Ziyosfera

Вабо (роман)

Вабо (франсузча: Ла Песте) – Албер Камюнинг 1947-йилда ёзилган абсурд романи. Асарда Жазоирнинг Оран шаҳрини қамраб олган вабо ҳақида ҳикоя қилинади. Ҳикоячи охирги бобнинг бошигача номаълумлигича қолади. Романда муаллифнинг ўзига хос абсурдистик нуқтаи назарлари Орандаги ҳаёт билан ифодаланади[1].

Вабо

Биринчи нашр муқоваси
Асл номи Ла Песте
Муаллиф(лар) Алберт Cамус
Мамлакат Франсия
Тил франсузча
Жанр(лар)и Фалсафий асар
Нашр этилган санаси
Саҳифалар сони 308
ИСБН 978-0679720218

Романни 1940-йилларда яратилганига қарамай, Камю 1849-йилда Оран аҳолисининг катта қисмини ҳалок қилган вабо эпидемиясидан манба сифатида фойдаланган[2]. Камю ўз романини нашр этишдан олдин Оран ва унинг атрофи бир неча марта касалликдан азият чеккан. Академик тадқиқотга кўра, Оран аҳолисининг кўп қисми 1556-ва 1678-йилларда бубон вабоси билан нобуд бўлган, аммо кейинги барча эпидемиялар (1921-йилда: 185 ҳолат; 1931-йилда: 76 ҳолат; ва 1944-йилда: 95 ҳолат) романда тасвирланган эпидемия кўламидан анча йироқ эди[3].

Камюнинг Вабо романи экзистенсиалистик классик асар ҳисобланади[4][5]. Романда индивидуал қаҳрамонларнинг ўз тақдирларига таъсир ўтказа олмаслиги тасвирланган. Ҳикоя оҳанги Кафканикига (айниқса, "Жараён") ўхшаса-да, унинг алоҳида жумлалари кўп маънога эга; материал кўпинча феноменал онг ва инсон ҳолатнинг кескин аллегорияси сифатида акс-садо беради.

