Urartu dini
Урарту (мифология) дини — милоддан аввалги 8—6 -асрларда мавжуд бўлган Ғарбий Осиёнинг қадимги давлати Урартуда Арманистон тоғлари ҳудудида қабул қилинган эътиқод тизими. Урарту дини Қадимги Дунёнинг Яқин Шарқ деспотик давлатлари учун хос бўлган политеистик дин бўлиб, Месопотамия ва Анатолиянинг қадимги диний тизимларида илдиз отган[1]. Қадимги Шарқнинг бошқа диний тизимлари сингари, Урарту динида ҳам турли ҳодисаларга ҳомийлик қилувчи худоларнинг катта пантеонига эга эди. Урарту пантеонининг олий худоси Халди худоси эди. Одамларнинг пантеон худолари билан алоқаси қурбонлик қилиш маросимлари орқали ўрнатилар эди. Урарту дини, шунингдек, Қадимги Шарққа хос бўлган ҳаёт дарахти, илон, қанотли диск ва бошқаларни ўз ичига олган бўлиб, улар Қадимги Месопотамиянинг бошқа диний тизимларининг ўхшаш элементларига тўғри келади. Урарту динининг ўзига хос хусусияти нисбий диний бағрикенглик эди, бу давлатнинг кўп миллатли тузилиши билан боғлиқ эди.
Урарту динини ўрганиш учун манбалар
Урарту динини ўрганиш учун манбалар кам, чунки фанда ҳозирда урартуларнинг диний маросимлари ёки эътиқод тизимини тавсифловчи миххат ёзувларида жуда чекланган миқдордаги ҳужжатлар мавжуд. Олимлар ихтиёрида бўлган ўзига хос ҳужжат — бу қирол Ишпуини даврида тузилган ва „худо дарвозаси“ ёнидаги Топрак-калега туташ қоя устига ўйилган матндир кейинчалик у матн „ Мхер эшиги“ номини олди. ". „Эшик“нинг ўзи қоядаги учта кетма-кет ўйилган тўртбурчак бўшлиқ — худонинг учта дарвозаси бўлиб, қадимги Шарқ эътиқодларига кўра, худолар тоғдан чиқишлари мумкин бўлган дарвоза. И. А. Орбели томонидан 1916-йилда Россия археология жамияти экспедицияси[2] пайтида кашф этилган ушбу миххат ёзуви туфайли бутун Урарту пантеони олимларга маълум бўлди. Руса ИИ даврига оид Урарту қалъаси Аянисда яқинда олиб борилган қазишмаларда Холди худосига қурбонлик қилиш маросимига оид ҳужжат ҳам топилган. Ушбу ҳужжатларга қўшимча равишда, олимлар ихтиёрида миххат ёзувларда учрайдиган худо Халдига траферат ҳаволаларнинг чекланган миқдори мавжуд ("Худо Халди номи билан мен, Урарту шоҳи, дон омбори қурдим …" шаклида) ва Урарту моддий маданияти об’эктлари орасида худолар ва маросимларнинг сақланиб қолган бир нечта тасвирлари ҳам мавжуд. Урарту мифологик матнлари, шунингдек, ибодатлар ва сеҳрли афсунлар матнлари ҳали топилмаган.
Бошқа томондан, тадқиқотчиларнинг вазифаси Урарту диний урф-одатлари Оссурия ва Хет динига жуда яқин бўлгани ва Оссурия ва Хет подшолиги динини ўрганиш унинг баъзи Урарту диний рамзлари маъносини яхшироқ тушунишга имкон беради[3].
