Ziyosfera

Ustrushana

Уструшана (шунингдек, Усрушана ва Уструшона деб ёзилади; форсча: اسروشنه‎‎ ‎) — Сўғд князлиги, пойтахти Бунджикатда ИВ-ИХ асрларда, Сирдарё водийси ва Зарафшон водийсида жойлашган, ҳозирги Тожикистон ва Ўзбекистондаги тарихий минтақа ҳисобланади.

Со'г'д князлиги
Уструшана


Пойтахти Бунжикат
Йирик шаҳарлари ВИИИ асрда Хуросон, Трансохиёна ва Тохаристон .
Тил(лар)и Со'г'д, форси
Дини Зардуштийлик(...-822)

Ислом (822-892)

Географик жойлашуви

Нана ма'буданинг девор расмлари, Бунжикат, ВИИИ-ИХ милодий аср[1].
Отлиқлар жанги манзараси: иккита ўқдан яраланган зирҳли рицар отини бўйнидан ушлаб турибди. Калай Каҳкаҳа саройи 1, Бунджикат . ВИИИ-ИХ милодий аср. Тожикистон Миллий қадимий асарлар музейи (РТЛ 217)[2].

Уструшана ҳудуди ҳозирги шимолий-ғарбий Тожикистон, жанубий Ўзбекистон ва Ғарбий Қирғизистон ҳудудларини, Сирдарёнинг ўрта оқимидан Самарқандгача бўлган улкан маконини, жумладан, Заравшоннинг юқори оқимини ҳам эгаллаган давлат ҳисобланади. Уструшонанинг асосий марказлари минтақанинг ўзаги бўлган Туркистон тизмасининг шимолидаги тоғлараро Шаҳристон пастлиги[3] (Ура-Тюба ҳавзаси)да ва Зомин текислигида, Заравшон дарёси ҳавзасида жойлашган эди. Шимолдан Сирдарёнинг юқори оқими билан, жанубдан Ҳисор тизмаси билан чегараланган. Уструшона шимолда Чоч ва Илак вилоятлари билан, шарқда тоғ довонлари орқали Фарғона водийси билан, ғарбда Сўғд, жануби-ғарбда Чағанян билан чегарадош эди. Географик жиҳатдан қулай жойлашган бу давлат асосан савдогарлик ва деҳқончилик билан шуг'улланган

Уструшаний давлатининг хусусиятлари

Уструшана пойтахти Тожикистон шимоли-г'арбидаги Со'г'д вилоятининг Шаҳристон туманидаги замонавий Шаҳристон қишлог'и ҳудудида Шаҳристонсой дарёси бо'йида жойлашган Бунжикат шаҳри эди. Мамлакат 18 вилоятга бўлинган, кўплаб қалъалар (400 га яқин) бўлган. Уструшананинг фаол ривожланишига унинг Буюк Ипак ё'лининг муҳим қисмида қулай жойлашуви ёрдам берди. Ҳунармандчилик ва металлургия юксак даражага ко'тарилди, маҳаллий аҳолининг ҳунармандлик ишлари савдо ё'лида юқори баҳоланар эди. Этник жиҳатдан Уструшонлар сўғдийлар билан қариндош бўлган, аммо улар сўғд тилидан фарқ қиладиган ўз алифбосига эга эдилар. Ҳукмрон дин зардуштийлик эди. Кейинчалик бу ҳудуддаги араблар истилоси туфайли ислом дини кириб келган.

Уструшана ИВ-ВИИ асрларда

Уструшана'да давлатнинг пайдо бо'лиши, таҳминларга ко'ра , ИВ асрга то'г'ри келади. 435-йилда Уструшана хитой манбаларида Чао номи билан тилга олинади. Уструшана ҳукмдори афшин унвонини олган. ВИ асрда Уструшана Эфталитлар давлати мулки таркибига кирган. 560-йиллардан Турк хоқонлиги ҳукмронлиги остига о'тган. Бошида туркийлар та'сирининг заифлашиши билан ички инқилоблар туфайли ВИИ асрда Уструшана мустақил князликка айланди, эҳтимол Самарқанд ихшидларининг олий ҳокимиятини расман тан олган. Бу вақтда Бунжикат Марказий Осиёнинг энг йирик шаҳарларидан бирига, минтақадаги энг муҳим иқтисодиёт, савдо ва маданият марказига айланди.

