Ziyosfera

Ummon ayollari

  

Уммон аёллари
Умумий статистикалар
Оналар ўлими (ҳар 100,000 кишига) 32 (2010)
Ҳукуматдаги аёллар 2.33% (2020)
25 ёшдан ошган ўрта маълумотли аёллар 47.2% (2010)
Иш кучидаги аёллар 61,5%(2022)
Маҳаллий гендер тенглиги индекси[2]
Қиймат 0.306 (2019)
Даража 162тадан 68-о`рин
Глобал гендер тенглик индекси[1]
Қиймат 0.608 (2021)
Даража 156тадан 144-о`рин

Уммондаги аёллар ҳозирда уйдаги аввалги ва анъанавий ролидан жамоат соҳасига ўтиб, мартаба ва касбий тайёргарликни давом эттирмоқда.[3] Уммонда ҳар йили 17-октабр Уммон аёллари куни сифатида турли аёлларни ҳимоя қилувчи тадбирлар билан нишонланади.[4]

Сиёсат

1970-йилда Уммоннинг сиёсий ва ижтимоий муҳити янги ҳукмдор, консерватив ва қаттиққўл Саид бин Таймурнинг ўғли Султон Қобус бин Саиднинг келиши билан ўзгарди. Ўнлаб йиллар давомида тўхтаб қолган ва мавжуд бўлмаган ўсишдан сўнг, Қабус отасини сарой тўнтариши билан ағдарди ва дарҳол кўплаб ижтимоий дастурларни бошлади, касалхоналар, клиникалар, мактаблар ва ҳоказоларни ишга туширди.Таълим олиш учун чет элда яшаган кўплаб уммонликлар янги давлат қурилишида қатнашиш учун қайтиб келишди. Чет элликлар, шунингдек, ўзлари билан мезбон мамлакатларнинг либерал ва очиқ муносабатини, жумладан, тенг гендер муносабатлари ғоясини олиб келишди.[5]

Султон Қобус асосан нефт даромадлари ҳисобидан молиялаштирилган, ривожланиш ва ижтимоий хизматларга қаратилган кўплаб ислоҳотларни амалга оширди. У, шунингдек, қонунларни кўриб чиқадиган халқ томонидан сайланадиган вакиллар органи бўлган Мажлис аш-Шоро (Маслаҳат кенгаши)ни тайинлади. Бу акт одамларга ўз ҳукуматида кўпроқ назорат қилиш имконини берди, улар илгари қирол оиласи ва унинг тайинланган кабинетини тўлиқ назорат қилган. 2000-йил сентабрида бўлиб ўтган сайловларда Шўро мажлисидаги ўринларга 83 нафар номзод, жумладан, 2 нафар аёл сайланган. 1996-йилда Султон ёзма конституция шакли сифатида хизмат қилиш учун „Уммон Султонлигининг асосий қонуни“ ни чиқарди. Ушбу ҳужжат Уммон халқига асосий фуқаролик эркинликларини беради, шунингдек, тенглик ва қонун остида ҳимоя қилишни кафолатлайди. 2002-йилда 21 ёшдан ошган барча уммонликларга умумий сайлов ҳуқуқи берилди[6]

Яқинда Султоннинг 2008-йилдаги қироллик фармони аёлларга ерга эгалик қилиш ҳуқуқини эркак ҳамкасблари билан тенг берди.[7] Султон Қобус яқинда аёллар учун иш ўринларини ошириш ҳамда адолат, тенглик ва эркинлик тарафдори бўлишга бағишланган муносиб меҳнат бўйича мамлакат дастурини имзолади. Дастур 2010-йилдан 2013-йилгача амалга оширилиши кўзда тутилган[8]

Таълим

1940-йилгача замонавий таълим Уммонликлар учун бегона эди[9]. Султон Қобус томонидан амалга оширилган ислоҳотлардан олдин, 900 нафар ўғил болаларга хизмат кўрсатадиган учта бошланғич мактаб бор эди, улар асосан Қур’он тиловати ва асосий математика шунингдек, ёзиш кўникмаларини ўрганишга қаратилган.[10] 1970-йилда Султон Қобус эркаклар ва аёллар учун универсал таълим сиёсатини жорий қилди[11], 1970-йилдаги 0 % дан 2007-йилда 49 % гача бўлган мактабларда аёллар давомати қайд этилган.[12] Кейинги йилларда 600 000 талаба эркак ва аёллар 1000 дан ортиқ мактабларда ўқишга кирди ва бу Уммонни „барча учун таълим“ мақсадига бир қадам яқинлаштирди.[13]