Урарту динининг шаклланиши ва ривожланиши тарихи
Қадимги Шарқ динларининг элементлари, эҳтимол, Урарту давлати пайдо бўлишидан анча олдин Арман тоғлари бўйлаб аста-секин тарқалган. Милоддан аввалги ИИ минг йилликнинг охирида Ғарбий Озарбайжоннинг Ревандуз вилоятидан бўлажак Урарту давлатининг марказий ҳудудига кўчиб келган урартуликлар ўзлари билан Урарту динининг асосини ташкил этган Месопотамия диний тизимининг версиясини олиб келишди. Бу ерда яшаган, Митанни давлати қулагандан кейин қолган ҳурритлар аллақачон бу тузумга яқин динга эга бўлган бўлишларии, шунингдек, Месопотамия динидан келиб чиққан динга эга бўлган бўлишлари мумкин. Б. Б. Пиотровский ҳурритлар динининг кўпгина унсурларининг Урарту динига таъсирини тахмин қилган, И. М. Дяконов бу таъсирни ҳуррит худоси Тешуб ва Урарту худоси Тейшеба ўртасидаги боғлиқлик билан чеклаб, акс ҳолда бу халқлар тилларининг яқинлигига қарамай, Ҳуррит ва Урарту пантеонлари бутунлай бошқача эканлигини таъкидлади[4].
Урарту диний тизимига Хет қироллиги (ҳурритлар орқали) ҳам маълум даражада таъсир кўрсатган, унинг пантеонида ҳам олдинги даврда Месопотамия алоқалари мавжуд эди. Бу аралашмадан Урарту давлат дини ва Урарту пантеони аста-секин ажратилган ва канонлаштирилган[5].
Урарту давлатининг кучайиши табиий равишда Урарту динининг канонизация қилинишига олиб келди, чунки Қадимги Шарқнинг деспотик давлатлари табиий равишда диндан ўз аҳолисини назорат қилиш учун қўшимча восита сифатида фойдаланганлар. Бу жараёнлар Урарту шоҳи Ишпуини (милоддан аввалги 828-810 йилларда) даврида якунлаган. Ўзининг ҳукмронлиги даврида Ишпуини мақсадли равишда давлат динини мустаҳкамлаш билан шуғулланган: у Урарту таркибига урарту қабилаларининг тарқалишининг дастлабки маркази ва муқаддас олий Урарту худоси Халди шаҳри бўлган Ғарбий Озарбайжоннинг замонавий Эрон вилояти ҳудудидаги Мусасир шаҳар-давлати киритган. , Урартуга. Подшо Ишпуини даврида Урарту ёзувида „Халди худоси номи билан …“ шаклидаги қирол ёзувлари олдидан мажбурий трафарет формулалари пайдо бўлди; у, шунингдек, „Мхер эшиги“ олдида Урарту худоларининг тўлиқ рўйхатини ўйиб, бу худоларга қандай қурбонликлар келтирилиши кераклигини кўрсатади.
Кейинчалик, Менуа, Аргишти И, Сардури ИИ ва Руса И подшоҳлар даврида, яъни давлатнинг гуллаб-яшнаган даврида Урартуда оммавий ибодатхоналар қурилиши бўлиб, уларнинг аксарияти Халди худосига бағишланган; Урартунинг кўплаб шаҳарларида худолар шарафига тантанали қурбонлик қилиш маросимлари мунтазам равишда ўтказилган.
Урарту динининг олтин даври, Оссурия қироли Саргон ИИ узоқ давом этган ҳарбий юриш чоғида қирол Руса И қўмондонлигидаги Урарту қўшинини мағлубиятга учратганида, кейин эса кутилмаган манёвр натижасида Халди худосининг муқаддас шаҳри Мусасирни қўлга киритиб, талон-торож қилганида милоддан аввалги 714 йилда тугади. Бу воқеа Урартунинг ҳарбий-сиёсий таназзулининг бошланиши билан биргаликда Халди худоси ва бутун Урарту динига жиддий зарба берди. Кейинги йилларда Урарту катта тўлов эвазига оссурияликлар Мусасирдан ўғирлаб кетган Халди худосининг асосий ҳайкалини қайтариб олган бўлса-да, Оссурия худоси Ашшур ва унинг „қуроллари“нинг Холди худосидан афзаллиги Урарту халқига яққол намоён бўлди. Урарту давлати ва унинг дини яна кўп йиллар мавжуд бўлса-да, Мусасир ҳалок бўлганидан кейин Халди худосига сиғиниш ҳеч қачон ўзининг аввалги чўққисига чиқмаган. Масалан, Руса ИИ ҳукмронлиги даврида (милоддан аввалги 685-639), Урартунинг иккинчи гуллаган даврида, Урарту мавжудлигининг биринчи давридагига оҳшаб, деярли барча ибодатхоналар Халдига бағишланган бўлгани каби, урартуликлар энди монументал қурилиш пайтида Халди худосини алоҳида ажратиб кўрсатмадилар.
