Usmon Hamdi bey

Усмон Ҳамди
Асл исми	Осман Ҳамди Бей
Таваллуди	30-декабр 1842-йил; Истанбул, Туркия ; Усмонли империяси
Вафоти	24-феврал 1910-йил; (67 ёшда); Истанбул, Усмонли империяси
Касби	турк археологи, музей мудири, рассоми ва Кадикўйнинг биринчи ҳокими
Йўналиш	Санъат
Жанр	Археология ва рассомчилик
Болалари	Назли Ҳамди
Отаси	Иброҳим Этҳем пошо

Усмон Ҳамди Бей (30-декабр 1842, Истанбул — 24-феврал 1910. Истанбул) — турк археологи, музей мудири, рассоми ва Кадикўйнинг биринчи ҳокими. У асли миллати юнон бўлган Усмонли садр вазирларидан бири, ёшлигида Хиос шаҳридан асраб олинган ҳолда келган Иброҳим Этҳем Пошонинг ўғли ҳамда Истанбул ноиби, шаҳар ҳокими, музей мудири, кимёгар ва файласуф Халилнинг катта акасидир.

У биринчи турк археологи ҳисобланади. Баг'додда ўзининг биринчи археологик тадқиқотларини олиб борганидан сўнг, замонавий археология фанининг Усмонли империясида юксалишини таъминлади. Энг муҳим археологик қазишма 1887-1888-йилларда олиб борилган Сайда подшоси (Ливан)қабристонидир. Бу қазишмалар давомида у дунёга машҳур Александр Саркофагини топди.

Усмон Ҳамди Бей 29 йил давомида Истанбул археология музейининг директори бўлган ва музейни дунёдаги саноқли музейлар қаторига қўшган. Усмон Ҳамди Бейни замонавий турк музейшунослигининг асосчиси деб ҳисоблайдиганлар буни Усмонлилар давридаги биринчи турк музей директори бўлганлиги ва музейни ўзи ишлаб чиққанлиги билан асослайди.

У шунингдек, бугунги кунда Мимар Синан университети тасвирий санъат факултети сифатида фаолиятини давом эттираётган Санайи-и Нефисе Мактаби олийси асосчисидир. У биринчи турк рассомларидан бири бўлиб, турк расмида фигурали композициядан фойдаланган биринчи рассом сифатида тарихга кирди^[1].

Шахсий ҳаёти

У 1842-йил 30-декабрда Истанбулда туғилган. Унинг отаси, мамлакатнинг биринчи кон муҳандисларидан бири бўлган Иброҳим Этҳем Бей 1877-йилда олий вазирлик даражасига кўтарилган давлат арбоби эди. Усмон Ҳамди оиланинг икки қизи ва олти фарзандининг каттаси. Унинг укаларидан бири Мустафо Бей Истанбулнинг божхона мудири, жаноб Исмоил Галип Туркияда нумизматика асосчиларидан бири, Ҳалил Этҳем Бей эса музей раҳбари бўлди.

Усмон Ҳамди, бошланғич мактаб таълимидан сўнг, 1856-йилда Маариф-и Адлия мактаб таълимини олди. У бор-йўғи 16 ёшида чизган оддий расмлари билан ўз даврасининг эътиборини тортди. У отаси билан бирга борган Венадаги музейлар ва кўргазмаларга қизиқарди. Ўғилларининг хорижда ўқишни истаган отаси бир неча йилдан сўнг уни Парижга ҳуқуқшуносликка ўқиши учун жўнатади^[2]. Париждаги 12 йиллик фаолияти давомида ҳуқуқшунослик бўйича таълимни давом эттирар экан, у ўша даврнинг машҳур рассомлари бўлган Жан-Лéон Жером ва Буланжер устахоналарида уларга шогирд тушиб, рассомлик таълимини олди^[3].

