Ummi Isa: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan avtomatik import (Maxsus:NewPages watcher) | |||
{{thr|Brainbox 8}} | |||
{{Infobox writer | |||
| name = Ummi Iso | |||
| image = | |||
| caption = | |||
| birth_name = | |||
| birth_date = | |||
| birth_place = | |||
| occupation = Shoir | |||
| death_date = Nomaʼlum | |||
| death_place = | |||
| movement = | |||
| children = | | |||
}} | |||
'''Ummi Iso''' ([[Ozarbayjon tili|ozarbayjon turkiy]]: ''Ümmü İsa'') [[turkiy tillar|turkiy adabiyot]]dagi ilk dostonlardan biri — "[[Mehri va Vafo]]" asarining muallifi bo‘lgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Ummi Iso ozarbayjon turkiy tilida ijod qilgan ilk shoirdir. | |||
== Hayoti == | |||
Ummi Isoga oid maʼlumotlardan uning XIV asrda yashagani maʼlum bo‘lsa-da, tug‘ilgan va vafot etgan yillari aniq emas. Professor Yoqub Babayev Ummi Isoga nisbat berilgan sheʼrlarning lingvistik xususiyatlari va poetik tiliga asoslanib, uning XIII–XIV asrlarda yashaganini yozgan {{Sfn|Babayev|2008|p=84}}. Yana bir adabiyotshunos Emil Chalabio‘g‘li ham Ummi Iso XIV asrda yashaganini yozgan. U bu xulosaga Iso asarlaridan birining oxirida berilgan maʼlumotlarga asoslanib kelgan va uning 1372–1373-yillarda yashaganini taʼkidlagan {{Sfn|Çelebioğlu|1999|p=63}}. Boshqa tomondan, Agoh Sirri Isoga XV asrda yashaganini va sheʼrlarida ifodalangan his-tuyg‘ularga asoslanib, yaxshi taʼlim olmaganini taʼkidlaydi.{{Cite web |date=|title=ÜMMÎ ÎSÂ |url=https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ummi-isa |url-status=live |website=teis.yesevi.edu.tr |access-date= 20 January 2024 |archive-date= 9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109164543/https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ummi-isa }} | |||
== Ijodi == | |||
Isoga oid bizning davrimizgacha yetib kelgan yagona asar — "[[Mehri va Vafo]]" dostonidir. Doston tili sodda bo‘lib, unda [[arab tili|arab]] va [[fors tili|fors tillari]]dan juda kam foydalanilgan. Asarning lingvistik xususiyatlari uning o‘sha davr so‘zlashuv tilida yozilganini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Isoning ushbu asardagi tili [[Dastoni Ahmad Haromiy]] va [[Dada Qorqut kitobi]]ga nisbatan soddaroqdir. Biroq doston tili zamonaviy [[Ozarbayjon tili|ozarbayjon turkiy tili]]dan grammatik jihatdan unchalik katta farq qilmaydi {{Sfn|Çapanoğlu|2014|p=5}}. | |||
"Mehri va Vafo" dostonining mavzusi ham Eron, ham turkiy adabiyotlarda uchraydigan umumiy mavzu bo‘lib, u [[fors adabiyoti]]dan kelib chiqqan va ikki yosh o‘rtasidagi muhabbatni tasvirlaydi. Turkiy tillardagi ushbu mavzuga bag‘ishlangan ilk asar Ummi Iso tomonidan yozilgan {{Sfn|Önder|2023|p=342}}. | |||
Asarning bizning davrimizgacha yetib kelgan ikkita qo‘lyozmasi mavjud. Doston [[Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi|ANAS]]ning [[Ozarbayjon Qo‘lyozmalar instituti]] tomonidan ikki marta — 2001 va 2005-yillarda nashr etilgan. Birinchi nashr [[kirill yozuvi]]da, ikkinchi nashr esa [[lotin alifbosi]]da amalga oshirilgan. Ikkinchi nashrda asarning asl matni ham kitobga arab yozuvida kiritilgan. [[Ozarbayjon Qo‘lyozmalar instituti]]da saqlanayotgan har ikkala qo‘lyozma ham XIX asrda yozilgan {{Sfn|Adilov|2009|p=58}}. | |||
Ulardan biri 1827-yilda Muhammad Kamin tomonidan tuzilgan bo‘lsa, 1834-yilda tayyorlangan ikkinchi qo‘lyozma taniqli olim, maʼrifatparvar va kitobsevar Abdulqoniy Nuxaviy Xolisqorizodaga tegishlidir. Birinchi qo‘lyozma 1490 baytdan, ikkinchisi esa 1574 baytdan iborat. Birinchi nashrda mualliflar [[Abdulgʻani Nuxaviy Xolisqorizoda]] tomonidan ko‘chirilgan qo‘lyozmani ishonchli deb hisoblaganlar {{Sfn|Kazımov|2008|p=165}}. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
{{refbegin}} | |||
*{{cite book |editor-last=Önder |editor-first=Sevim Yılmaz |year= 2023 |title= Ümmî Îsâ'nın Mihr ü Vefâ mesnevisinde yeniden dirilme motifi ve Hızır |location= |publisher= Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi|url= }} | |||
*{{cite book |editor-last=Çapanoğlu |editor-first= Gökçenur|year= 2014 |title= Ümmî Îsâmihr ü Vefâ (Dil İncelemesi-Metin-Gramatikal Dizin)|location=Erzurum |publisher=T.C.Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili Ve Edebiyatı anabilim dalı |url= }} | |||
*{{cite book |editor-last= Kazımov|editor-first=Q.Ş.|year= 2008 |title=Seçilmiş əsərləri |location=Baku |publisher= Nurlan|url= }} *{{cite book |editor-last= Adilov|editor-first=Məmməd |year= 2009 |title=Azərbaycan Paleoqrafiyası |location=Baku |publisher= ELm|url= }} | |||
*{{cite book |editor-last= Babayev|editor-first= Yaqub|year= 2009 |title= ХIII – ХIV ƏSRLƏR ANA DİLLİ LİRİK ŞЕİRİMİЗİN İНКИŞАФ YОLU|location= Baku|publisher= Elm və Təhsil|url= }} {{Refend}} | |||
[[Turkum:Ozarbayjon shoirlari]] [[Turkum:XIV asr shoirlari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
 | Bu maqola ayni damda Brainbox 8 tomonidan faol tahrirlanyapti. Iltimos, mazkur ogohlantirish xabari sahifadan olib tashlanmagunga qadar sahifaga oʻzgartirishlar kiritmay turing. Aks holda, tahrirlar toʻqnashuvi yuz berishi mumkin. Bu sahifa oxirgi marta 17:07, 3-noyabr 2026 (UTC) (0 soniya avval) da tahrir qilingan. |
| Ummi Iso | |
|---|---|
| Vafoti | Nomaʼlum |
| Kasbi | Shoir |
Ummi Iso (ozarbayjon turkiy: Ümmü İsa) turkiy adabiyotdagi ilk dostonlardan biri — "Mehri va Vafo" asarining muallifi bo‘lgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Ummi Iso ozarbayjon turkiy tilida ijod qilgan ilk shoirdir.
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ummi Isoga oid maʼlumotlardan uning XIV asrda yashagani maʼlum bo‘lsa-da, tug‘ilgan va vafot etgan yillari aniq emas. Professor Yoqub Babayev Ummi Isoga nisbat berilgan sheʼrlarning lingvistik xususiyatlari va poetik tiliga asoslanib, uning XIII–XIV asrlarda yashaganini yozgan [1]. Yana bir adabiyotshunos Emil Chalabio‘g‘li ham Ummi Iso XIV asrda yashaganini yozgan. U bu xulosaga Iso asarlaridan birining oxirida berilgan maʼlumotlarga asoslanib kelgan va uning 1372–1373-yillarda yashaganini taʼkidlagan [2]. Boshqa tomondan, Agoh Sirri Isoga XV asrda yashaganini va sheʼrlarida ifodalangan his-tuyg‘ularga asoslanib, yaxshi taʼlim olmaganini taʼkidlaydi.„ÜMMÎ ÎS“. teis.yesevi.edu.tr. 2024-yil 9-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 20-yanvar.
Ijodi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Isoga oid bizning davrimizgacha yetib kelgan yagona asar — "Mehri va Vafo" dostonidir. Doston tili sodda bo‘lib, unda arab va fors tillaridan juda kam foydalanilgan. Asarning lingvistik xususiyatlari uning o‘sha davr so‘zlashuv tilida yozilganini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Isoning ushbu asardagi tili Dastoni Ahmad Haromiy va Dada Qorqut kitobiga nisbatan soddaroqdir. Biroq doston tili zamonaviy ozarbayjon turkiy tilidan grammatik jihatdan unchalik katta farq qilmaydi [3]. "Mehri va Vafo" dostonining mavzusi ham Eron, ham turkiy adabiyotlarda uchraydigan umumiy mavzu bo‘lib, u fors adabiyotidan kelib chiqqan va ikki yosh o‘rtasidagi muhabbatni tasvirlaydi. Turkiy tillardagi ushbu mavzuga bag‘ishlangan ilk asar Ummi Iso tomonidan yozilgan [4]. Asarning bizning davrimizgacha yetib kelgan ikkita qo‘lyozmasi mavjud. Doston ANASning Ozarbayjon Qo‘lyozmalar instituti tomonidan ikki marta — 2001 va 2005-yillarda nashr etilgan. Birinchi nashr kirill yozuvida, ikkinchi nashr esa lotin alifbosida amalga oshirilgan. Ikkinchi nashrda asarning asl matni ham kitobga arab yozuvida kiritilgan. Ozarbayjon Qo‘lyozmalar institutida saqlanayotgan har ikkala qo‘lyozma ham XIX asrda yozilgan [5]. Ulardan biri 1827-yilda Muhammad Kamin tomonidan tuzilgan bo‘lsa, 1834-yilda tayyorlangan ikkinchi qo‘lyozma taniqli olim, maʼrifatparvar va kitobsevar Abdulqoniy Nuxaviy Xolisqorizodaga tegishlidir. Birinchi qo‘lyozma 1490 baytdan, ikkinchisi esa 1574 baytdan iborat. Birinchi nashrda mualliflar Abdulgʻani Nuxaviy Xolisqorizoda tomonidan ko‘chirilgan qo‘lyozmani ishonchli deb hisoblaganlar [6].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Babayev 2008, s. 84.
- ↑ Çelebioğlu 1999, s. 63.
- ↑ Çapanoğlu 2014, s. 5.
- ↑ Önder 2023, s. 342.
- ↑ Adilov 2009, s. 58.
- ↑ Kazımov 2008, s. 165.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Ümmî Îsâ'nın Mihr ü Vefâ mesnevisinde yeniden dirilme motifi ve Hızır. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 2023.
- Ümmî Îsâmihr ü Vefâ (Dil İncelemesi-Metin-Gramatikal Dizin). Erzurum: T.C.Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili Ve Edebiyatı anabilim dalı, 2014.
- Seçilmiş əsərləri. Baku: Nurlan, 2008. *Azərbaycan Paleoqrafiyası. Baku: ELm, 2009.
- ХIII – ХIV ƏSRLƏR ANA DİLLİ LİRİK ŞЕİRİMİЗİN İНКИŞАФ YОLU. Baku: Elm və Təhsil, 2009.