Урарту мавжудлигининг сўнгги йилларида, ҳарбий мағлубиятлар давлатни жуда заифлаштирганда, қирол реляциялар баъзан Халди худоси ўрнига Тейшеба худосига ва ҳатто Оссурия олий худоси Ашшур ва Бобил Мардукига мурожаат қилган[6]. Эҳтимол, давлат мавжудлигининг сўнгги йилларида Урарту пойтахтининг Тейшебаинига кўчирилиши ҳам Халди худосига сиғинишнинг йўқолиши ва Тейшеба худосига умид боғланиши билан боғлиқ бўлган. Бу даврда Урарту дини афтидан таназзул ҳолатига тушиб қолган.
Урарту пантеони
Урарту пантеонининг тузилиши асосан Месопотамия динлари билан, қисман Оссурия орқали, қисман ҳурритлар орқали боғланган, фақат олий худо ўрнини маҳаллий Урарту худоси Халди эгаллаган. Масалан, Урарту миххат ёзувида Тейшеб ва Шивини худолари учун оссурия идеограммаларидан фойдаланилган бўлиб, улар мос равишда оссурияликларнинг ўхшаш худолари Адад ва Шамашни билдирган, худо Халди номи эса фонетик тарзда ёзилган. Маълум бўлган диний маросимлар, жумладан қурбонлик маросимлари ҳам Месопотамия илдизларига эга эди. Урарту худолари антропоморфикдир, аммо уларда баъзи зооморф элементлар сақланиб қолган: шохлар ва қанотлар Урарту худоларининг кўп тарқалган атрибутлари бўлган[7].
Урарту пантеонида олий худо Халдининг турли шакллари ҳам мавжуд. Месопотамия пантеонларидаги каби, баъзи худолар ҳам қадимги тотем табиатига эга, масалан, тоғлар, йўллар, ғорлар ва бошқа худолар. Эркак худолар аёл худолардан муҳимроқ деб ҳисобланган ва „Мхер эшиклари“деб номланган рўйҳатда улар 79 тадан биринчи 63 ўринни эгаллайди[8].
Урарту пантеони ва унинг атрофидаги релеф ўртасидаги муносабатлар ҳақида ҳам тахмин бор эди: Урартуларнинг ҳар бир худоси Арман тоғларининг маълум бир чўққисига тўғри келиши мумкин эди[9].
