Umay ona sahifasining manbasini koʻrish

[[File:Хуртуях-тас.jpg|thumb|[[Xakaslar|Xakas]] ayoli Umay ona bilan bogʻliq marosimni amalga oshiryapti.]]

'''Umay ona''' (yoki Umai, [[Qozoq tili]]da: Ұmay ana, [[Rus tili|Ruscha]]da: Umay/ Imay, Umaj / Ymaj, [[Turk tili|Turkcha]]da: Umay (Ana) — qadimgi Turkiy xalqlar afsonalariga koʻra tugʻilish ilohasi sanaladi.Shu sababdan ham ayollar, onalar va bolalarga aloqador deb qaraladi. Umay boshqa [[din]]larda uchrab turadigan „Tuproq ona“ qadimgi [[Mesopotamiya]] va [[Hindiston]] kabi mamlakatlarda mavjud boʻlgan ilohalariga biroz oʻxshab ketadi.

[[Fayl:Turkish mythology(1).jpg|thumb|alt=Umay ona tasviri|Umay ona tasviri]]
== Xususiyatlari ==
Umay ona [[ayol]] koʻrinishida tasvirlanadi. Yaxshiliklar qiladi. Tugʻiladigan bolalarni tanlaydi. Uchta shoxi bor deb tasavvur qilinadi. Doim oq kiyimda yuradi. Yerga tegib turadigan oq va kumush rang sochlari bor, [[Qarilik|qari]] emas, oʻrta yoshlarda deb tasavvur qilinadi. Hayot daraxtiga egalik qiladi. Bolalarni himoya qiladi. Butun dunyoga barokat tarqatadi. Atrofga nur taratadi. Baʼzi vaqtlarda jahli chiqib, insonlarni qoʻrqitishi mumkin. Bolalari boʻlmagan oilalar Umay ona sharafiga [[Qurbonlik|qurbonliklar]] qilishadi. U osmonda yashaydi va baʼzi vaqtlar yerga tushib turadi. Koʻpincha yonida oqqush va goʻzal [[Ot (hayvon)|ot]]i bilan tasvirlanadi. Xomilador xotinlar va hatto hayvon bolalarini ham himoya qiladi.Umaji (Omaji, Hommu, Humu, Umu, Imi yoki moʻgʻullarda uchraydigan Omisi) kabi xayoliy yaratiqlarni yerga yuboradi. Faqat buni biroz qoʻrqinchli maʼnoga yoʻyishadi. Bolalar qoʻriqlanmagan uylarda ularning oʻlimi boʻlib turadi deb tasavvur qilinadi. Bunday vaqtlarda unga „''Qora Umay''“ deb xitob qilishadi. Baʼzan Humay ona deb ham murojaat qilishadi va baʼzi jihatlari tufayli uni [[Humo|Humo]] qushiga ham oʻxshatishadi. Baʼzi vaqtlarda esa Taskil Umay (yaʼni Kal Umay) deyishadi. Ammo Umayning uzun sochlari borligi sababli bu boshqa maʼnoda qoʻllangan boʻlishi mumkin. Buning ustiga uning sharafiga Taskil Umay deb nomlangan togʻ ham mavjudligi soʻzimizning isbotidir. Moviy yoki [[Oqqushlar|oqqush]]ga ham aylana oladi. [[Ama Xonim]] ismli yaratuvchi ruh va [[May ona]] nomli borliq ilohasi bilan bogʻliqligi bor degan qarash mavjud.
[[Fayl:Turkish mythology(2).jpg|thumb|alt=Oʻrta Osiyo xalqlarida tumorga Umay ona tasvirini tushirish odati bor edi.|[[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyo]] xalqlarida [[tumor]]ga Umay ona [[tasvir]]ini tushirish odati bor edi.]]

== Etimalogiyasi ==
Umay soʻzi Etena (yaʼni plasenta – ayollarning faqatgina homiladorlik davrida mavjud boʻladigan noyob organi) maʼnosida ham keladi. [[Mongol tili|Moʻgʻul tili]]da Umay „''ona bachadoni“ maʼnosida keladi. [[Evenk tili]]da esa umuu – „urugʻlantirish''“ degan maʼnoni beradi. Evenk tilida tuxum umuukta deyiladi.Qadimgi turk tilida Uma/Umat/Ubat olov yoqish, [[tungus tili]]da Omah/Umah va [[yoqut tili|yoqut tilidagi]] Umay „oʻchoq“ degan maʼnoni bildiradi. „Devonu lugʻatit-turk“ asarida hozir kunda keng ishlatiladigan plasenta oʻrniga: „''soʻng'', ''ayol tugʻgandan keyin keladigan soʻngi''“ degan soʻz ishlatiladi.

[[Oʻrxun-Enasoy obidalari|Oʻrxun-Enasoy]] yozuvlarida nomi qayd qilingan Umay qadimgi Turk va Mogʻul xalqlarining afsonaviy barakot ilohasi deya tasavvur qilingan tin (ulugʻ ruh)i hisoblanadi. U ayni vaqtda tugʻilgan va tugʻilmagan inson hamda hayvon bolalarning himoyachisi sanaladi.

== Taʼrifi ==
Umay ona [[Tangrichilik|Tangrichi]]lik diniga koʻra [[Tangri]]dan soʻng eng muhim diniy iloha hisoblanadi. [[Oʻrxun-Enasoy obidalari|Qadimgi turk yozuvlarida]] Tangri ismining yonida baʼzan uning nomi ham keltirib oʻtiladi.[[File:Orkhon.svg|thumb|[[Oʻrxun-Enasoy obidalari|Oʻrxun-Enasoy]] yozuvi|alt=Orkhon.svg]] Boshqa diniy borliqlarning nomi qadimgi yozuvlarda uchramaydi. Umay ona bir bolaning tugʻilish vaqtida u tugʻiladigan uyga tashrif buyuradi va osmon olamidagi sut koʻlidan olib kelgan sut tomchisini uning lablariga surtadi. Umay onaning shu tarzda bolaga ruh ato qilganiga ishoniladi. Shundan soʻng uch kun davomida ona va bolani yonida qolib, ularni himoya qiladi. Bolaning kulimsirashi, Umay onaning uning yonida ekanligini darakchisi hisoblanadi. Umay ona uzoq vaqt bolaning yonida boʻlmasa, bola kasal boʻlib qoladi deb oʻylashgan. Oʻrta Osiyo afsonalarida maʼnosi „''qiz''“ga toʻgʻri kelgan Eje, Umayning yer yuzidagi ilohasi sifatida qabul qilinadi. Shu sababdan ham [[Xakaslar|Xakas]] xalqi uni Imay Eje deb nomlashadi. U oq sochli, goʻzal va nozik bir xonim sifatida tasvirlanadi. Imay Eje doim pushti bulut ustida turib, insonlarni kuzatib turganiga ishonib kelinadi.
[[Turkum:Shaxsiyatlar]]
[[Turkum:Inson faoliyati]]