Ziyosfera

Uslub (Stil)

“Услуб” стилистиканинг асосий марказий тушунчасидир.

Стилистика фанида у жуда ко'п тушунчаларга эга.Бу, биринчидан,стилистика фанининг тарихий ривожланиши билан боғлиқ бўлса,иккинчидан,“услуб” тушунчасининг мураккаблиги билан боғлиқ [1;22].Услуб лотинча стйлос (қозоқ—ёзув асбоби) сўзидир.Лотин тилида услуб сўзи кейинчалик “ёзув услуби” ма’носида қўлланган [2; 4]. Стилистика, энг аввало, услуб ҳақидаги фандир. Услуб - бу ма'лум бир тилда лексик, грамматик ва фонетик ёндашувлардан фойдаланиш тамойилидир. Концепцияни ифодалаш ёки ёзиш учун керакли лингвистик усуллардан фойдаланиш мумкин [2; 5].

Ан’анавий амалий стилистикада “услуб” атамаси тилнинг ме’ёрий ва стилистик қоидаларига (масалан,“яхши услуб”, “ёмон услуб”) риоя қилиш даражасини билдиради.Услуб атамасининг кенг ма’носи нутқ услуби,тор ма’носи эса алоҳида асар ёки ёзувчи ижодининг лисоний хусусияти(бадиий адабиёт стилистикаси нуқтаи назаридан)дир.Охирги ма’нода “услуб” атамаси адабий стилистикада ҳам қўлланади.

Барча ҳолатларда "услуб" атамаси бир-бирининг о'рнида ишлатилади.Услубни тилнинг услубий рангга эга бўлган воситалар мажмуи сифатидаги тушунчаси тил тузилишининг стилистик хусусиятларига алоҳида э’тибор қаратиш натижасида махсус туғилган тушунчадир.

Фанда “тил услуби”,“нутқ услуби” тушунчалари мавжуд.Тил услублари ва нутқ услубларининг о'зига хос хусусиятлари тил ва нутқнинг о'зига хос хусусиятларига мос келади.Тил мулоқот воситаси,нутқ эса ўша воситанинг амалга ошиши,я’ни ма’лум бир вазифанинг намоён бўлишидир. Демак, нутқ услубларини тил услубларини амалга ошириш натижаси, амалий ко`риниш деб ҳисоблаш мумкин. Нутқ услублари ҳар доим жанрлар билан бог'ланган.

Тил услублари,нутқ услублари,нутқ жанрлари о'ртасидаги муносабатни қуйидагилардан ко'риш мумкин.Тил услублари нутқ услубларига мос келса,иккинчиси нутқнинг турли композицион шакллари ёки жанрларида аниқроқ ифодаланади.

Услуб - ёзувчининг ёзиш услуби, онгни очиш усули, образлар тизимининг доимий бирлиги

Услуб (лотинча стйлус,юнонча стйлос - ёзиш учун таёқ)-ёзувчининг ёзиш услуби,онгни очиш усули, тасвирлар тизимининг барқарор бирлиги.Иш услуби,газета услуби, фан услуби ва бошқалар турлари бор.Адабиётда бадиий воситаларнинг яхлитлиги метод сифатида қўлланади. Рассомнинг услубий хусусиятлари бадиий компонентлар ва тур хусусиятларининг амалга оширилиши,мазмун бойлигини чуқурлаштириш билан белгиланади.Услуб,рассомнинг имзосини белгилашдан ташқари,бадиий нутқ усулларини, адабиёт ё'налишини ажратиб туради.Услуб шакл ва мазмун бирлигини ҳосил қилиб,бадиий матннинг яхлитлигини та’минлайди. Адабиёт фанида услубнинг давр услуби (Уйғониш,барокко, классицизм,реализм),турли оқим ва йўналишлар услуби,миллий услуб ва рассомнинг шахсий услуби ва бошқалар турлари учрайди.Антик даврда услуб нутқ услуби, нутқ тартиби тушунчаларини берган, улар асосида классицизм даврида услубнинг 3 тури (юқори, о`рта, паст) аниқланган. 17-асрда услуб филологик фан сифатида шаклланган бўлса, 18-асрда у фалсафий эстетика эътиборини тортди. ИВ Гёте ва Гегел услубни дунёни тан олишнинг бадиий белгиси деб билишган. Услуб ҳақида В.В. Виноградов "услуб ко'п қиррали" деб та'кидласа, тадқиқотчи Л. Шепилова услубни "ҳаётни тасвирлар орқали ко'ришнинг о'зига хос усули" деб э'тироф этади. 1920-йилларда тилшунос. Стилистика шаклланди ва совет даврида услуб композиция усули сифатида тан олинди.