Урарту пантеонининг худоларининг қисқартирилган рўйхати
| № п/п[10] | Худонинг номи | Жинси | Буқалар қурбони сони[11] | Қўйлар қурбони сони | Изоҳлар |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Халди | эркак | 17 | 34 | Урарту олий худоси |
| 2 | Тейшеба | эркак | 6 | 12 | Момақалдироқ, уруш худоси |
| 3 | Шивини | эркак | 4 | 8 | Қуёш Худоси |
| 8 | Шебиту | эркак | 2 | 4 | |
| 12 | Шеларди | эркак | 1 | 2 | Ой худоси |
| 13 | Халди худосининг қуроли | эркак | 1 | 2 | Халди худосининг образи бўлиши мумкин[12] |
| 25 | Аираини | эркак | 1 | 2 | Ғорлар худоси[13] |
| 27 | Хара | эркак | 1 | 2 | Йўллар худоси[13] |
| 32 | Арни | эркак | 1 | 2 | Тоғлар худоси[13] |
| 39 | Ардини шаҳри худоси | эркак | 1 | 2 | |
| 41 | Тушпа шаҳри худоси | эркак | 1 | 2 | |
| 55 | Эбани | эркак | 1 | 2 | Ер худоси[13] |
| 63 | Бабаниа | эркак | 10 | Тоғли мамлакат худоси[13] | |
| 64 | Арубаини | аёл | 1 | 1 | Халди худосининг хотини |
| 65 | Хуба | аёл | 1 | 1 | Тейшеба худосининг хотини[14] |
| 66 | Тушпуэа | аёл | 1 | 1 | Шивини худосининг хотини[15] |
| 70 | Цинуарди | аёл | 2 | Иштар Маъбудасига мос келса керак[16] |
Урартунинг олий худолари
Урарту олий худоларига Халди, Тейшеба ва Шивини худолари, шунингдек, уларнинг турмуш ўртоқлари Арубаини, Хуба ва Тушпуэа киради. Учта олий эркак худолар Урарту динида триадани ташкил қилган, бу Яқин Шарқ динларида кенг тарқалган ҳолат. Турли маърузаларда ва уларнинг жасоратлари тавсифларида Урарту ҳукмдорлари бу уч худо мунтазам равишда алоҳида қайд этилган.Масалан, подшоҳ Аргишти И ўз йилномасида шундай дейди:
… Учинчи марта аскарларни йиғиб, худо Халдига, хўжайинга, худо Тейшебага, худо Шивинига, Биаинили мамлакатнинг барча худоларига, худонинг буюклигига кўра нима қилмоқчи нима қилмоқчи бўлганим ҳақида илтижо қилдим; худолар илтимосимни тингладилар. Урма юртига қарши юришга чиқдим, Урма юртини забт этдим…[17][18]
Ҳарбий юришлар пайтида ёрдам сўраш, афтидан, Урарту шоҳлари ва Урарту пантеони ўртасидаги муносабатларнинг энг муҳим жиҳати эди. Улуғ худо Халди, шубҳасиз, жангларда ёрдам берадиган асосий куч эди. Илоҳий олов Халди худоси билан боғланган ва унинг ибодатхоналари кўпинча „қуроллар уйи“ ёки „қалқон уйи“ деб номланган. Олий худоларни тилга олишнинг яна бир кенг тарқалган шакли бу бинонинг асосида миххат стелаларни охирига етказиш ёки ёзувни „ким бу ёзувни бузса, уни Халди, Тейшеба, Шивини худолари йўқ қилсин“ формуласи билан тўлдириш эди.
 |
 |
 |
 |
| Олов билан қуролланган, Олий худо Халди | Момақалдироқ худоси Тейшеба шер минган ҳолида | Қуёш худоси Шивини буқага минган ҳолида | Арубаини маъбуда, Халди худосининг хотини |
Худо Халди
Халди худоси Урартунинг олий худоси, Арубаини маъбудаси унинг хотини ҳисобланган. Урартунинг асосий худоларидан, аслида фақат Халди худоси маҳаллий урартулик келиб чиқишига эга. „Халди“ сўзининг этимологияси тўлиқ аниқ эмас, Хуррит-Урарт тилларининг Нах-Доғистон тилларига яқинлиги сабабли, бир қатор тахминларга кўра, баъзи кавказ тилларининг „ҳал-“ сўзи „осмон“ деган маънони англатади. Бу ҳолда „Халди“ „самовий“ маъносини англатиши мумкин. Бироқ, Хуррит-Урарту тилларининг замонавий этимологик тадқиқотларида бу тахминнинг аниқ тасдиғи йўқ[19]. Халди худосининг муқаддас шаҳри ҳозирги Эроннинг Ғарбий Озарбайжон вилояти ҳудудида жойлашган қадимий Мусасир шаҳри бўлган[20][21].