Бош қаҳрамонлар

  • Доктот Бернард Риэух: Доктор Бернард Риэух тахминан 35 ёшдаги, ўрта бўйли, қора танли, қирқиб олинган қора сочли эркак сифатида тасвирланган. Роман бошида Риэнинг бир йилдан бери касал бўлган рафиқаси санаторийга жўнаб кетади. Риэ вабонинг биринчи қурбонини даволайди ва касалликни тасвирлаш учун биринчи бўлиб вабо сўзини ишлатади. У расмийларни эпидемия тарқалишини тўхтатиш учун чора кўришга чақиради. Бироқ, биринчи навбатда, ҳамма билан бир қаторда, шаҳар дуч келадиган хавф унга ҳақиқий эмасдек туюлади. У ўзини ноқулай ҳис қилса-да, лекин вазиятнинг жиддийлигини тушунмайди. Қисқа вақт ичида уларни қандай хавф қамраб олганини тушунади ва ҳукуматни огоҳлантиради, агар шошилинч чоралар кўрилмаса, эпидемия бир неча ой ичида шаҳарнинг икки юз минг аҳолисининг ярмини ўлдириши мумкин, деган хулосага келади.
    Эпидемия пайтида Риэ ёрдамчи шифохонани бошқаради ва жабрланганларни даволаш учун узоқ вақт ишлайди. У вабо билан курашиш учун ишлайди, чунки у шифокор ва унинг вазифаси инсон азобини енгиллаштиришдан иборатдир. Риэ Худога ишонмасди, у буни Панелоу каби бирон бир буюк, диний мақсад учун ёки Тарроу каби юксак ахлоқий қоидаларнинг бир қисми сифатида бажармасди. У ўз ишини ҳеч қандай шов-шувсиз бажаради, лекин у ўлимга қарши кураш ҳеч қачон ғалаба қозона олмаслигини билади.
  • Жеан Тарроу: Жеан Тарроу номаълум сабабларга кўра вабо бошланишидан бир неча ҳафта олдин Оранга келиб қолган. У бизнес билан шуғулланмаса-да, ўзига етарли даражада шахсий маблағларига эга. Тарроу кўп табассум қиладиган хушфеъл одам. Вабо тарқалишидан олдин у шаҳардаги испан раққосалари ва мусиқачилари билан мулоқот қилишни яхши кўрарди. У шунингдек, Орандаги ҳаёт ҳақидаги кузатувлари билан тўла кундалик дафтарини юритар эди.
    Тарроу биринчи бўлиб вабога қарши курашувчи кўнгиллилар гуруҳларини ташкил этиш ғоясини ўртага ташлади. У буни расмийлар одамларни ҳарбий хизматга чақиришни бошлашдан олдин қилишни хоҳлайди ва маҳбусларни бу ишга жалб қилиш бўйича расмий режани ёқтирмайди. У ўзининг ахлоқ кодексига асосланиб ҳаракат қилади; у вабо ҳар кимнинг мас’улияти ва ҳар ким ўз бурчини бажариши кераклигини ҳис қилади. Уни қизиқтирадиган нарса, дейди у Риэух, у Худога ишонмаса ҳам, қандай қилиб авлиё бўлишдир.
    Кейинчалик романда Тарроу ўзи дўст бўлиб қолган Риэухга ҳаёти ҳақида ҳикоя қилади. Унинг отаси, гарчи ёлғизликда меҳрибон одам бўлса-да, ўлим жазоси бўйича ишларни кўриб чиқадиган тажовузкор прокурор бўлган ва ўлим жазоси қўлланилишини қаттиқ даъво қилган. Тарроу болалигида бир кунлик жиноий жараёнда қатнашган, унда бир киши ўз ҳаёти учун судланган. Ўлим жазоси ғояси уни жиркантиради. У 18 ёшдан олдин уйдан чиқиб кетганидан сўнг, унинг ҳаётга бўлган асосий қизиқиши ўлим жазосига қарши бўлган ва у буни давлат томонидан қўллаб-қувватланган қотиллик деб ҳисоблаган. Бироқ, кўп йиллик фаоллик уни кўнгли қолдирди. Вабо эпидемияси деярли тугагач, Тарроу унинг сўнгги қурбонларидан бирига айланади, лекин ўлим олдидан қаҳрамонона кураш олиб борди.
  • Раймонд Рамберт: Раймонд Рамберт Орандаги араб мустамлакасидаги турмуш даражаси ҳақидаги ҳикояни ўрганиш учун Оранга ташриф буюрган журналист. Вабо бошланганда, у ўзини ҳеч қандай алоқаси йўқ деб ҳисобласа-да, шаҳарда қамалиб қолганини кўради. У Парижда бўлган қиз дўстини соғинади ва бутун зукколиги ва топқирлиги билан шаҳар бюрократиясини кетишга рухсат беришга кўндиришга ҳаракат қилади. Бу муваффақияцизликка учрагач, у контрабандачилар билан боғланади ва улар ўн минг франк тўлов эвазига қочишга ёрдам беришга рози бўлишади. Бироқ, келишувда муаммо бўлиб, бошқа қочиш режаси тузилгунича, Рамберт фикрини ўзгартирди. У шаҳарда қолиб, вабога қарши курашда ёрдам беришни давом эттиришга қарор қилади. Агар у фақат шахсий бахтни кўзлаган бўлса, ўзидан уялишини айтди. Энди у ўзини Оранга боғлиқлиги, вабо қарси курашиш ҳамманинг, шу жумладан, ўзининг ҳам мас’улияти эканини ҳис қилади.