Услуб тил шакли сифатида бадиий услубдан,мазмунли иш шакли, эстетикадан фарқ қилади бир бутун сифатида тан олинган. Реалистик романларнинг ривожланиши услубга янгилик олиб келди. М.М.Бахтиннинг фикрича,мунозарадаги қарама-қаршиликлар янги услубни шакллантириш қудратига эга. Қозоқ адабиёцҳунослигида А.Байтурсинов “Адабиётга кириш” асарида услуб ҳақида:Бу ҳар кимнинг о'з со'злари, одатлари ва маросимлари ро'йхати борлигидан далолат беради.Бу одатлар умумий со`з ясалиш одатлари ва шартларидан ошмаслиги керак.Ма'рузачилар биринчи навбатда со'зни ёқтириш учун зарур бо'лган умумий шартларни қо'шадилар ва агар улар бошқа усулга эга бо'лса,уни қо'шадилар. Шунинг учун ма'рузачилар,биринчи навбатда,овоздан чиққан со'знинг олижаноб бо'лишининг умумий шартларини билишлари керак.У услубни лингвистик мантиқ ва лексик мантиқнинг бирикмаси сифатида тан олади.У Абайнинг услубини тан олиб:Камроқ со'з,ко'проқ ма'но,ко'проқ чуқурлик. Ёзувчи ҳам ёзувчи,ҳам танқидчи бўлиши керак.Со'зни го'зал қилиш учун маҳорат керак,уни мазмунли ва муҳим қилиш учун билим керак.Абайнинг учтаси ҳам бор эди». Тадқиқотчи Қ.Жумалиэв “Услуб – сан’ат хусусияти” (1966) асарида ёзувчининг ёзув услуби,бадиий маҳорати ва исте’доди,З.Кабдоловнинг “Адабиёт назарияси асослари” ижодкорга хос. ўзига хос услуб сифатида қаралади. Совет адабиётида инқилоб қаҳрамонларининг тили ва нутқ услуби тасвирланган, оддий одамларнинг сўзлари, уларнинг ҳикоялари услуб сифатида акс этган. Масалан, Б. Майлиннинг "Мирқимбайи", жилд. б. М. Ауэзов Унинг илк ҳикоялари, “Абай йўли” роман-эпопеясидаги дала ҳаёти тасвирлари давр қиёфаси ва инсоний хатти-ҳаракатларга асосланган . Сейфуллиннинг "Албатрос" ше'рида о'згариш руҳи тан олинган. Бу асарларда ёзувчиларнинг ўзига хос услубий хусусиятлари, маҳорати намоён бўлади. Т. Алимқулов , А. Сулайменов, А. Кекилбаев, М. Магауин, К. Ишоқ, О. Бокей, С. Муратбеков, Д. Исабеков, т. б. Унинг асарларида умумий халқ тили янги услубий каналда пайдо бўлган.[1]

Услуб - ёзиш услуби, фикрни очиш усули

Абай ўз нутқида дастлаб халқ оғзаки ижодидан фойдаланган, сўнгра талабалик чоғида Эрон-Чағатой адабиётининг ишқий мотивларига тақлид қилган,ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этган чоғларида Россия ва Европанинг илғор адабий ан’аналарини ўзлаштирган,қозоқ тилидан тўлақонли фойдаланган,айниқса,ше’риятининг жанри адабий ёзув услубининг мавқеини классик даражага кўтарди.Абай ше’рият сан’ати билан бир қаторда илмий ва диний оммавий журналистика услубини ҳам шакллантирган.Унинг “Ҳақиқат сўзлари” эпистоляр (ҳарф) дидактика бўлиб,ўрта асрлар китобий тилини сўфий фалсафаси тилидан озод қилиб,қозоқ халқ тили табиатига бўйсундирди.Услубнинг дурдона асарлари бор эди. Абай эса “Қозоқлар қаердан келгани ҳақида бир сўз” асарида ўз халқининг миллий фанининг жиддий услубини ўрнатган.

Услублаш

Услублаш,стилизация(лотинча: стйлус-ёзув чизиг'и)- ма'лум бир ижтимоий муҳит,тарихий давр,муаллифнинг шахси ва бошқалар. б. Бадиий асарда воқеа вақтига хос бо`лган тил, нутқ услубининг атайлаб қо`лланилиши.[2][3][4]

Манбалар

  1. "Қозоқ адабиёти. Энциклопедик ма'лумотнома. - Олмаота: Аруна Лтд. ЛЛП, 2010. ИСБН 9965-26-096-6
  2. Эҳтиёт бо'линг. Энциклопедия. - Олмаота: "Қозоқ энциклопедияси" Бош нашри, "Атамура" нашриёти, ИСБН 5-7667-2949-9
  3. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати – Олмаота. "Со'здик-Словар", 2005-йил. ИСБН 9965-409-88-9
  4. Қозоқ маданияти. Энциклопедик ма'лумотнома. Олмаота: Аруна Лтд. ЛЛП, 2005 ИСБН 9965-26-095-8
  1. ↑ “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Лтд.» ЖШС, 2010 жыл.ИСБН 9965-26-096-6
  2. ↑ Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ИСБН 5-7667-2949-9
  3. ↑ Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ИСБН 9965-409-88-9
  4. ↑ Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Лтд.” ЖШС, 2005 ИСБН 9965-26-095-8 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Uslub_(Stil)" dan olindi