Худо Тейшеба
Тейшеба худоси Урарту пантеонининг иккинчи энг муҳим худоси, момақалдироқ ва уруш худоси эди. Маъбуда Хуба Теишеб худосининг хотини ҳисобланган ва у буқада, камроқ шерда турган ҳолда тасвирланган. Тейшеба худоси Оссурия худоси Ададнинг Урарту аналоги бўлган ва ҳатто Урарту миххатларида худди шу идеограмма билан белгиланган ва, шубҳасиз, Ҳуррит худоси Тешуб билан боғлиқ бўлган. Тейшеба худоси Урартулар томонидан Месопотамиядан тўғридан-тўғри эмас, балки Хет мифологияси орқали ўзлаштириб олинган деган версия ҳам мавжуд. Арманистоннинг Кармир-Блур тепалигида жойлашган машҳур Урарту шаҳри Тейшебаини худо Тейшеба номи билан аталган.
Худо Шивини
Шивини худоси Урарту пантеонининг учинчи энг муҳим худоси, қуёш худоси эди. Тушпуэа маъбуда унинг хотини ҳисобланган ва қанотли диск унинг рамзи бўлган. Шивини худоси Оссурия худоси Шамашнинг Урарту аналоги эди ва ҳатто Урарту миххатларида худди шу идеограмма билан белгиланган. Кенг тарқалган тахминга кўра, Урарту давлатининг пойтахти Тушпа, эҳтимол, Шивини худосининг ибодат жойи бўлган[22]
Бошқа таниқли худолар
Бошқа Урарту худолари орасида Урарту пантеонида учта асосий маъбуда, учта олий худонинг турмуш ўртоқлари — Арубаини, Хуба ва Тушпуэа мавжуд. Урарту ой худоси Шеларди, Месопотамия Синининг аналоги қизиқиш уйғотади. Цинуарди маъбудаси олимлар томонидан Месопотамия маъбудаси Иштар билан боғлиқ деб айтилади[22].
Бундан ташқари, тадқиқотчилар Урарту худолари рўйхатидан бир қанча тотемик худолар (№ 25, 27, 32, 55, 57, 63 худолар рўйхатига кўра) ва Халди худосининг кўплаб мужассамланишини (№ 13, 33-36, 42, 44, 46, 50-52 худолар рўйхатига кўра) аниқлашди.
Олимлар Сабиту худосини Бобил маъбудаси Сабиту билан боғлиқлигини аниқлашга ҳаракат қилишди[22][23], аммо Ишпуини тузган рўйхатдаги Урарту худолари тартиб бўйича ёзилганлиги ва барча эркак худолар биринчи ўринда ёзилиши маълум бўлгач, бундай таққослаб бўлмас эмас эди.[22].
Бошқа мифологик объектлар
Бир қатор Урарту мифологик объектлари миххат ёзувларида ҳеч қачон тилга олинмаган, аммо улар моддий маданият объектларида тасвирларда кенг ифодаланган. Улар орасида ҳаёт дарахти, илон, грифонлар ва қанотли диск тасвирлари мавжуд. Ушбу объектларнинг ўхшашлиги, тасвирлаш усуллари ўхшашлиги ва уларни қўшни давлатлар, айниқса Оссуриянинг ўхшаш мифологик объектлари билан ўхшашлиги, Урартуда тегишли култларнинг тарқалиши ва эҳтимол маросимларнинг ўхшашлиги ҳақида гапиришга имкон беради.
Ҳаёт дарахти ва илон мотивлари
 |
 | |||
| Дубулғадаги тасвирнинг фронтал чизилиши. Ўнг ва чап томонда бир нечта илонлар ҳаёт дарахти тасвирлари устида осилган. | Дубулғадаги тасвирнинг катталаштирилган қисми, ён томонларида „Ҳаёт дарахти“ қанотли худолар тасвирланган. |
Ҳаёт дарахти Тушпа ҳудудида олиб борилган қазишмалар пайтида топилган турли хил Урарту муҳрларида ҳам учрайди. Муҳрларда дарахтга сиғиниш манзаралари бор, баъзан дарахтга сиғинишда сувли кўза култ нарса сифатида фойдаланилади. Кўпгина муҳрларда астрал белгилар (юлдузлар, ойлар) билан биргаликда ҳаёт дарахти тасвири мавжуд. Бундан ташқари, ҳаёт дарахти кўпинча турли хил девор расмларида, безак элементлари кўринишида пайдо бўлган. Ҳаёт дарахти тасвирланган Урарту манзаралари ўхшаш оссурия манзараларига жуда ўхшайди.