  • Жозеф Гранд: Жозеф Гранд шаҳар ҳукуматининг эллик ёшли ходими. У баланд бўйли ва озғин. Кам маошли, у оғир ҳаётда кун кечирса-да, лекин улкан меҳрли қалбга эга. Бўш вақтида Гранд лотин тилини ўрганади ва роман ёзади. Бироқ, у шундай мукаммал инсонки, у доимо биринчи жумлани қайта ёзади ва бундан кейин ҳам олдинга силжий олмайди. Унинг ҳаётдаги муаммоларидан бири шундаки, у камдан-кам ҳолларда нимани назарда тутаётганини ифодалаш учун тўғри сўзларни топа олади. Гранд Риэухга у ҳали ўсмирлигида уйланганини, лекин ортиқча иш ва қашшоқлик уларга зарар етказганини айтади (Гранд унга ваъда қилинган мартаба кўтарила олмайди) ва рафиқаси Жан уни тарк этди. У унга мактуб ёзишга уриниб кўрди, лекин унинг кетганидан ҳалигача қайғуради. Гранд Коттарднинг қўшниси ва Коттард ўз жонига қасд қилмоқчи бўлганида, Рию ёрдамга чақиради. Вабо шаҳарни қамраб олганида, Гранд кўнгиллилар жамоасига қўшилади, у бош котиб вазифасини бажаради ва статистикани ёзади. Риэух уни „оммавий соғлиқни сақлаш отрядларини жонлантирган хотиржамликнинг ҳақиқий намунаси“[6] деб билади. Гранд вабо билан касалланади ва Риэухдан қўлёзмасини ёқишни сўрайди, лекин кейин кутилмаганда тузалиб кетади. Роман охирида Гранд ўзини анча бахтли деб айтади, чунки у Жаннага хат ёзган ва романини янгидан ёзишни бошлаган эди.
  • Коттард: Коттард Гранд билан бир бинода яшайди. У ўзини „вино ва ликёрлар сотувчиси“ деб таърифлаган бўлса-да, иши йўқ ва шахсий маблағлари бор деб таърифланади[7]. Коттард ўз хонасида ўзини осиб қўймоқчи бўлган, камгап ва сирли одам. У Риэухнинг воқеа ҳақида хабар бермаслигидан хавотирда, чунки у расмийлар томонидан қилмаган жинояти учун тергов қилинмоқда. „Бегона“нинг сюжетига беихтиёр мурожаат қилиб, Коттард Жазоирда пляжда бир арабни ўлдиргани учун ҳибсга олингани ҳақида гапирганда, тамаки дўконидан тўсатдан чиқиб кетганига муносабат билдиради. Коттарднинг шахсияти вабо бошланганидан кейин ўзгаради. Илгари у одамови, ишончсиз бўлган бўлса, энди у ёқимли бўлиб қолади ва дўст орттиришга кўп ҳаракат қилади. У вабонинг келишидан завқланаётганга ўхшайди ва Тарроу буни ҳамма ҳам қўрқув ҳолатида бўлганидан кейин ўз қўрқуви билан яшаш осонроқ деб ўйлайди. Коттард, шунингдек, вабо сабаб бўлган тартибсизлик пайтида полиция томонидан ҳибсга олинишидан қочади. Коттард инқироздан фойдаланиб, контрабанда сигареталар ва паст сифатли спиртли ичимликларни сотиш орқали пул ишлайди. Шаҳар карантини тугаши билан, Коттард ҳаёт нормаллашганидан кейин ҳибсга олинишини кутмоқда эдо. У кучли руҳий ўзгаришларни бошдан кечиради; баъзида у хушмуомала бўлади, лекин баъзида у хонасидан ташқарига чиқмайди. Шаҳар дарвозалари қайта очилган куни у кўчадаги одамларга тасодифан ўқ узди, баъзиларини яралайди ва итни ўлдирди. Полиция уни ҳибсга олади.
  • Панелоу Ота: Панелоу Ота – билимдон, ҳурматли иэзуит руҳонийси. У насроний таълимотининг соф шаклини қўллаб-қувватлаган ва ўз тингловчиларини уларнинг заифлиги ҳақида жазолаган бир қатор маърузалар ўқиганлиги билан машҳур. Вабо эпидемиясининг биринчи босқичида Панелоух соборда ваъз ўқийди. У кучли нутқ сўзлаш услубига эга ва у жамоатга вабо Худо томонидан қалбларини Унга қарши қотиб қолганларга юборган бало эканлигини таъкидлайди. Бироқ, Панелоух шунингдек, Худо ёрдам ва умид бериш учун ҳозир эканлигини даъво қилади. Кейинчалик Панелоух Отанинг касал бўлган ўғлининг тўшагида бўлиб, болани қутқаришини сўрайди. Ўғлининг вафотидан сўнг, Панелоух Риэухга меҳрибон Худо томонидан бошқариладиган дунёда бегуноҳ боланинг ўлимини оқилона тушунтириб бўлмаса ҳам, буни қабул қилиш кераклигини айтади. Панелоух кўнгиллилар жамоасига қўшилади ва бегуноҳ боланинг ўлими имон синови эканлигини айтиб, яна бир ваъз қилади. Худо боланинг ўлимини хоҳлаганидек, насроний ҳам буни хоҳлайди. Ушбу ваъздан бир неча кун ўтгач, Панелоух касал бўлиб қолади. У фақат Худога ишониб, шифокор чақиришни рад этади ва вафот этади. Унинг аломатлари вабо аломатларига ўхшамаганлиги сабабли, Риэух унинг ўлимини „шубҳали ҳолат“ сифатида қайд этади.

