Vaki ibn al-Jarroh
Abu Sufyon Vaki ibn al-Jarroh ibn Molih ar-Ruasiy al-Kilabiy al-Kufiy (arabcha: أبو سفيان وكيع بن الجراح بن مليح الرؤاسي الكلابي الكوفي; 745/47–812) — Kufada faoliyat yuritgan nufuzli hadis olimi. Yirik sunniy musulmon faqih Ahmad ibn Hanbalning asosiy ustozlaridan biri boʻlgan.
Vaki ibn al-Jarroh | |
|---|---|
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi | 745–747 |
| Vafoti |
812 (yoshi 65–66) |
| Dini | Islom |
| Farzandlari | Sufyon ibn Vaki |
| Mazhab | Sunniylik |
| Yurisprudensiya | Hanafiylik |
| Asosiy qiziqish(lar)i | Hadis |
| Mashhur ish(lar)i | as-Sunan, al-Maʼrifa va at-Tarix, az-Zuhd |
Kelib chiqishi
Vaki Kufada[1] yoki Nishopur yaqinidagi Ustuva qishlogʻida[2] hijriy 128–129-yilda (milodiy 745–747-yillar) tugʻilgan[3]. Otasi al-Jarroh ibn Molih Banu Kilob qabilasining Ubayd ibn Ruas urugʻiga mansub boʻlib, Sugʻdiyonada tugʻilgan, onasi esa shu urugʻdan boʻlgan Amra ibn Shaddod ibn Savrning qizi boʻlib, Buxoroda tugʻilgan[2][4]. Ubayd ibn Ruaslar 630-yillarda musulmonlarning Iroqni zabt etishidan keyin Kufa shahriga joylashgan edi[5]. Oila badavlat boʻlib, al-Jarroh Raydagi bayt ad-darb (zarbxona) ga mas’ul boʻlgan[2], keyinchalik Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashid (h. 786–809) davrida Bagʻdoddagi baytulmol (xazina) rahbari etib tayinlangan[1][2].
Faoliyati
Diniy ilmlarni, ayniqsa hadisni chuqur oʻrgangan Vaki oʻz shahrida yoddan bilganlariga tayangan holda koʻplab hadislarni rivoyat qilishi bilan tanilgan yetakchi muhaddisga aylangan[6][7]. Undan rivoyat qilishda xatolarga yoʻl qoʻyganligi haqidagi daʼvolarga qaramay, Vaki umuman olganda oʻz zamonasining eng yaxshi muhaddislaridan biri deb eʼtirof etilgan[1]. Horun ar-Rashid tomonidan qozilik lavozimiga tayinlanishni davlatga qaram boʻlib qolishdan xavotirlanib rad etgani ham uning taqvosi va zohidligi haqidagi obroʻsini yanada oshirdi[1].
Ibn Hajar al-Asqaloniy oʻzining Tahzib at-tahzib asarida Vakiyning ustozlari va shogirdlarining uzun roʻyxatini keltirgan. U avvalgi ulamolardan Ismoil ibn Abu Xolid, Ikrima ibn Ammar, Avzoiy, Sulaymon Aʼmash, Molik ibn Anas hamda oʻz otasidan rivoyat qilib hadislar naql qilgan[1][7]. Zahabiy oʻzining Siyar a`lam an-nubala asarida Vakiyning qariyb 20 nafar ustozining ismlarini sanab oʻtgan boʻlib, ular orasida eng mashhurlari Sufyon Savriy, Shuba ibn al-Hajjoj va Ibn Jurayj boʻlgan[8]. U Ahmad ibn Hanbalning eng muhim ustozlaridan boʻlib, sunniy fiqhining hanbaliy mazhabiga asos solgan[9]. Vakiyning oʻzi esa hanafiy fiqhiga ergashgan deb tasniflangan[10].
Vaki Kufa shahrida masjid qurgan va unga oʻz qabiladoshi Humayd ibn Abdurahmon ibn Humayd ar-Ruasiy ismli kishini imom qilib tayinlagan[2].