 |
 |
 |
| Чапда: Урарту санъатига хос бўлган ҳаёт дарахтининг стилизацияси, суяк ўймакорлиги, Топрак-кале, Анатолия цивилизациялари музейи. Марказда: илон тасвирланган силиндрли муҳр оттиски, Кармир-Блур, Арманистон тарихий музейи. Ўнгда: Ҳаёт дарахтига сиғиниш тасвирланган фреск, Атин-Депе , Анатолия сивилизациялари музейи. | ||
Грифонлар ва фаришталар
Урарту моддий маданияти объектларида грифонлар ва қанотли худоларнинг (фаришталарнинг) кўплаб тасвирлари сақланиб қолган. Олимларнинг фикрича, бундай мавжудотларнинг, хусусан, Урарту маданиятида пайдо бўлиши худоларнинг антропоморфизация жараёнлари билан боғлиқ. Тош даври зооморф худоларининг аста-секин антропоморфик худоларга айланиши бир қатор оралиқ босқичларни сақлаб қолди, улар, хусусан, учиб юрувчи грифонлар ва фаришталар, шунингдек, зооморфик хусусиятларга эга Урарту пантеони худоларининг тез-тез тасвирланиши (масалан, қанотли) ёки ҳайвон белгиси билан.
 |
 |
 | ||
| Урарту поясидан грифон прорисовкаси, Кармир-Блур, Арманистон тарихий музейи | Қанотли худолар, суяк ўймакорлиги, Топрак-кале, Анатолия сивилизациялари музейи. | Урарту тахтини безатган қанотли худо, бронза, Топрак-кале, Эрмитаж. |
Қанотли диск
Урартуда қанотли дискнинг рамзи кенг тарқалган бўлиб, унинг тасвирлари Месопотамия, Қадимги Миср ва Хет қироллигидан маълум. Урартуда қанотли диск одатда қуёш худоси Шивинининг рамзи бўлган, аммо бошқа мифологик мотивлар ҳам мавжуд. Урартудаги қанотли дискнинг тасвирлари одатда нисбатан стилизация қилинган ва Месопотамия ва Қадимги Миср тасвирлари каби батафсил деталларни ўз ичига олмайди. Урарту Қанотли дискининг тасвирлари Хетларникига энг яқин бўлиб, уни ишлатиш мотиви одатда Оссурияникига ўхшаш.
 |
 |
 | ||
| Урарту поясидан Шивини худосининг сурати, Кармир-Блур, Арманистон тарихий музейи | Тош қутининг қопқоғи, Кармир-Блур, Эребуни музейи. Қанотли диск ҳаёт дарахтига сиғиниш мотиви билан бирлаштирилган. | Урарту таназзули давридаги кумуш медал, Кармир-Блур, Арманистон тарихий музейи |
Худоларга хизмат қилиш
 |
 |
 | ||
| Тушпада, Ван қоясида қурбонлик қилинган жой | Эребуни, фрескалар ва перистил элементлар билан худо Халди ибодатхонасининг қайта тикланган девори | Истанбул археология музейи, Русахинили худоси Халди ибодатхонасидан қурбонлик қурбонгоҳи |
Урарту ибодатхоналари
Дафн маросимлари
Бошқа маълум маросимлар
 |
 |
 | ||
| Буқа бошлари ва қанотли худо билан безатилган бронза қозонлар. Анатолия цивилизациялари музейи, Анқара. | Буқа бошлари билан безатилган лойдан ясалган қозон, Кармир-Блур, Эребуни музейи, Ереван. | |||
Диний бағрикенглик
 |
 |
 |
| Иммаршиа худосига аталган Урарту ибодатхонасининг пойдевори, "Суси ибодатхонаси[24] ", Эребуни шаҳрида қирол Аргишти И томонидан қурилган. | Арманистоннинг Кармир-Блур, Сардарапат музейи ва Эребуни музейида олиб борилган қазишмалар пайтида топилган тош бутлар. | |
Урарту динининг мероси
Яна қаранг
- Урарту
- Урарту худоларининг рўйхати
- Халди
- Урартунинг қанотли худоси
Манбалар
- ↑ Зиманскй П. Э.. Анcиэнт Арарат, А Ҳандбоок оф Урартиан Студиэс. Неw Ёрк: Cараван боокс, 1998 — 86-бет. ИСБН 0-88206-091-0.