Кичик персонажлар

  • Ҳикоячи: Ҳикоячи китоб бошида ўзини воқеалар гувоҳи ва ҳужжатларга махфий шахс сифатида кўрсатади, лекин роман охиригача ўзини таништирмайди.
  • Префект: Префект ўлат ҳақида гап-сўзларни ёлғон сигнал деб ҳисоблайди, аммо ўзининг тиббий уюшмасининг тавсиясига кўра, унга қарши курашиш учун чекланган чораларни кўришга рухсат беради. Улар ишламаса, ҳукуматдан буйруқ сўрайман, дея жавобгарликдан қочишга ҳаракат қилади. Кейинчалик у вабо билан боғлиқ қоидаларни кучайтириш учун мас’улиятни ўз зиммасига олади ва шаҳарни ёпиш тўғрисида буйруқ чиқаради.
  • Доктор Кастел: Доктор Кастел Риэухнинг тиббий ҳамкасбларидан бири ва Риэухдан анча катта. У дастлабки бир неча ҳолатлардан кейин касалликнинг бубонли вабо эканлигини тушунади ва вазиятнинг жиддийлигини билади. У вабога қарши ваксина тайёрлаш учун кўп ҳаракат қилади, аммо эпидемия давом этади.
  • М. Отон: М. Отон Орандаги магистр. У узун бўйли ва озғин[8]. Отон хотини ва болаларига ёмон муносабатда бўлади, лекин ўғли Филипп вабодан вафот этганидан кейин унинг характери юмшайди. У ўғли юқтиргани учун юборилган изоляция лагерида ўз вақтини тугатгандан сўнг, у ерга қайтишни хоҳлайди, чунки бу уни йўқолган ўғлига янада яқинроқ ҳис қилади. Бироқ, Отон буни амалга оширишдан олдин, у вабо билан касалланади ва вафот этади.
  • Филипп Отон: Филипп Отон [9] – М. Отоннинг кичик ўғли. Вабо билан касалланганида, у биринчи бўлиб доктор Кастелнинг вабога қарши сарумини олади. Сарум самарасиз ва Филипп Отон узоқ ва оғриқли курашдан кейин вафот этади.
  • Мме. Риэух: Мме. Риэух доктор Риэухнинг онаси бўлиб, касал хотини санаторийга борганида у билан қолиш учун келади. У уй юмушлари билан шуғулланиб, стулда жимгина ўтирадиган аёл. Унинг айтишича, унинг ёшида қўрқадиган ҳеч нарса қолмаган.
  • Доктор Ричард: Доктор Ричард Оран тиббиёт уюшмаси раиси. У жамоатчиликни хавотирга солишидан қўрқиб, вабо билан курашиш учун ҳар қандай ҳаракатни тавсия қилишда шошилмайди. У ҳатто бу касаллик вабо эканлигини тан олишни истамайди, бунинг ўрнига „ингуинал асоратлари бўлган иситма“ ҳақида гапиради[10].
  • М. Мишел: М. Мишел Риэух яшайдиган бинонинг қоровули. Кекса одам вабонинг биринчи қурбони.
  • Раул: Раул ўн минг франк эвазига Рамбертнинг қочишига рози бўлган одам. У Рамбертни Гонсалес билан таништиради.
  • Гонсалес: Гонсалес контрабандачи бўлиб, Рамбертнинг қочишига тайёргарлик кўради ва у билан футбол орқали боғланади.
  • Нафас билан касалланган бемор: астма билан оғриган бемор доктор Риэухдан мунтазам равишда ташриф буюради. У етмиш беш ёшли испаниялик, юзи қўпол, радио ва газеталарда эшитадиган Орандаги воқеаларни шарҳлайди. У кун бўйи каравотида ўтириб, бир кўзадан иккинчисига нўхат солиб вақт ўтишини ўлчайди.
  • Луи: Луи Рамбертнинг қочиш режасида иштирок этган соқчилардан бири.
  • Марсел: Луининг укаси Марсел ҳам Рамбертнинг қочиш режасининг бир қисми бўлган қўриқчи.
  • Гарсия: Гарсия Орандаги контрабандачилар гуруҳини биладиган одам. У Рамберни Раул билан таништиради.