Умумжаҳон таълимнинг ушбу биринчи босқичи ташкил этилгандан сўнг, Халқ таълими вазирлиги таълим сифатини ошириш бўйича чора-тадбирларни амалга оширди. 1980-йилларда Уммон ҳукумати мактаб биноларини қуриш, тегишли жиҳозлар ва дарсликлар билан таъминлаш ҳамда ўқитувчилар малакасини оширишга ҳомийлик қилган. Ислоҳотлар бугунги кунда ҳам давом этмоқда ва мактабга қатнашишда катта ўсиш кузатилди.[14] Гендер тенглиги, айниқса, Уммоннинг 1995-йилда мамлакатнинг иқтисодий келажагига қаратилган „Висион 2020“ дастуридан кейин таълим ислоҳотларининг навбатдаги йўналиши бўлди. Натижада, 2003—2004-йилларда талабаларнинг 48,4 фоизини аёллар ва ҳар икки жинсдаги 32345 нафар ўқитувчиларнинг 56 фоизини аёллар ташкил этди.[15]

Илгари Султон Қобус университети қошидаги муҳандислик коллежи муҳандислик дала ишларининг „ташқи ҳавода“ жойлашиши жинсга мос келмаслигини даъво қилиб, талаба қизларнинг киришини тақиқлаган. Талабалар норозилик билдиришса-да, кўплаб аёллар бошқа муассасаларга ўтишга мажбур бўлдилар; бу ўзгарган ва ҳатто аёлларга ҳам унда бўлишга рухсат берилган.[16]

Меҳнат ва бандлик

1970-йиллардан бери одатда хорижда таълим олган аёллар Уммонга қайтиб, „миллатни қайта тиклаш“га ёрдам беришга даъват этилган. Модернизация ва тараққиёт ғояларини қабул қилган раҳбар билан аёллар деярли барча касбларда ишлай олишди: банк, тиббиёт, муҳандислик, ўқитувчилик ва ҳоказо. УНИCЕФ ҳомийлик қилган аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, иқтисодий фаол аёлларнинг 40 фоизи профессионал иш тоифаларида бўлган.[17] 2000-йилда Уммон ишчи кучининг 17 % аёллардан иборат эди.[18]

Бироқ, 1980-йилларда ҳукумат уларнинг олдинги эркинликларидан воз кечиб, аёллар учун „гендер мақбул“ деб топилган касбларни аста-секин чеклай бошлади. Профессионал аёллар сони камайди ва аёллар „тарбиячи ва ғамхўрлик“ сифатида анъанавий ролларни бажаришга мажбур бўлдилар. Уммондаги аёллар ҳукумати томонидан тан олинган биринчи аёллар уюшмаси бўлган Уммон Аёллар Ассоциацияси ўз мустақиллигининг аксарият қисмидан маҳрум қилинди ва эркаклар бошчилигидаги Ижтимоий ишлар ва меҳнат вазирлигига ўтказилди. 1984-йилда унинг ўрнига аёллар уюшмалари бўлинмаси бўлган Хотин-қизлар ва болалар ишлари бўйича Бош бошқармаси ташкил этилди. Ушбу бўлимнинг асосий мақсади аёллар учун уй хўжалигининг асосий кўникмаларини ўрганиш учун синфлар ва ногиронлар ва ногиронлар учун кундузги парвариш марказларини ташкил этиш эди.[19]