Усмонли давлатига қайтгандан сўнг Шекер Аҳмет Пошо ва Сулаймон Сеййидни рассомчиликни ўрганиш учун Парижга юборди. Бу уч киши турк рассомчилигининг биринчи авлодини ташкил қилган. Усмон Ҳамди Бей ўзининг „Лўли танаффуси“, „Зейбек пистирмада“ ва „Зейбекнинг ўлими“ номли учта асарини 1867-йилги Париж жаҳон кўргазмасида намойиш қилдиради. Парижда 10 йиллик таниши Мария билан турмуш қурган. Фатма ва Хайрие исмли икки қизи бор^[4]. Ватанига қайтгач, давлатнинг турли даргоҳларида ишлади. Унинг биринчи вазифаси Бағдоддаги Ташқи ишлар бошқармаси бўлди. У шаҳарнинг турли қирраларини акс эттирувчи расмлар чизган, Бағдод тарихи ва археологияси билан қизиққан. У ўша пайтда ҳоким Митҳат Пошонинг ноиби бўлган бўлажак машҳур ёзувчи Аҳмет Митҳат афанди билан учрашиб, дўстлашди.

Оиласи

Усмон бейнинг кўп қиррали тарбияси, аввало, оиласидаги муҳит билан боғлиқ. Отаси садр вазири Иброҳим Этҳем Пошо сингари у ҳам Европада ўқиган. Айтилишича, Усмонлилар империясининг биринчи кон муҳандиси Иброҳим Этҳем Хиосдаги қўзғолон бостирилгандан сўнг ишга олинган юнон боласи эди. Истанбулга келтирилгач, бошлиғи Деря Ҳусрев Пошо томонидан олиб кетилган ва ўқитилган. Фарзандсиз бўлган Ҳусрав Пошо ўзи билан олиб кетган болаларни жуда яхши тарбиялашга ҳаракат қилди. 1829-йилда Иброҳим Этҳем эндигина 9-10 ёшда бўлганида, Ҳусрав Пошо томонидан Франсияга таълим олиш учун юборилган биринчи болалардан бири бўлди.

Иброҳим Этҳем (Усмон Ҳамдибейнинг отаси) ташқи ишлар вазири, савдо вазири, губернатор, Берлин элчихонаси, Вена элчихонаси, Танзимат ассамблеяси аъзоси, Дания кенгаши аъзоси бўлган. Ҳаттоки Султон Абдулмежиднинг франсуз тили ўқитувчиси бўлган. Иброҳим Этҳемнинг Усмонбейдан ташқари яна 3 фарзанди бор: Ҳалил Этҳем, Исмоил Галип ва Мустафодир. Мустафо Бей—фарзандларнинг энг кичиги. у Истанбул божхона мудири бўлган.

Усмон Бейнинг укаси Ҳалил Этҳем Элдем (1861—1938) кимё фанини мукаммал ўрганган. Фалсафа фанлари доктори, сўнгра музейшунослик, ҳарбий хизмат ишлари вазирлиги маслаҳатчиси, Бош штаб бошқармаси таржима бўлими, Истанбул шаҳри, Осори Атиқа музейлар бошқармаси, Дарулшафака, Мулкиеби, Дору’л-Муаллимин ва Дорулфунунуннинг табиий ва геология фанлари ўқитувчиси, Саноат ва тарих мактаби директори, Усмонлилар тарихи кенгаши аъзоси, Маориф вазирлиги аъзоси, Туркия тарихи қўмитаси аъзоси, Таъсис аъзоси ва вице-президенти, Турк Тарих Тадқиқот Жамияти, Туркия Буюк Миллат Мажлисининг 4-5-Давлат депутати бўлган.

Бошқа укаси Исмоил Галип Бей (1848—1895) Туркияда нумизматика илмий фанининг асосчиси ҳисобланади.

Усмон Ҳамди бейнинг қизи Назли Ҳамди (1893-1958) Усмонли дипломати Эсат Жемилга турмушга чиққан. Бу жуфтликнинг қизи Женан Ҳамди Сарч (1913—2012) Истанбул университети ректори Ўмер Желал Сарч билан оила қурган. Усмон Ҳамди бейнинг укаси Исмоил Галипнинг невараси Эдҳем Элдем Боғозичи университетининг тарих факултети ўқитувчиси, Гарварддаги Беркли, Эколе дес Ҳаутес Éтудес эн Сcиэнcес Соcиалес, Écоле Пратиқуэ дес Ҳаутес Éтудес ва Нормале университетларида профессор сифатида маърузалар ўқиган. Супéриэуре, Берлин У Wиссенсчафцколлегда тадқиқотчи бўлган ва кўплаб илмий ишлар яратган^[5].

