Uy sichqoni
Уй сичқони (лотинча: Мус мусcулус) – уй сичқонлари туркумига кирувчи кемирувчилар туридир. Одамлар билан бирга яшаш қобилияти туфайли уй сичқонлари бутун дунё бўйлаб тарқалган ва шунинг учун сутемизувчиларнинг энг кўп турларидан бири ҳисобланади.
| Уй сичқони | |
|---|---|
 | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Синф: | Умуртқалилар |
| Туркум: | Сут эмизувчилар |
| Оила: | Сичқонлар |
| Халқаро илмий номи | |
| Мус мусcулус Линнаэус, 1758 | |
| Уй сичқонлари тарқалиш харитаси | |
 | |
| Биологик классификация | |
|---|---|
|
| |
Сичқонлар лаборатория тадқиқотларида, тажриба учун намунали организмлардир. Улар уй ҳайвонлари сифатида ҳам сақланади.
Тавсифи
Кичкина узун думли кемирувчи: тана узунлиги 6,5 дан 9,5 см гача, қуйруқ тана узунлигининг камида 60% ни ташкил қилади, танаси бўйлаб сийрак, калта туклар билан қопланган. Оғирлиги – 12-30 г. Қулоқлари юмалоқ ва кичкина. Тери қуюқ қора ёки жигарранг-кулранг; қорин – кул-кулрангдан оқ ранггача. Хонакилаштирилган турлари орасида оқ, қора, сариқ, кулранг-кўк турлари бор. Аёлларда 5 жуфт нипел бор. Жинсий диморфизм заиф ифодаланган.
Тарқалиши ва кичик турлари
Улар Узоқ Шимол, Антарктида ва баланд тоғлардан ташқари ҳамма жойда яшайдиган, деярли космополит турдир. Унинг тарқалишини чекловчи омилларга асосан паст ҳарорат ва юқори намликка эга жойлар киради. Россиянинг шимоли-шарқий ҳудудларида, Сибирнинг муҳим қисмида, Таймирда, Енисей ва Лена дарёлари орасидаги ҳудудда ва тоғ тундраларида учрамайди. Уй сичқонларининг ватани Шимолий Ҳиндистон, Шимолий Африка ва Ғарбий Осиё бўлиб, у ерда қазилма шаклида маълум.
Ҳозирги вақтгача уй сичқонларининг 130га яқин кичик тури аниқланган. Улар 4 та асосий кичик турга бирлаштирилган:
- М. м. мусcулус – Шарқий Европа, Полша, Россиянинг кўп қисми.
- М. м. доместиcус – Европа, Америка, Австралия, Африканинг катта қисми.
- М. м. баcтрианус – Осиё (жанубий-шарқдан ташқари).
- М. м. кастанеус – Жануби- Шарқий Осиё.
Луи Талер бошчилигидаги бир гуруҳ франсуз биологлари томонидан 1983-йилда ўтказилган тадқиқотларига кўра, ушбу турнинг камида бешта биокимёвий гуруҳи Европада яшайди[1]:
- М. м. мусcулус – Марказий ва Шарқий Европа
- М. м. бревирострис – Ўрта ер денгизи
- М. м. доместиcус – Ғарбий Европа;
- М. м. спретус – Пиреней, Франсия жануби;
- М. м. ҳортуланус – Марказий ва Шарқий Европа;
- М. м. абботи – Шарқий Ўрта ер денгизи.
Жами бўлиб Евроосиё ва Африкада 13та биокимёвий гуруҳ яшайди[1] .
Қадимги Римда сичқонларни каламушлардан фарқлашмаган, шунинг учун сичқонлар „Мус Минимус“, каламушлар эса „Мус Махимус“ деб аталган.
Ҳаёт тарзи
Уй сичқонлари турли хил ландшафтлар ва биотопларда, шу жумладан антропоген ландшафтларда яшайди. Умуман олганда, уларнинг яшаш тарзи одамлар билан боғлиқ (синантроп) ва кўпинча турар-жойларда (уй) яшайди. Ёз ва кузнинг охирида ҳайвонлар оммавий равишда: турар-жой биноларига, сабзавот ва дон сақлаш жойларига, омборларга кўчиб ўтишни бошлайдилар. Кузги миграция диапазони 3-5 км узоқликгача етиши мумкин.
Табиатда улар юмшоқ, унчалик қуруқ бўлмаган тупроқларга жойлашишни афзал кўрадилар. Улар кўпинча бошқа кемирувчиларнинг тешикларини эгаллайдилар: сичқонлар, кўрсичқонлар, қумсичқонлар ёки уй-жой қуриш учун ердаги табиий бўшлиқлар ва ёриқлардан фойдаланадилар.
Табиатан уй сичқонлари тунги ҳайвонлардир. Кўпгина сичқонсимонлар сингари, уй сичқонлари ҳам ҳаракатланаётганда маълум доимий маршрутларга амал қиладилар ва сийдик билан бирга ахлат ва чанг уюмлари билан аниқ кўринадиган йўлларни ўзлари учун яратиб оладилар.