Бир қанча муваффақияцизликларга қарамай, Уммон ҳали ҳам гендер тенглиги бўйича Форс кўрфазидаги етакчи мамлакатлардан бири саналади ва ижобий қадамлар қўйишда давом этмоқда. 1997-йилда чет эл ишчиларига қарамликни аста-секин уммонлик ишчилар билан алмаштириш, аёлларга иш кучида иштирок этиш учун кўпроқ имконият бериш ва барча уммонликлар учун иш жойларини янада қулайроқ қилиш ваъдасига содиқ қолган Уммонлаштириш сиёсати амалга оширилди.[20] Ҳозирги кунда аёллар ишчи кучининг 30 фоизини ташкил қилади ва ҳатто вазирлик лавозимларида ҳам ишлайди. Вазирлар маҳкамасидаги олий таълим, туризм ва ижтимоий ривожланиш вазирлари — аёллар, шунингдек, АҚШ элчиси ва саноат ҳунармандчилиги бўйича миллий ҳокимият раҳбари.[21]

Уммон аёлининг энг кенг тарқалган роли ҳали ҳам уй бекаси ролидир. Уй бекаси оилани сақлашда муҳим рол ўйнайди ва эри бир неча ой давомида уйдан ташқарида бўлса, барча қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига раҳбарлик қилади. Бу аёллар оилани боқиш учун кўп меҳнат қилишади.[22]

Дин

Уммон жамияти ва умуман қонунчилиги эркаклар ва аёлларга турли ҳуқуқ ва мажбуриятларни тақдим этадиган Ислом шариати қонунларига асосланади. Мамлакатда шариат қонунларининг илғор талқин қилиниши аёлларга сиёсат, жамият ва меҳнатда имкон қадар тўлиқ иштирок этишига рухсат берилишини, бироқ айни пайтда уларнинг оила олдидаги мас’улиятини эътиборсиз қолдиришига йўл қўймаслигини англатади.

Мамлакатда хотин-қизларнинг ҳуқуқларини шариат асосида яхшилаш, шу билан бирга уларнинг мас’улиятини ҳам ёдда тутиш бўйича биргаликда ҳаракат қилинган.

Кийим-кечак

Уммонда Батулаҳ кийган кекса аёл

Ислом маданиятидаги ҳаё қоидалари аёл кишидан ҳар доим, айниқса, уйдан узоқроққа саёҳат қилганда камтарлик билан ёпилишини талаб қилади. Уйда уммонлик аёл тиззасига узун кўйлак кийиб, тўпиғигача бўлган кўйлак, сочлари ва бўйнини қоплайдиган леэсо ёки шарф кияди. Уйда кўплаб жонли рангли жалабиялар ҳам кийилади. Уйдан ташқарида кийиниш минтақавий дидга қараб ўзгаради. Консерватив диний асосга эга бўлган баъзилар учун бурқа бошқа эркаклардан юзини ёпиш учун кийилиши кутилади, виқая ёки бош рўмол ва абая, фақат унинг қўллари ва юзини очиб турадиган бутунлай ўраб турадиган кенг кийимлар кийилади.[23] Султонликнинг турли минтақаларидан келган кўплаб аёллар фақат сочларини ёпиш учун рўмол кийишади.

Пахта бурка идеал аёлнинг умидлари рамзи бўлиб, унинг камтарлиги ва шаънини, шунингдек унинг мавқеини ифодалаш учун ҳурмат белгиси сифатида ишлайди. Ёш қиз етти кунлик тўйдан кейин биринчи марта кийган бурқа, у бегоналар ҳузурида ёки уйдан ташқарида бўлганида кийиб, юзининг кўп қисмини ёпилади ва кўз қисми очиқ қолади. Уммонликларнинг энг юқори ва энг қуйи табақалари бурқа киймайдилар — энг юқориси Султоннинг болалари ва қариндошлари, энг пасти эса шаҳардаги энг камбағал аёллардир. Бу бурқани ҳам мартаба рамзига айлантиради. Баъзи бурқалар минтақалар ва дизайнлар бўйича ҳам фарқланади, ҳажми, шакли ва ранги билан фарқланади. Бироқ, Қур’онда замонавий бурқа ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ.[24]

Абая — бу кўпчилик ижтимоий табақалар ва минтақалардаги аёллар томонидан ёқадиган консерватив кийим. Замонавий абаядаги кўплаб дизайнлар ва декадент безаклари уни Уммонда ва бошқа қўшни ислом мамлакатларида оддий ёки мода баёнотида тикилиши мумкин бўлган кўп қиррали кийимга айлантириш имконини берди.