Vafoti va avlodlari
Hajdan qaytayotganida Vaki hijriy 197-yilda (milodiy 812-yil) Fayd vohasida vafot etgan[3]. Uning oʻgʻli Sufyon ham kufalik muhaddis boʻlgan, ammo obroʻsi past boʻlgan. Sufyon 861-yilda qarigan chogʻida vafot etgan[11][12].
Adabiy asarlari
Vaki omma orasida goʻyo hech qachon kitobga ega boʻlmagan deb qaralgan boʻlsa-da, u bir qator asarlar yozgan:[1].
- Tafsir al-Quron
- as-Sunan
- al-Maʼrifa va at-Tarix
- al-Musannaf (Ahmad ibn Hanbal va Ibn Hajar al-Asqaloniy tomonidan iqtibos keltirilgan)[1].
- az-Zuhd (uning bir nusxasi Damashqdagi az-Zohiriyah kutubxonasida saqlanadi)[1].
- Kitob as-salot — undan faqat bitta sahifa papirus varagʻida saqlanib qolgan[13].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Khoury 2002, s. 101.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Wakīʿ b. al-Jarrāḥ: Biographical Reports“. Al-Ikhbar: Translations of Classical Arabic Texts. Qaraldi: 2021-yil 5-yanvar.
- ↑ 3,0 3,1 Rosenthal 1989, s. 200, note 242.
- ↑ Szilagyi 2009, s. 148, note 64.
- ↑ Caskel 1966, s. 560.
- ↑ Salem 2016, s. 21, note 64.
- ↑ 7,0 7,1 Spectorsky 2013, s. 87.
- ↑ Siyar a'lam al-nubala, Volume 9 — 143-bet.
- ↑ Spectorsky 2013, ss. 86–87.
- ↑ Hurvitz 2002, s. 51.
- ↑ Rosenthal 1989, s. 176, note 66.
- ↑ Blankinship 1993, s. 134, note 726.
- ↑ Tillier, Mathieu; Vanthieghem, Naïm (2018-09-30). "Une œuvre inconnue de Wakīʿ b. al-Ǧarrāḥ (m. 197/812 ?) et sa transmission en Égypte au IIIe/IXe siècle". Arabica 65 (5–6): 675–700. doi:10.1163/15700585-12341510. ISSN 0570-5398. https://brill.com/view/journals/arab/65/5-6/article-p675_4.xml.
Adabiyotlar
- The History of al-Ṭabarī, Volume XI: The Challenge to the Empires, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1993. ISBN 978-0-7914-0851-3.
- Caskel, Werner. Ğamharat an-nasab: Das genealogische Werk des His̆ām ibn Muḥammad al-Kalbī, Volume II (German). Leiden: Brill, 1966.
- Hurvitz, Nimrod. The Formation of Hanbalism: Piety into Power. New York: Routledge, 2002. ISBN 0-7007-1507-X.
- Bearman, P. J., ed (2002). "Wakīʿ b. al-Djarrāḥ b Malīḥ". Encyclopaedia of Islam. Volume XI: W–Z (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 101. ISBN 978-90-04-12756-2. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Wak%C4%AB%CA%BF+b.+al-Djarr%C4%81%E1%B8%A5+b+Mal%C4%AB%E1%B8%A5&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- The History of al-Ṭabarī, Volume I: General Introduction and from the Creation to the Flood, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1989. ISBN 978-0-88706-562-0.
- Salem, Feryal. The Emergence of Early Sufi Piety and Sunnī Scholasticism: ʿAbdallāh b. al-Mubarak and the Formation of Sunni Identity in the Second Islamic Century. Leiden and Boston: Brill, 2016. ISBN 978-90-04-31029-2.
- Spectorsky, Susan A. „Ahmad b. Hanbal (d. 243/855)“, . Islamic Legal Thought: A Compendium of Muslim Jurists. Leiden and Boston: Brill, 2013 — 85–106-bet. ISBN 978-90-04-25452-7.
- Szilagyi, K. (2009). "A Prophet like Jesus? Christians and Muslims Debating Muhammad's Death". Jerusalem Studies in Arabic and Islam 36. https://books.google.com/books?id=_z1667al71gC.