Иш фаолияти

Истанбулга қайтганидан сўнг саройда ишлаган Усмон Ҳамди, Вена шаҳрида бўлиб ўтган Халқаро кўргазмага комиссар сифатида ташриф буюрди. У Вена шаҳрида Ноила Хонимга уйланади. Унинг бу турмушидан Мелек, Лейла, Этҳем, Назли деган фарзандлари дунёга келди.

1875-йилда у Кадикўйнинг биринчи ҳокими этиб тайинланди ва бу вазифани бир йил давом эттирди^[6].

Усмонли-Россия урушидан кейин давлат хизматидан эрта нафақага чиққан Усмон Ҳамди Бей, Гебзеенинг Эскиҳисар қишлоғидаги уйида ўзини расм чизишга бағишлади. 1881-йилда „Музей-и Ҳумоюн“ (подшолик музейи) директори вазифасига султон томонидан тайинланган бўлса-да, Усмон Ҳамди Бей бошиданоқ ўзини музей директори деб ҳисобланмаган^[7].

1882-йил 1-январда султон Абдулҳамид ИИ уни Туркиянинг илк тасвирий санъат мактаби Индустрй-и Нефисе Мектеби директори этиб тайинланди. У архитектор Валлаури билан биргаликда мактаб биносини лойиҳалаштирган. Бино қурилиб, илмий ходимлар тайёр бўлгач, 1883-йил 2-мартда мактабни очди. Музей-и Ҳумоюн директори сифатида унинг биринчи иши қадимий асарлар хорижга олиб чиқилишини тақиқловчи низом тайёрлаш эди. 1883-йилда амалда бўлган 1874-йилдаги „Асар-и Атика Низоми“ни қайта тузиб, кучга киритди. Бу янги тартибга солиш билан Усмонли ерларидан Ғарб ўлкаларига қадимий буюмларнинг ноқонуний олиб ўтилишини олдини олди^[8].

Усмон Ҳамди „Лагра тоғи“, ЛаГра (Муғла, Ятоман) ва Сайда (Ливан) даги археологик қазишмаларни амалга оширган. Сайдада олиб борилган қазишма ишлари давомида топган қадимий ашёлар орасида археология олами дурдоналаридан бири саналган Александр Саркофаги ҳам бор. Ушбу асарлар Истанбул археология музейида ҳозиргача намойиш этилмоқда.

