Ziyosfera

Valaja jangi

Валажа жанги (арабча: معركة الولجة‎‎) – 633-йил май ойида Месопотамияда Холид ибн ал-Волид ва ал-Мусанно ибн Ҳориса бошчилигидаги Рошидун халифалиги қўшини ҳамда Сосонийлар империяси ва унинг араб иттифоқчиларига қарши кечган жанг.

Валажа жанги
Мусулмонларнинг Эронга истилоси ҳамда
Холид ибн Валид юришларининг бир қисми
Саналар 633-йил май
Уруш ери Месопотамия
Натижа Рошидун халифалигининг ғалабаси[1]
Қўмондонлар
Рошидун халифалиги Сосонийлар империяси
Христиан араб иттифоқчилари
  • Андарзағар †
  • Баҳман Жадуя
Кучлар
15,000[2] 15,000–30,000[3][4]

Тарихи

Ислом пайғамбари Муҳаммад 632-йил 8-июнда вафот этди ва Абу Бакр Сиддиқ биринчи халифа сифатида унинг ўрнига ўтирди. Абу Бакрнинг халифали к даври 27 ой давом этган. Бу давр мобайнида у бутун Арабистон бўйлаб араб қабилаларининг исёнини бостириб, муртадликка қарши юришда ғалаба қозонган ва Мадинанинг Арабистондаги ҳокимиятини тиклаган. Исёнлар бостирилгандан сўнг Абу Бакр Сосонийлар ва Византия империяси янги мусулмон давлатининг чегараларига таҳдид солаётганини англаб етди. Бу ҳол охир-оқибат исёнга айланишини тушунган ҳолда Абу Бакр Сосонийлар ва Византия империясига қарши юришларини бошлаб юборди.

Ридда урушларидан кейин мусулмон қабилаларининг етакчиларидан бири Ироқдаги Форс чегара шаҳарларига ҳужум қилди. Бу босқинлар муваффақиятли амалга оширилганидан сўнг, Абу Бакр халифаликни кенгайтиришни режа қилди ва аввало ўша пайтда Сосонийлар тасарруфида бўлган Ироқни нишонга олди. Абу Бакр учун бу юришда мағлубиятга учрамаслик жуда муҳим эди, чунки мағлуб бўлган тақдирда, бу ҳолат Сосонийларнинг ҳарбий қудрати ҳақидаги қўрқувни тасдиқлаб, янада кучайтириши мумкин эди. Шуни инобатга олган ҳолда Абу Бакр Форс қўшинларига қарши жанг қилувчи қўшин фақатгина кўнгиллилардан иборат бўлиши керак деган қарорга келди ва қўшинга ўзининг энг моҳир саркардаси Холид ибн ал-Волидни қўмондон этиб тайинлади.

Мусулмонлар 633-йил апрел ойида Сосонийлар Форс империясига бостириб киришди ва кетма-кет икки жангда – Занжир жанги ҳамда Дарё жангида Сосоний қўшинларини мағлубиятга учратди. Холиднинг асосий режаси форсларга имкон қадар кўпроқ талофат етказиш эди. Шунингдек, у олдинга ҳаракатланишда иложи борича камроқ қаршиликларга дуч келишни кўзлади, асосий мақсади эса ал-Ҳирани эгаллаш эди.

Сосонийлар қўшинларининг тўпланиши

Дарё жангидан сўнг, Холид бошчилигидаги Рошидун халифалиги қўшини яна бир бор Ҳира томон юриш қилди. Шу билан бирга, Дарё жангидаги мағлубият хабари Ктесифонга етиб борди. Мағлубиятга учраган форс қўшинлари қўмондонлари Сосонийлар саройида энг тажрибали ва энг ҳурматга сазовор шахслар ҳисобланарди. Сосонийлар императори Яздигард ИИИ яна икки қўшин тўплашни буюрди[5].