- ↑ Марр Н. Я., Орбели И. А.. Археологическая экспедиция 1916 года в Ван, Петроград, 1922.
- ↑ Зиманскй П. Э.. Анcиэнт Арарат, А Ҳандбоок оф Урартиан Студиэс. Неw Ёрк: Cараван боокс, 1998 — 86—87-бет. ИСБН 0-88206-091-0.
- ↑ Дьяконов И. М.. Языки древней Передней Азии, 2100 экз, М.: Наука, 1967 — 133-бет.
- ↑ Салвини Миржо.. Гесчичте унд Култур дер Урартäэр, Дармстадт, 1995.
- ↑ Салвини М. Уна Стеле ди Руса ИИИ Эрименаҳи далла зона ди Ван // Студи миcенеи эд эгео-анатолиcи. — 2002. — Т. 44/2. — С. 115—144.
- ↑ Пиотровский Б. Б. Урартская мифология // Токарев С. А. Мифы народов мира. — Москва: Советская энциклопедия, 1982. — Т. 2. — С. 549—550.
- ↑ Меликишвили Г. А. К интерпретации урартской надписи Мхер-Капуси // Сообщения Академии наук ГрузССР. — Тбилиси: Издательство Академии наук ГрузССР, 1953. — Вып. ХИВ.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ "Мхер эшиги"даги рўйхатга кўра
- ↑ Аёл жинсли худолар учун — сигирлар.
- ↑ Андоза:Книга:Пиотровский: Ванское царство
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Андоза:Книга:Пиотровский: Ванское царство
- ↑ Андоза:Книга:Пиотровский: Ванское царство
- ↑ Андоза:Книга:Пиотровский: Ванское царство
- ↑ Андоза:Книга:Меликишвили: Урартские клинообразные надписи
- ↑ ВИ столбес Хорхорской летописи Аргишти И, висеченной на Ванской скале. Перевод Г. А. Меликишвили, из сборника: Андоза:Книга:Меликишвили: УКН
- ↑ ВИ столбес Хорхорской летописи Аргишти И, висеченной на Ванской скале. Перевод Г. А. Меликишвили, из сборника: Андоза:Книга:Меликишвили: УКН
- ↑ Дьяконов И. М., Старостин С. А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи. — Андоза:М.: Наука, 1988.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ Бурней Чарлес. Урартиан Фунерарй Cустомс // Тҳе Арчаэологй оф Деатҳ ин тҳе Анcиэнт Неар Эаст (Охбоw Монограпҳс ин Арчаэологй). — Охбоw Боокс, 1995. — Вып. 51. — С. 205—208. — ИСБН 0-946897-93-Х.
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Меликишвили Г. А.. Наири-Урарту, 1000 экз, Тбилиси: Издательство Академии Наук Грузинской ССР, 1954.
- ↑ Капанцян Г.. Об урартском божестве Шебиту, 1000 экз, Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1947.
- ↑ На самом деле „суси-“ — урарцкий детерминатив, которий означаэт „храм“, однако это обстоятелство эщё не било известно учёним в началний период раскопок в Эребуни, и за данним храмом богу Иммаршиа во всей последующэй литературе сохранилос условноэ названиэ „Суси“.