Уструшана ВИИИ—ИХасрларда

ВИИИ аср бошларида араб босқинчилари Уструшанга етиб келишди. 738-йилда Уструшонлар турклар билан биргаликда арабларга қарши урушда қатнашдилар. 739-йилда араб саркардаси Наср ибн Сайёр Уструшона Харахурух афшинини араб ҳокимиятини тан олишга мажбур қилади. Аммо бу бо'йсуниш юзаки эди, Уструшанлар фақат шартли солиқ то'лашди. Аслида эса Уструшана исломни қабул қилмасдан мустақил бўлиб, динини сақлаб қолди. Исломни қабул қилмаганликлари учун махсус жон солиг'ини то'лашар эди.

794—795 йилларда Уструшона халифа Хорун ар-Рашид томонидан Бармакийлар уруғидан бўлган Фадлу ибн Яҳё бошқарувига ўтказилган. 822-йилда халифа ал-Ма’мун Уструшонага қарши юриш уюштирди, унга Аҳмад ибн Абу Холид ал-Аҳвал бошчилик қилди. Араб армиясининг муваффақиятига Афшин Кавус о'г'иллари о'ртасидаги ички тартибсизликлар ёрдам берди, улардан бири Ҳайдар арабларга ёрдам берди. Кавус ўзини халифанинг вассали деб тан олди ва исломни қабул қилди. Ҳайдар Кавусдан кейин Уструшона тахтига ўтирди, лекин аслида мамлакатни бошқармади, балки Бағдод халифалари ихтиёрида бўлиб, турли вилоятларда ҳоким ва қўшинларга қўмондонлик қилди. 835-838 йилларда Ҳайдар (уни ко'проқ о'з унвони — Афшин деб атаган) Бобек қо'зг'олонини бостиришда ҳукумат қо'шинларига бошчилик қилди. Аммо маҳаллий аҳоли жуда саросимада эди, ёрдамчи қо'шин кучлари етиб келгандан со'нг қо'зг'алон бостирилди.

819-йилда Уструшана Сомонийлар оиласи вакили Яҳё ибн Асаднинг бошқарувига о'тказилди, у 855-йилда вафотигача уни бошқарган. Яҳё ибн Асад вафотидан кейин Уструшона укаси Аҳмад ибн Асадга, у эса ўғли Ёқубга о'тган[4]. 893-йилда Уструшана алоҳида мулк сифатида Сомонийлар томонидан тугатилиб, уларнинг давлатига киритилган.

Ҳукмдорлар

Машҳур афшинлар

Исм Ҳукмронлик йиллари
Жамукиан ?–650
Чекин Чур Билге 693–709
Деваштик 708–722
Қорабуг'ро 739–795
Кавус ибн Карабугра 802–830
Ҳайдар ибн Кавус 830–841

Галерея

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Монументал паинтинг ин тҳе палаcе cомплех оф Бунжикат, тҳе cапитал оф медиэвал уструшана 8тҳ — эарлй 9тҳ cентуриэс — АртРуссианБоокс.cом“. www.артруссианбоокс.cом. 2020-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 25-декабр.
  2. ↑ Курбанов, Шарофиддин. Таджикистан: ау пайс дес флеувес д'ор. Парис, Ганд: Мусéэ Гуимет, Эдитионс Сноэcк, 2021 — 184-бет. 978-9461616272. 
  3. ↑ Мамадназаров, Мунавар. Памятники зодчества Таджикистана, 2-е изд, М.: Прогресс-Традиция, 2017 — 264-бет. ИСБН 978-5-89826-540-3. 
  4. ↑ „Саманиды Мавераннахра (Константин Рыжов) / Проза.ру“. www.проза.ру. 2019-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 21-август.
  5. ↑ Правители Мира. В. Эрлихман. 2009.

Адабиётлар

  • Смирнова О. И. 1953 йилда Усрушанда археологик қидирув ишлари // СССР археологияси бо'йича материаллар ва тадқиқотлар, № 37. - М.-Л., 1953 йил.
  • Негматов Н. Н. Усрушана қадимги даврларда ва илк о'рта асрларда. - Сталинобод, 1957 йил.
  • Смирнова О.И. Усрушанийнинг биринчи тангалари. Шарқ эпиграфияси, жилд. 20. - Л., 1971 йил.

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ustrushana" dan olindi