Эпиграф

Китоб "А Жоурнал оф Плагуэ Еар" муаллифи Даниэл Дефодан иқтибос келтирилган эпиграф билан бошланади:

„Агар қамоқда ётишни бошқа бир қамоқда ётиш орқали тасвирлаш мумкин бўлса, унда воқеликда ҳақиқатан бор нарсани қанақадир умуман йўқ нарса орқали тасвирлаш ҳам мумкин бўлади“.
„… Доктор Риэух бу йилномани тузишга қарор қилди …“

Оммавий матбуотда

Роман Иккинчи жаҳон уруши даврида франсузларнинг фашистлар босқинига қарши қаршилик кўрсатишига аллегорик тарзда ифодаланади[11].

Роман 2020-йилда бутун дунё бўйлаб CОВИД-19 пандемияси пайтида бесцеллерга айланди. Ораннинг хаёлий Кордон санитарининг билими бутун дунё бўйлаб ҳақиқий ҳаётдаги CОВИД-19 карантини даврида билан машҳур бўлди. Италияда сотувлар уч баравар ошди ва буу асар бутун мамлакат бўйлаб карантин пайтида энг яхши ўнликдан ўрин олди[12].

Нашр тарихи

1941-йилнинг апрелида Камю роман устида ишлаган, бу ҳақида ўзининг кундаликларида „қутқарувчи вабо“ ҳақида бир нечта фикрларни ёзиб қолдирган[13]. 1942-йил 13-мартда у Андрé Малроухга „вабо ҳақида роман ёзаётгани“ ҳақида маълум қилади ва „Бу ғалати туюлиши мумкин, […] лекин бу мавзу менга жуда табиий туюлади“ деб ёзади Камю[14].

