уйланади ва аёли уни сеҳрдан озод қилади.

Манбаси

Эртакнинг инглиз тилидаги таржимаси руҳоний Ҳенрй Cаллаwай томонидан нашр этилган бўлиб, у ушбу ҳикояни Лидия (Умкасетемба) исмли манбадан ёзиб олган[2]. Россиялик африкашунос Игор Снегирев ушбу асарни „Мамба“ номи билан рус тилига таржима қилган[3].

Қисқача мазмуни

Каллавей версиясида эртак қуйидагича бошланади: бир қабилабоши икки опа-сингилга уйланади. Улардан бири бош хотин (малика) бўлади, бу эса иккинчисининг ҳасадини келтиради. Ҳар икки аёл ҳомиладор бўлади. Ҳасадчи аёл маликанинг биринчи учта фарзандини ўлдиради. Тўртинчи ҳомиладорликда малика Умамба деб исм қўйилган мамба илонини дунёга келтиради. Ҳасадчи аёл эса Унсимба („мушук-одам“) исмли ўғил туғади.

Йиллар ўтгач, қизлар Унсимба ёки Умамбага турмушга чиқиш учун келишади. Инсон қиёфасидаги Унсимба қизларга ёқади, аммо илон қиёфасидаги Умамбадан ҳамма қўрқади. Фақатгина Унтҳламву-етуси исмли қиз Умамбани танлайди. Қиз илоннинг уйига кирганида, унинг одам емаслигини билишини ва ундан қўрқмаслигини айтади. Умамба хотинидан унга ёғ суртишни ва танасини чўзишни сўрайди. Хотини илоннинг танасини чўзаётганда, унинг қўлида илон териси қолади ва ичидан келишган йигит чиқади. Умамба ўз сирини очади: онаси ҳасадчи опасидан ҳимоя қилиш учун уни гўдаклигида илон терисига ўраб қўйган эди. Тўй маросимида у ҳаммага инсон қиёфасида намоён бўлади ва ота-онаси шод бўлади[4].

Вариантлар

Тадқиқотчи Марианна Бриндлининг сўзларига кўра, ушбу ҳикоянинг бир неча хил вариантлари мавжуд[5].

Сеҳрланган подшоҳ

Руҳоний О. Ставем томонидан ёзиб олинган версияда подшоҳнинг тўнғич қизи уМамбакамақулага турмушга чиқишга қарор қилади. Йўлда у бир майиб аёлга ёрдам беради ва аёл унга илон-эр билан қандай муомала қилишни ўргатади. Қиз илоннинг қилмишларига чидайди ва у билан бахтли яшайди. Унинг синглиси ҳам худди шу йўлдан бормоқчи бўлади, лекин майиб аёлга ёрдам бермайди ва илонни кўриб қўрққанидан қочиб кетади[6].

Мақубанинг Мамбаси

Сибусиса Нембези тўплаган версияда опа-сингиллар дарёдан сув олишаётганида идишлари синиб қолади. Катта опа Мамба каМақубага турмушга чиқиш учун йўлга тушади. Йўлда у турли синовлардан ўтади (масалан, кексалар ва муҳтожларга ёрдам беради). У илон билан турмуш қуради ва фарзанд кўради. Кейинчалик у ўз оиласига меҳмонга келади. Синглиси ҳам шундай бойлик орттиришни истаб йўлга чиқади, лекин йўлдаги муҳтожларга ёрдам бермайди ва натижада илондан қўрқиб қочади. Одамлар илонни ўлдиришади, лекин биринчи хотини унинг кулини йиғиб, уйдаги тешикка кўмади. Бир неча кундан кейин эр тешикдан инсон қиёфасида қайта туғилади[7].

Таҳлил

Эртак тури

Тадқиқотчилар Денис Годвин ва Ҳ. C. Гронуолд Умамба ҳақидаги ҳикояларни АТУ тизими бўйича 425А тоифасига („Махлуқ/Ҳайвон куёв сифатида“) киритишган[8]. Шунингдек, Сигрид Шмидт бу ҳикояларни 443Б („Қирол Линдвурм“) тури билан боғлайди.

Мотивлар

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Cанониcи, Новерино Н. Изинганекwане: Ан Антҳологй оф Зулу Фолкталес. Зулу Лангуаге анд Литературе, Университй оф Натал, 1993. пп. 60-63.
  2. ↑ Cаллаwай, Ҳенрй. Нурсерй Талес, Традитионс, анд Ҳисториэс оф тҳе Зулус: Ин Тҳеир Оwн Wордс. Спрингвале, Натал: Ж. А. Блаир. 1868. п. 331 (соурcе).
  3. ↑ Снегирев, Игорь Леонтьевич. Сказки Зулу. Саинт-Петерсбург: Вита Нова, 2020 — 194–204-бет. 
  4. ↑ Cаллаwай, Ҳенрй. Нурсерй Талес, Традитионс, анд Ҳисториэс оф тҳе Зулус: Ин Тҳеир Оwн Wордс. Спрингвале, Натал: Ж. А. Блаир. 1868. пп. 321-331 (Зулу техт анд Энглиш транслатион).
  5. ↑ Бриндлей, М. (1986). "Тҳе роле оф олд wомен ин Зулу cултуре: Олд wомен анд чилд-нуртуре". Соутҳ Африcан Жоурнал оф Этҳнологй 9 (1): 26–31. 
  6. ↑ Ст. Лйс, Одетте. Фром а ванишед Герман cолонй: а cоллеcтион оф фолклоре, фолк талес анд провербс фром Соутҳ-Wест-Африcа. Лондон: Гйпсй Пресс, 1916 — 78–82-бет. 
  7. ↑ Гроэнеwалд, Ҳ.C. (1994). "ТWО ЗУЛУ ТАЛЕС ОФ УМАМБА каМАҚУБА". Мервеиллес & Cонтес 8 (2): 325–335. 
  8. ↑ Годwин, Денисе; Гроэнеwалд, Ҳ. C. (1994). "Соме Зулу Варианц оф "Тҳе Снаке Бридегроом"". Мервеиллес & Cонтес 8 (2): 297–308. 
  9. ↑ Счеуб, Ҳаролд. Тҳе Унcоилинг Пйтҳон: Соутҳ Африcан Сторйтеллерс анд Ресистанcе. Оҳио Университй Пресс. 2010. п. 35. ИСБН 9780821419229.
  10. ↑ Киттредге, Георге Лйман (Жануарй 1905). "Дисенчантмент бй Деcапитатион". Тҳе Жоурнал оф Америcан Фолклоре 18 (68): 1–14. дои:10.2307/534258. 

Қўшимча ўқиш учун

  • Моллема, Нина (1996). "Псйчоаналйсис анд фолкталес : а Зулу интерпретатион". Соутҳерн Африcан Жоурнал фор Фолклоре Студиэс 7 (1): 1–12. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Umamba" dan olindi