Яздигард ИИИнинг буйруғига биноан сосонийлар қўшинлари пойтахтда тўплана бошладилар. Улар Византия империяси билан ғарбий чегарани қўриқлаётганлардан ташқари барча шаҳар ва гарнизонлардан ташриф буюришди. Бир неча кун ичида биринчи қўшин жангга тайёр бўлди. Сосонийлар мусулмонларнинг Фурот дарёси бўйлаб шимолий-ғарбий Ироққа йўл олишини кутган эди, чунки улар мағлубиятга учраган тақдирда мусулмонлар саҳрога чекиниш имкониятига эга бўлишларини биларди. Мусулмон қўшинининг ғарбга қараб ҳаракатланишини кутган Яздигард ИИИ Холид ибн ал-Волидни тўхтатиш ва унинг қўшинини йўқ қилиш мақсадида Валажани жанг майдони сифатида танлади. Ктесифонга тўпланган янги сосоний қўшинларининг биринчиси Хуросон вилояти ҳокими Андарзағар қўмондонлигига топширилди. Андарзағарга қўшинни Валажага етказиш ва у ерда иккинчи қўшин билан бирлашиш буйруғи берилди. Андарзағар Ктесифондан йўлга чиқиб, Дажланинг шарқий қирғоқлари бўйлаб ҳаракатланди, Қашқарда Дажлани кесиб ўтиб, жануби-ғарбга, Валажа яқинидаги Фурот дарёси томон юрди. Фуротни ҳам кесиб ўтиб, Валажада ўз қароргоҳини қурди.

Валажага йўл олган форс қўмондони ўз байроғи остида жанг қилишга тайёр минглаб араб жангчиларини ҳам сафарбар қилди[6]. У, шунингдек, Дарё ва Занжир жангларида мағлубиятга учраган қўшиннинг қолган аскарларини ҳам ўз назоратига олди. Валажага етиб боргач, бир неча кундан кейин унга қўшилиши керак бўлган Баҳманни кутиб турди. Баҳман иккинчи қўшин қўмондони ва Сосонийлар ҳарбий иерархиясининг юқори шахсларидан бири эди. Император унга иккинчи қўшин билан Валажага боришни ва у ерда Андарзағар билан бирлашишни буюрган эди. Режага кўра, Баҳман иккала қўшин устидан қўмондонликни ўз қолига олиб, сон жиҳатдан кам бўлган Рошидун қўшинини бир катта жангда тор-мор қилиши лозим эди. Баҳман Андарзағардан бошқа йўналишда ҳаракатланди[7]. У Ктесифондан жанубга, иккита дарё оралиғидан Валажага қараб юрди, аммо биринчи қўшин йўлга чиққанидан бир неча кун кейин сафарга отлангани сабабли кечикишлар юз берди.

Мусулмон қўшини тайёргарлиги

Дарё жанги мусулмонлар учун муҳим ғалаба бўлди. Мусулмонлар кичик талофат кўрган бўлса-да, сосонийларнинг йирик қўшинини мағлуб этиб, катта ўлжа олишга муваффақ бўлдилар. Бу вақтда Холид ибн ал-Волид яхши самара берувчи айғоқчилар тармоғини ташкил қилган эди. Айғоқчилар форсларга душман бўлган маҳаллий араблар эди. Улар Холидни Валажа ҳудудида янги Сосоний қўшинларининг тўпланиши ва уларнинг сон жиҳатдан анча устунлиги ҳақида хабардор қилдилар. Холиднинг мақсади ал-Ҳирага етиб бориш эди, Валажа эса айнан ўша ҳудудга етиб олиш учун босиб ўтиладиган йўналишида жойлашган эди.

Холид тахминан 15 000 га яқин қўшин билан ал-Ҳира томон йўл олди ва катта бир ботқоқнинг жанубий чеккаси бўйлаб тез сур’атда ҳаракатланди. Холиднинг қўшини Баҳман кутганидан бир неча кун олдин етиб келиб, Валажа яқинида қароргоҳ қурди. Олдинги жанглардан қочган сосоний форсларнинг катта қисми яна қурол кўтарди. Занжир жангидан омон қолганлар Қариннинг қўшини билан бирлашиб, Дарё жангида иштирок этди. Дарё жангида омон қолганлар Андарзағар қўшини таркибига кириб, Валажада қароргоҳ қуриб туришди. Мусулмонлар жангда иккита қийинчиликка дуч келдилар, бири стратегик, иккинчиси тактик.

