Umay ona
Умай она (ёки Умаи, Қозоқ тилида: Ұмай ана, Русчада: Умай/ Имай, Умаж / Ймаж, Туркчада: Умай (Ана) — қадимги Туркий халқлар афсоналарига кўра туғилиш илоҳаси саналади.Шу сабабдан ҳам аёллар, оналар ва болаларга алоқадор деб қаралади. Умай бошқа динларда учраб турадиган „Тупроқ она“ қадимги Месопотамия ва Ҳиндистон каби мамлакатларда мавжуд бўлган илоҳаларига бироз ўхшаб кетади.
.jpg){kind=link}
Хусусиятлари
Умай она аёл кўринишида тасвирланади. Яхшиликлар қилади. Туғиладиган болаларни танлайди. Учта шохи бор деб тасаввур қилинади. Доим оқ кийимда юради. Ерга тегиб турадиган оқ ва кумуш ранг сочлари бор, қари эмас, ўрта ёшларда деб тасаввур қилинади. Ҳаёт дарахтига эгалик қилади. Болаларни ҳимоя қилади. Бутун дунёга барокат тарқатади. Атрофга нур таратади. Баъзи вақтларда жаҳли чиқиб, инсонларни қўрқитиши мумкин. Болалари бўлмаган оилалар Умай она шарафига қурбонликлар қилишади. У осмонда яшайди ва баъзи вақтлар ерга тушиб туради. Кўпинча ёнида оққуш ва гўзал оти билан тасвирланади. Хомиладор хотинлар ва ҳатто ҳайвон болаларини ҳам ҳимоя қилади.Умажи (Омажи, Ҳомму, Ҳуму, Уму, Ими ёки мўғулларда учрайдиган Омиси) каби хаёлий яратиқларни ерга юборади. Фақат буни бироз қўрқинчли маънога йўйишади. Болалар қўриқланмаган уйларда уларнинг ўлими бўлиб туради деб тасаввур қилинади. Бундай вақтларда унга „Қора Умай“ деб хитоб қилишади. Баъзан Ҳумай она деб ҳам мурожаат қилишади ва баъзи жиҳатлари туфайли уни Ҳумо қушига ҳам ўхшатишади. Баъзи вақтларда эса Таскил Умай (яъни Кал Умай) дейишади. Аммо Умайнинг узун сочлари борлиги сабабли бу бошқа маънода қўлланган бўлиши мумкин. Бунинг устига унинг шарафига Таскил Умай деб номланган тоғ ҳам мавжудлиги сўзимизнинг исботидир. Мовий ёки оққушга ҳам айлана олади. Ама Хоним исмли яратувчи руҳ ва Май она номли борлиқ илоҳаси билан боғлиқлиги бор деган қараш мавжуд.
.jpg){kind=link}
Этималогияси
Умай сўзи Этена (яъни пласента – аёлларнинг фақатгина ҳомиладорлик даврида мавжуд бўладиган ноёб органи) маъносида ҳам келади. Мўғул тилида Умай „она бачадони“ маъносида келади. Эвенк тилида эса умуу – „уруғлантириш“ деган маънони беради. Эвенк тилида тухум умуукта дейилади.Қадимги турк тилида Ума/Умат/Убат олов ёқиш, тунгус тилида Омаҳ/Умаҳ ва ёқут тилидаги Умай „ўчоқ“ деган маънони билдиради. „Девону луғатит-турк“ асарида ҳозир кунда кенг ишлатиладиган пласента ўрнига: „сўнг, аёл туғгандан кейин келадиган сўнги“ деган сўз ишлатилади.
Ўрхун-Энасой ёзувларида номи қайд қилинган Умай қадимги Турк ва Моғул халқларининг афсонавий баракот илоҳаси дея тасаввур қилинган тин (улуғ руҳ)и ҳисобланади. У айни вақтда туғилган ва туғилмаган инсон ҳамда ҳайвон болаларнинг ҳимоячиси саналади.
Таърифи
Умай она Тангричилик динига кўра Тангридан сўнг энг муҳим диний илоҳа ҳисобланади. Қадимги турк ёзувларида Тангри исмининг ёнида баъзан унинг номи ҳам келтириб ўтилади.
Бошқа диний борлиқларнинг номи қадимги ёзувларда учрамайди. Умай она бир боланинг туғилиш вақтида у туғиладиган уйга ташриф буюради ва осмон оламидаги сут кўлидан олиб келган сут томчисини унинг лабларига суртади. Умай онанинг шу тарзда болага руҳ ато қилганига ишонилади. Шундан сўнг уч кун давомида она ва болани ёнида қолиб, уларни ҳимоя қилади. Боланинг кулимсираши, Умай онанинг унинг ёнида эканлигини даракчиси ҳисобланади. Умай она узоқ вақт боланинг ёнида бўлмаса, бола касал бўлиб қолади деб ўйлашган. Ўрта Осиё афсоналарида маъноси „қиз“га тўғри келган Эже, Умайнинг ер юзидаги илоҳаси сифатида қабул қилинади. Шу сабабдан ҳам Хакас халқи уни Имай Эже деб номлашади. У оқ сочли, гўзал ва нозик бир хоним сифатида тасвирланади. Имай Эже доим пушти булут устида туриб, инсонларни кузатиб турганига ишониб келинади.