Оила

Аёлларга ҳар доим биринчи навбатда хотин ва она сифатида қаралган. Яхши турмуш қуриш ва фарзанд кўриш уларнинг ижтимоий мавқеини белгилайди ва аёл турмушга чиқиши биланоқ, унинг аксарият қарорларини эри қабул қилади.[25]

Никоҳ Уммон аёлининг ҳаётидаги ҳал қилувчи дақиқа бўлиб, унинг қиздан аёлга айланишини англатади. Султон Қобус 1971-йилда эркак ва аёлга турмуш ўртоғини танлаш ҳуқуқини кенгайтирган бўлса-да, анъанага кўра, қизнинг отаси тўғри турмуш қуриш ва қизининг бахтини таъминлаш учун жавобгардир. Аксарият қизлар балоғат ёшига етганда турмушга чиқадилар, чунки жинсий истакнинг ўз вақтида пайдо бўлиши никоҳга тўғри келиши керак. Шундай қилиб, ҳар бир турмуш қурмаган уммонлик қиз бокира бўлиши кутилади.[26]

Аёллар ҳаётининг бошқа соҳаларидаги яхшиланишлар билан биргаликда аёлларнинг жинсий саломатлиги ва соғлиғини тарбиялашнинг аҳамияти яқинда биринчи ўринга чиқди. Ҳатто 2004-йилда 15-20 ёшдаги ўсмир қизларнинг 15 фоизи турмушга чиқди, бу бошқа мамлакатларга қараганда анча юқори статистик кўрсаткичдир ва натижада ёш оналарнинг жуда ёш ва ўқимаган кўпайди. 1994-йилда ҳукумат туғилиш оралиғи дастурини амалга оширди ва кўпчилик соғлиқни сақлаш марказларида бепул тақдим этиш орқали турмуш қурган жуфтликлар ўртасида контрацептив воситалардан фойдаланишни рағбатлантирди.[27] Дастур самарали бўлди ва туғилишнинг умумий даражаси 1995-йилдаги ҳайратланарли 7,05 дан 2000-йилда 4,8 га тушди[28]

Манбалар

  1. ↑ „Глобал Гендер Гап Репорт 2021“. Wорлд Эcономиc Форум. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
  2. ↑ „Гендер Инеқуалитй Индех“. ҲУМАН ДЕВЕЛОПМЕНТ РЕПОРТС. Қаралди: 2021-йил 26-октябр.
  3. ↑ Скеэт, Иан.
  4. ↑ Wоменъс Дай cелебратионс тодай, 17 Оcтобер 2011.
  5. ↑ Чаттй, Даwн.
  6. ↑ "Оман — Леадершип."
  7. ↑ Юсуф Иссан, Салҳа.
  8. ↑ Аслам, Неэлуфер, анд Срилекҳа Говеас.
  9. ↑ Скеэт, Иан.
  10. ↑ Ал-Ламки, Салма М. „Ҳигҳер Эдуcатион ин тҳе Султанате оф Оман: Тҳе Чалленге оф Аccесс, Эқуитй анд Приватизатион.“
  11. ↑ Ал Риями, Ася, анд Мустафа Афифи.
  12. ↑ Аслам, Неэлуфер, анд Срилекҳа Говеас.
  13. ↑ Ал-Ламки, Салма М. „Ҳигҳер Эдуcатион ин тҳе Султанате оф Оман: Тҳе Чалленге оф Аccесс, Эқуитй анд Приватизатион.“
  14. ↑ Унитед Натионс.
  15. ↑ Унитед Натионс.
  16. ↑ Чаттй, Даwн.
  17. ↑ Чаттй, Даwн.
  18. ↑ Юсуф Иссан, Салҳа.
  19. ↑ Чаттй, Даwн.
  20. ↑ Аслам, Неэлуфер, анд Срилекҳа Говеас.
  21. ↑ Катзман, Кеннетҳ.
  22. ↑ Чаттй, Даwн.
  23. ↑ Wикан, Унни.
  24. ↑ Wикан, Унни.
  25. ↑ Чаттй, Даwн.
  26. ↑ Wикан, Унни.
  27. ↑ Риями, Ася, Мустафа Афифи, анд Рутҳ Мабрй.
  28. ↑ Ал Риями, Ася, анд Мустафа Афифи. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ummon_ayollari" dan olindi