  1. Стратегик: Сосонийларнинг иккита қўшини бирлашиб, мусулмонларга қарши жанг қилишга тайёрланаётган эди[8]. Бу муаммони ҳал қилиш учун мусулмонлар бош қўмондони Холид ибн Валид тезкор ҳаракат қилишга қарор қилди. Режага кўра, у биринчи навбатда Андарзағарнинг қўшинини мағлуб этиши, кейин эса Баҳман қўшинини жангга киришидан олдин йўқ қилиш керак эди. Бу орқали мусулмонлар иккита қўшин билан бир вақтнинг ўзида курашмасликка ҳаракат қилди. Холиднинг мақсади имкон қадар тезроқ Андарзағарнинг қўшинини йўқ қилиш ва Баҳман қўшинининг етиб келишини кутмаслик эди.
  2. Тактик: душманнинг жанг майдонидан қочиб, қайта тўпланиб, жангни давом эттиришига йўл қўймаслик эди. Буни амалга ошириш учун Холиднинг режаси сосонийлар қўшинини жанг майдонида тузоққа илинтириш ва йўқ қилиш эди.

Уруш оқибати

Сосоний форсларининг яна бир қўшини ва улар билан иттифоқ тузган насроний араблар Уллайс жангида тўлиқ йўқ қилинди, шундан сўнг мусулмонлар Месопотамия пойтахти Ҳирани 633-йил май ойининг охирида эгаллаб олишди. Кейинчалик ал-Анбор забт этилди ва Айн-ат-Тамрнинг муваффақиятли қамал қилинди. Асосий шаҳарларнинг қулаши билан Ктесифондан ташқари бутун Жанубий ва Марказий Ироқ мусулмонлар назоратига ўтди. 634-йилда Абу Бакр Холид ибн ал-Волидга Византия империясининг босқинига қўмондонлик қилиш учун қўшинининг ярми билан Сурияга боришни буюрди. Ал-Мусанно ибн Ҳориса аш-Шайбоний Холиднинг вориси сифатида қолдирилди. Сосонийлар ўзларининг янги императори Яздигард ИИИ қўл остида янги қўшин тўпладилар ва Кўприк жангида мусулмонларни мағлуб этиб, Ироқда баъзи йўқотилган ҳудудларни қайтариб олдилар. Ироқнинг иккинчи истилоси Саъд ибн Абу Ваққос бошчилигида амалга оширилди. У 636-йилда Қодисия жангида сосонийлар қўшинини мағлуб этиб, Ктесифонни қўлга киритди. 641-йилги Ниҳованд жангидан кейин халифа Умар Форс империясига бутунлай янги бир босқинчилик амалга оширилди[9].

Манбалар

  1. ↑ Cраwфорд, Петер. Тҳе Wар оф тҳе Тҳреэ Годс: Романс, Персианс анд тҳе Рисе оф Ислам (эн). Пен анд Сwорд, 2013-07-16. ИСБН 978-1-4738-2865-0. „Перҳапс онлй тҳе дефеат ат Wалажа анд тҳе фалл оф Ҳира саw то ит тҳат Яздгерд анд ҳис генералс беган то таке тҳе бусинесс оф тҳе Арабс море сериоуслй.“ 
  2. ↑ Акрам 1970, с. 158.
  3. ↑ Акрам 1970.
  4. ↑ Cраwфорд 2013, с. 104.
  5. ↑ Тҳе Чалленге то тҳе Эмпирес Бй Кҳалид Яҳя Бланкиншип, Ṭабарī, пг.
  6. ↑ Ирақ Афтер тҳе Муслим Cонқуэст, бй Мичаэл Г. Моронй, пг.
  7. ↑ Тҳе Чалленге то тҳе Эмпирес Бй Кҳалид Яҳя Бланкиншип, Ṭабарī, пг.
  8. ↑ Анналс оф тҳе Эарлй Cалипҳате Бй Wиллиам Муир, пг.
  9. ↑ Сеэ:Исламиc cонқуэст оф Персиа. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Valaja_jangi" dan olindi