Валентлик (лотинча: валентиа — „куч“) — маълум элемент атомининг бошқа элемент атоми билан кимёвий боғ ҳосил қилиб бирлашиш ёки алмашиш хусусияти. Валентлик тушунчасини фанга 1852-йилда Эдwард Франкланд киритди. Рус кимёгари А. М. Бутлеров кимёвий тузилиш назариясини кашф қилишида валентлик муҳим рол ўйнади. Дмитрий Менделеев элементларнинг даврий системадаги ўрни билан валентлик Ўртасида боғланиш борлигини исботлади ҳамда ўзгарувчан валентлик тушунчасини киритди. 1897-йил электронлар очилиши билан валентликнинг электрон назариясига асос солишга ҳаракат қилинди (инглиз физиги Ж. Ж. Тҳомсон). Немис физиги валентлик Коссел назариясига (1916) мувофиқ, элементлар ёки элементлар гуруҳи ўзаро бирикканда биттаси электрон беради, иккинчиси эса бу электронни қабул қилиб олади. Берилган электрон сонига қараб мусбат валентлик, қабул қилиб олинган электрон сонига қараб манфий валентлик деб айтилади. Шунга кўра, натрий мусбат бир, хлор эса манфий бир валентликка эга. Лекин элементлар ковалент боғ ҳосил қилиб бирикканда электрон бермайди ва бириктирмайди. Америкалик физик-кимёгар Гилберт Н. Леwис назарияси бўйича валентлик элемент атомлари электрон жуфти — ковалент боғ ҳосил қилиш учун берган электронлар сонига тенг. Валентлик Коссел ва Гилберт Н. Леwис назариялари валентлик моҳиятини тўла очиб бермади. Атомнинг квант механикаси назарияси юзага келгач (1926), валентликнинг моҳияти ойдинлашди. Бу назарияга мувофиқ, валентлик жуфтланмаган (якка) электронлар сонига тенг. Масалан, ишқорий металлар атомининг ташқи электрон қаватида битта электрон бор. Шунга кўра улар бир валентликдир. Баъзи атомларда жуфтланмаган электронлар реаксия жараёнида ҳосил бўлади. Масалан, углерод атомининг ташқи қаватида жуфтланмаган иккита электрон бор. Реаксия пайтида жуфтланган икки электрон яккалашиб, жуфтланмаган иккита электрон беради. Шундай қилиб, жуфтланмаган электронлар сони тўрттага етади. Баъзан атомлар таъсирланиб бошқа валент ҳолатига ўтиши, битта электронни бошқа атомга бериши ёки бошқа бир атомнинг электронини бириктириб олиши мумкин.

Яна қаранг

• Кимёвий боғ

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил