Ummi Isa
 | Бу мақола айни дамда Браинбох 8 томонидан фаол таҳрирланяпти. Илтимос, мазкур огоҳлантириш хабари саҳифадан олиб ташланмагунга қадар саҳифага ўзгартиришлар киритмай туринг. Акс ҳолда, таҳрирлар тўқнашуви юз бериши мумкин. Бу саҳифа охирги марта 17:20, 9-ноябр 2026 (УТC) (0 сония аввал) да таҳрир қилинган. |
Умми Исо (озарбайжон туркий: Üммü İса) туркий адабиётдаги илк достонлардан бири — "Меҳри ва Вафо" асарининг муаллифи бўлган. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Умми Исо озарбайжон туркий тилида ижод қилган илк шоирдир.
| Умми Исо | |
|---|---|
| Вафоти | Номаълум |
| Касби | Шоир |
Ҳаёти
Умми Исога оид маълумотлардан унинг ХИВ асрда яшагани маълум бўлса-да, туғилган ва вафот этган йиллари аниқ эмас. Профессор Ёқуб Бабаев Умми Исога нисбат берилган шеърларнинг лингвистик хусусиятлари ва поэтик тилига асосланиб, унинг ХИИИ–ХИВ асрларда яшаганини ёзган [1]. Яна бир адабиёцҳунос Эмил Чалабиўғли ҳам Умми Исо ХИВ асрда яшаганини ёзган. У бу хулосага Исо асарларидан бирининг охирида берилган маълумотларга асосланиб келган ва унинг 1372–1373-йилларда яшаганини таъкидлаган [2]. Бошқа томондан, Агоҳ Сирри Исога ХВ асрда яшаганини ва шеърларида ифодаланган ҳис-туйғуларга асосланиб, яхши таълим олмаганини таъкидлайди.„ÜММÎ ÎС“. теис.есеви.эду.тр. 2024-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 20-январ.
Ижоди
Исога оид бизнинг давримизгача етиб келган ягона асар — "Меҳри ва Вафо" достонидир. Достон тили содда бўлиб, унда араб ва форс тилларидан жуда кам фойдаланилган. Асарнинг лингвистик хусусиятлари унинг ўша давр сўзлашув тилида ёзилганини кўрсатади. Умуман олганда, Исонинг ушбу асардаги тили Дастони Аҳмад Ҳаромий ва Дада Қорқут китобига нисбатан соддароқдир. Бироқ достон тили замонавий озарбайжон туркий тилидан грамматик жиҳатдан унчалик катта фарқ қилмайди [3]. "Меҳри ва Вафо" достонининг мавзуси ҳам Эрон, ҳам туркий адабиётларда учрайдиган умумий мавзу бўлиб, у форс адабиётидан келиб чиққан ва икки ёш ўртасидаги муҳаббатни тасвирлайди. Туркий тиллардаги ушбу мавзуга бағишланган илк асар Умми Исо томонидан ёзилган [4]. Асарнинг бизнинг давримизгача етиб келган иккита қўлёзмаси мавжуд. Достон АНАСнинг Озарбайжон Қўлёзмалар институти томонидан икки марта — 2001 ва 2005-йилларда нашр этилган. Биринчи нашр кирилл ёзувида, иккинчи нашр эса лотин алифбосида амалга оширилган. Иккинчи нашрда асарнинг асл матни ҳам китобга араб ёзувида киритилган. Озарбайжон Қўлёзмалар институтида сақланаётган ҳар иккала қўлёзма ҳам ХИХ асрда ёзилган [5]. Улардан бири 1827-йилда Муҳаммад Камин томонидан тузилган бўлса, 1834-йилда тайёрланган иккинчи қўлёзма таниқли олим, маърифатпарвар ва китобсевар Абдулқоний Нухавий Холисқоризодага тегишлидир. Биринчи қўлёзма 1490 байтдан, иккинчиси эса 1574 байтдан иборат. Биринчи нашрда муаллифлар Абдулғани Нухавий Холисқоризода томонидан кўчирилган қўлёзмани ишончли деб ҳисоблаганлар [6].
Манбалар
- ↑ Бабаев 2008, с. 84.
- ↑ Çэлебиоğлу 1999, с. 63.
- ↑ Çапаноğлу 2014, с. 5.
- ↑ Öндер 2023, с. 342.
- ↑ Адилов 2009, с. 58.
- ↑ Казıмов 2008, с. 165.
Адабиётлар
- Üммî Îсâ'нıн Миҳр ü Вефâ месневисинде ениден дирилме мотифи ве Ҳıзıр. Тüрк Кüлтüрü ве Ҳаcı Бектаş Велî Араşтıрма Дергиси, 2023.
- Üммî Îсâмиҳр ü Вефâ (Дил İнcелемеси-Метин-Граматикал Дизин). Эрзурум: Т.C.Ататüрк Üниверситеси Сосял Билимлер Энститüсü Тüрк Дили Ве Эдебиятı анабилим далı, 2014.
- Сеçилмиş əсəрлəри. Баку: Нурлан, 2008. *Азəрбайcан Палеоқрафиясı. Баку: ЭЛм, 2009.
- ХИИИ – ХИВ ƏСРЛƏР АНА ДİЛЛİ ЛİРİК ŞЕİРİМİЗİН İНКИŞАФ ЙОЛУ. Баку: Элм вə Тəҳсил, 2009.