Urmar ishi
"Урмар иши" - 1888-йил 18-майда ер тузиш ишлари пайтида Қозон вилоятининг Цивил туманидаги Эски Урмар қишлог'и ва Кичик Урмар қишлоқлари деҳқонлари о'ртасидаги баҳсли о'рмон участкаси бо'йича то'қнашув.
Тавсифи
19-асрнинг 2-ярмида кўп йиллар давомида бу қишлоқлар аҳолиси ўртасида ўрмон эгаликлари учун суд жараёни бўлган[1]. Биринчиси ҳам, иккинчиси ҳам уни қишлоқ жамоаларининг мулки деб топдилар.1888-йил 18-майда ер тузувчиси, Староарабосинск волост кенгаши а'золари, полиция констабли, қо'риқчи, Старие Арабоси, Мале Урмари ва Ковали қишлог'ининг соцк қишлоқлари полициячилари, шунингдек ишчилар ва гувоҳлар. Қозон туман суди қарорига ко'ра Эски Урмар қишлог'ининг о'рмон хо'жалигидан Кичик Урмари қишлог'и деҳқонлари фойдасига 42 гектар о'рмон участкасини ажратиш мақсадида чегара ишларини олиб бориш бошланди. Старие Урмар қишлог'и аҳолиси вилкалар ва тутқичлар билан қуролланиб Мале Урмар қишлог'и ва унинг атрофидаги аҳоли пунктларининг ер о'лчагичларига ва уларнинг ҳаракатларини кузатиб турган деҳқонларга ҳужум қилишди. Отишма пайтида Мале Урмар қишлог'ининг 3 нафар фуқароси ва Старе Шелканйи қишлог'ининг фуқароси ог'ир яраланган, улар тез орада вафот этган. Айрим деҳқонлар турли даражадаги тан жароҳатлари олди[1].
Тўқнашувда икки томондан юзлаб деҳқонлар қатнашди[2]. Жумладан волост устаси ва полиция зобити азоб чекишди.
Мазкур факт юзасидан жиноят иши қўзғатилган. Императорнинг 1888-йил 8-июндаги буйруг'и билан жиноятчилар ҳарбий судга келтирилди. Жараён жамоатчилик э'тирозига сабаб бо'лди. "Урмар иши" бо'йича Старие Урмар қишлог'ининг 46 нафар фуқароси қотиллик ва гижгижлашда айбланган. Айбланувчиларни Н. В. Реингард ҳимоя қилди, Қозон университети талабаси Н. М. Охотников таржимон сифатида ишлади. “Умар иши” бўйича 45 киши судланган, 17 нафари осишга ҳукм қилинган [2]. (Старе Урмар қишлоғининг 17 нафар фуқароси Қозон ҳарбий округ суди томонидан ўлим жазосига ҳукм қилинди.)
Илминский ИлминскийСинод бош прокурорининг илтимосига биноан К. П. Победоносцев ҳукмни енгиллаштиришни илтимос қилиб қиролга мурожаат қилди. Александр ИИИ 4 маҳкумнинг қатл этилишини 4 йил ог'ир меҳнат, 6 йил Сибирга сургун, 7 йил қамоқхоналарда хизмат қилиш билан алмаштирди [2].
ХХ асрнинг о'рталарида совет тарихий адабиётида ушбу ҳодиса деҳқонларнинг ҳукуматга қаршилиги сифатида талқин қилинган: …Ишчилар қо'зг'алони та'сирида Чувашистонда деҳқонлар ҳаракатининг турли шакллари юзага келган. 1888-йил май ойида Эски Урмарлар Эски Арабосинск қишлог'ида бош ко'таришган. 700 га яқин деҳқонлар 47 десятин о'рмон ерларини олиб қо'ймоқчи бо'лган ҳукумат а'золарига қарши кураш олиб боришган. 1905-1907-йилларда Чувашиядаги революция
Яна қаранг
- Урмари
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Николаев, Г. А. Урмарское дело // Электронная Чувашская энциклопедия = Чувашская энциклопедия. В 4 т. Чебоксары: Чувашское книжн. изд-во, 2011. Т. 4. Си—Я. 797 с. ИСБН 9785767019311. — Чувашский государственный институт гуманитарных наук.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Александров 2002.
Адабиётлар
- Письма Николая Ивановича Ильминскаго к обер-прокурору Святѣйшаго Синода Константину Петровичу Побѣдоносцеву : Издание редакции Православнаго собесѣдника. — Казань : Типо-Литография Императорского Университета, 1895. — 414+ХИИ с.
- Александров, Г. А. Общественная работа // Чувашские интеллигенты : Биографии и судьбы. — Чебоксары, 2002. — С. 77. — 216 с. — 500 экз. — ББК 63.3 (2 Рос.Чув) + 74.03. — УДК 94 (470.344) + 37(Г).
- Любимов, В. Н. Чувашия в революции 1905−1907 годов // Учёные записки ЧНИИ. — Чебоксары : Чувашское гос. издательство, 1956. — Вып. ХИИИ : Чувашия в первой русской революции. — С. 38−39 (167—168). — 210 с.
- Кузнецов, И. Д. История Чувашской АССР. — Чебоксары : Чувашское книжное изд-во, 1966. — Т. 1.