Манбалар

  1. ↑ Аронсон, Роналд (27 Оcтобер 2011). Залта, Эдwард Н.. эд. "Алберт Cамус". Тҳе Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй Суммер 2017 Эдитион. ҳттпс://плато.станфорд.эду/арчивес/сум2017/энтриэс/cамус/. 
  2. ↑ Магилл 1989:683
  3. ↑ Бертҳерат, Эриc; Бекҳоуча, Соуад; Чоуграни, Саада; Разик, Фатҳиа; Дучемин, Жеан Б.; Ҳоути, Леила; Деҳариб, Ларби; Фаёлле, Cоринне эт ал. (2007). "Плагуэ Реаппеаранcе ин Алгериа афтер 50 Еарс, 2003". Эмергинг Инфеcтиоус Дисеасес 13 (10): 1459–1462. дои:10.3201/эид1310.070284. ПМИД 18257987. ПМC 2851531. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2851531. 
  4. ↑ Cамус (ин Тҳодй, 1970):345. Ин ан интервиэw он 15 Новембер 1945, Cамус саид: „Но, И ам нот ан эхистентиалист.“
  5. ↑ Форсдиcк 2007:119
  6. ↑ Cамус, Алберт, Тҳе Плагуэ (транслатед бй Лаура Маррис), п. 142 (2021), ИСБН 978-0-593-31866-9
  7. ↑ Cамус, Алберт, Тҳе Плагуэ (транслатед бй Лаура Маррис), п. 57 (2021), ИСБН 978-0-593-31866-9
  8. ↑ Cамус, Алберт, Тҳе Плагуэ (транслатед бй Лаура Маррис), п. 30 (2021), ИСБН 978-0-593-31866-9.
  9. ↑ Тҳе Стуарт Гилберт транслатион инcорреcтлй гивес 'Жаcқуэс' ас тҳе наме оф М. Отҳонъс сон.
  10. ↑ Cамус, Алберт, Тҳе Плагуэ (трансл. Лаура Маррис), п. 52 (2021), ИСБН 978-0-593-31866-9.
  11. ↑ Тонй Жудт. „А ҳеро фор оур тимес“. Тҳе Гуардиан (2001-йил 16-ноябр). Қаралди: 2016-йил 8-июл.
  12. ↑ „Италиэ: à л'èре ду cоронавирус, Ла песте де Cамус девиэнт ун бест-селлер“ (фр-ФР). АcтуаЛиттé.cом. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
  13. ↑ Cамус, Алберт, Cарнец И, Маи 1935 – фéвриэр 1942, Парис, Галлимард, 2013, 234 п. (ИСБН 978-2-07045404-4), п.204
  14. ↑ Cамус, Алберт, Малраух, Андрé, Алберт Cамус, Андрé Малраух, Cорреспонданcе 1941–1959, Парис, Галлимард, 2016, 152 п. (ИСБН 978-2-07-014690-1), п.42
  15. ↑ Cарпентер, Петер (2011). "Стуарт Гилберт'с Тҳе Плагуэ: Парапҳрасе ор Транслатион?". Транслатион Ревиэw 82 (1): 1–5. дои:10.1080/07374836.2011.10555823. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Гай-Cросиэр, Раймонд, „Алберт Cамус’с Тҳе Плагуэ: Wҳй а Тҳирд Энглиш Транслатион?“. Делос, 37(1), Спринг 2022.
  17. ↑ Лаура Маррис. „Деэп Эмотион, Плаин Спеэч: Cамус'с Тҳе Плагуэ“. Тҳе Парис Ревиэw (2022-йил 28-сентябр). Қаралди: 2023-йил 4-декабр.
  18. ↑ Роберт Зарецкй. „Море то Адмире: Он Лаура Маррис'с Транслатион оф Алберт Cамус'с Тҳе Плагуэ“. Лос Ангелес Ревиэw оф Боокс (2021-йил 1-декабр). Қаралди: 2023-йил 4-декабр.

Ҳаволалар

  • (франсузча) Ла Песте, Лес Cлассиқуэс дес сcиэнcес соcиалес; Wорд, ПДФ, РТФ формац, публиc домаин ин Cанада
  • (франсузча) Ла Песте, эбооксгратуиц.cом; ҲТМЛ формат, публиc домаин ин Cанада
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Vabo_(roman)" dan olindi