Усмон Ҳамди Немрут тоғида археологик қазишмалар чоғида

Усмон Ҳамди Бей археолог Саломон Рейнах билан биргаликда унга халқаро миқёсда шуҳрат келтирган бу қазишмалар ҳақида „Уне неcрополе а Сидон (Сайда Кинг қабристони)“ номли китоб ёзиб, 1892-йилда Парижда нашр эттирган^[9]. Усмон Ҳамди Бей яқин қариндошларига ҳам қазишма ишларини ўргатган эди. Унинг ўғли меъмор Этҳем Бей томонидан қадимий Траллес шаҳрида (Гузелҳисар, Айдин) олиб борилган қазишмалар чоғида қадимги Юнонистон худоси Артемидага тегишли бўлган ибодатхона фризлари ва яна кўплаб асарлар топилиб, Музей-и Ҳумоюнга келтирилган. У акаси Ҳалил Этҳем Бейга Айдиннинг қадимий Алабанда ва Сидамара шаҳарларида олиб борилган қазишмаларга раҳбарлик қилишни топширди. Музей ходимларидан бири Макриди Бей Ракка, Боғозкўй, Алачаҳўюк, Акалан, Лангаза, Родос, Тҳассос ва Нотион шаҳарларида қазиш ишлари олиб борди. Усмон Ҳамди Бей қазишмалар натижасида топган ашёларини кўргазмага қўйиш мақсадида янги бино қидирди. Асарлар Ая Иринадан кейин кошинли киоскка кўчирилди, аммо бу ҳам етарли эмас эди. У Усмоний султонларни ишонтириб, бугунги Истанбул археология музейи биносини қурдирди. Уч босқичда қуриб битказилган музей биносининг биринчи қисми 1899-йилда, иккинчи қисми 1903-йилда ва учинчи қисми 1907-йилда очилган. Музей ичида фотография дўкони, кутубхона ва макетлар дўкони қурилган^[10]. Музей-и Ҳумоюн археологияга йўналтирилган музейга айланди. Тўпламдаги қурол ва ҳарбий техникалар Ая Иринада қолдирилди ва у „Эслиҳа-и Ҳарбий музей“ номи билан ташкил қилинди. Бугунги янги Ҳарбий музейнинг асоси бўлган ушбу музей 1908-йилда ташриф буюрувчилар учун очилган. Усмон Ҳамди Бей Истанбул ташқарисидаги шаҳарларда ҳам музейлар ташкил қилган. Санойи мактабнинг катта залида Нефисе Мектеби талабаларининг асарларини тўплаш билан Тасвирий санъат музейига пойдевор яратди^[11]. Бу саъй-ҳаракатларнинг барчаси уни замонавий турк музейшунослигининг асосчисига айлантирди. Усмон Ҳамди Бей музейшунослик ва археология соҳасидаги тадқиқотларни давом эттирар экан, расм чизишни тўхтатмади. У расмларини одатда Гебзенинг Эскиҳисар шаҳридаги уйида ўтказган пайтлари (асосан, ёз ойлари)да чизган. У турк рангтасвирида образли композицияни биринчи бўлиб қўллаган рассомдир. У ўз расмларида ўқиган, чет элларда бўлган, суҳбатлар марказида бўладиган, турк зиёли аёлининг образи билан шуғулланган. У тарихий биноларни декор сифатида, тарихий обектларни аксессуарлар сифатида ишлатган. „Тошбақа ўргатувчи“ (1906), „Тўппонча сотувчи“ (1908)— Усмон Ҳамдийнинг энг қизиқарли ва ўзига хос асарларидандир. Унинг кўплаб расмлари Истанбулда— расм ва ҳайкалтарошлик музейида, Лондон, Ливерпул ва Бостон музейларида намойиш этилган^[12].

Рассом 1910-йил 24-февралда Куручешмедаги (Истанбул) қасрида вафот этди. Аёсофиядаги жаноза намозидан сўнг унинг жасади музей жойлашган Тилед Киоскга келтирилиб, васиятига кўра Эскиҳисорга дафн қилинди. Вазирлар Кенгаши қарори билан унинг қабрига номи номаълум икки салжуқий тош қўйилган. Рассомнинг Эскиҳисардаги саройи 1987-йилдан бери музей сифатида фаолият олиб бормоқда. Умут Ҳажифевзиоғлу режиссорлигида Эмре Жанер томонидан ёзилган „Тошбақа мураббийи“ ҳужжатли филми яратилган^[13].

Унинг хотирасига Маданият ва туризм вазирлиги томонидан тайёрланган веб-сайт 2013-йил 6-майда ишга туширилган.

„Назлининг дафтарлари, Усмон Ҳамди Бейнинг муҳити“ номдаги китоб проф.Др. Эдҳем Элдем бошчилигидаги ёзилган ва махсус унга атаб кўзгазма ташкил этилган. Фотосуратчи Неслиҳан Сагир Четин Усмон Ҳамди Бейнинг чизган жойларида намунавий анимациялар яратиб, асарларини суратга олди. Ушбу лойиҳанинг „Расм бўшлиғи“ деб номланган биринчи кўргазмаси Бурсада очилди. www.ресмимекан.cом 2020-йил 26-июлда Wайбаcк Мачине сайтига жойлаштирган.