Уй сичқонлари жуда ҳам фаол, чаққон ва тез ҳайвонлардир; улар яхши югуришади (12-13 км / соат тезликда), чирмашади, сакрашади ва жуда яхши сузадилар.
Кулранг каламушлардан фарқли ўлароқ, уй сичқонлари яширин ва жудаям қўрқоқ ҳайвонлардир, улар хавф-хатарни сезган заҳотиёқ хавфсиз жойга қочиб кетишади.
Овоз чиқариш сичқонлар оиласига хос бўлиб, энг характерли товуш бу чийиллашдир (масалан, уй сичқонлари тегиниш ва оғриқли вазиятда одамларга эшитиладиган қисқа ва жим хириллашларни ҳосил қилади)[1].
Кўпайиши ва умр кўриш даври
Уй сичқонлари жуда ҳам кўпаювчан бўлиб, қулай шароитларда (иситилган хоналарда, уюмлар остида) бутун йил давомида кўпаяди. Табиатда кўпайиш даври март-апрелдан сентябр-ноябргача давом этади. Йил давомида улар 5-10 марта (14 мартагача), ҳар бирида 3-12 тадан бола туғади. Ҳомиладорлик 19-21 кун давом этади. Жинсий етукликка ҳаётнинг 5-7 хафтасида эришилади. Табиатда сичқончанинг умри одатда 12-18 ойдан ошмайди[2][3].
Сезги органлари
Уй сичқонлари яхши ривожланган сезги органларига эга. Фақат уларнинг кўриш қобилияти жуда заифдир; барча кичик кемирувчилар каби, улар узоқдан яхши кўради. Шу билан бирга, уй сичқонлари жуда ўткир эшитиш қобилиятига эга. Улар қабул қиладиган частоталар диапазони жуда кенг: сичқонлар 100 кҲз гача бўлган частотали товушларни яхши эшитишлари мумкин (одамларда эшитиш сезгирлигининг юқори чегараси 20 кҲз). Кам ёруғлик шароитида улар вибрисслари ёрдамида осонгина йўл топа оладилар. Сичқонларнинг ҳаётида ҳид билиш қобилиятининг роли жуда катта: озиқ-овқат излаш ва йўл қидиришдан тортиб қариндошларини таниб олишгача.
Қаттиқ қўрқиб кетганда, сичқонларнинг сийдигидан, ҳиди бошқа сичқонларнинг қўрқуви ва қочишига сабаб бўладиган модда ишлаб чиқарилади. Ушбу ҳид „ҳужум сигнали“ жуда барқарор ва олти соат давомида обектларда сақланиб қолади ва барча сичқонларга бу жойнинг хавфли экани ҳақида хабар бериб туради. Сичқонларнинг сийдиги жуда консентратланган; шу сабабли, сичқонлар жойлашган хоналарда ўзига хос „сичқон“ ҳиди пайдо бўлади.
Уй сичқонларининг кўпайиши мавсумий бўлиб, кўпинча 3-5 бараварга етади. Ўсимликларнинг вегетация даври бошланиши билан сичқонлар кўпая бошлайди ва натижада уларнинг сони аста-секин ўсиб бораверади.
Лаборатория сичқонлари
Узоқ вақтдан буён сичқонлар: уй ҳайвонлари, лаборатория ҳайвонлари, террариум уй ҳайвонлари учун „озиқ-овқат“ сифатида етиштирилади. Сичқонларни қафасда кўпайтиришнинг асосий мақсадларидан бири уларни тадқиқотларда экспериментал ҳайвонлар ёки модел организмлар сифатида ишлатишдир.
Оммавий маданиятда
Сичқон асосан мушукларга қарама-қарши мавжудот сифатида тақдим этилади (мушуклар сичқонларни овлаши сабаб), хусусан, бундай қарама-қаршилик кўплаб мултфилмларда тасвирланган („Мушук Леополд“, „Том ва Жерри“, „ Мушук“ ва бошқалар). Бундан ташқари, кўпинча болалар асарларида сичқонлар ижобий характерга эга қилиб тасвирланган, аммо ҳаётда инсоннинг иқтисодий фаолиятида кўпроқ зараркунанда ҳайвондир.
Мишкин шаҳрида сичқоннинг турли хил тасвирлари: ўйинчоқлар, идиш-товоқлар, ҳайкаллар ва бошқаларни ўз ичига олган дунёдаги ягона „Сичқон музейи“ очилган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Котенкова 1989.
- ↑ Елена Журавлёва. „Изобретателю эликсира долголетия обещан миллион долларов“ (2005-йил 25-март). 2007-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Баттле фор 'олд моусе' призе“ (эн) (2003-йил 4-сентябр). 2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-апрел.
Адабиётлар
- Котенкова Е. В., Мешкова Н. Н., Шутова М. И. О крисах и мишах: научно-популярноэ изданиэ (рус.) / Отв. ред. Соколов В. Е.. – М.: Наука, 1989. – 176 с. – (Человек и окружающая среда). – 25 000 экз. – ИСБН 5-02-005233-7.
Ҳаволалар
- Россиянинг умуртқали ҳайвонлари: уй сичқони (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-04-13 санасида архивланган)
- Декоратив сичқонлар ҳақида веб-сайт