Ziyosfera

Valeriy Legasov

Валерий Алексеевич Легасов (русча: Валерий Алексеевич Легасов ; 1936-йил 1-сентябр  −1988-йил 27 апрел) — совет ва рус анорганик кимёгари, Совет Иттифоқи Фанлар академиясининг аъзоси. Ҳозирда Валерий Легасов асосан Чернобил фожиасини бартараф этиш ва тергов натижаларини Венадаги Халқаро Атом Энергияси Агентлигига (МАГАТЕ) тақдим этишдаги фаолияти билан ёдга олинади.

Валерй Легасов
Таваллуди 1-сентябр 1936-йил
Тула, Россия СФСР, Совет иттифоқи
Вафоти 27-апрел 1988-йил(1988-04-27)
(51 ёшда)
Москва, Россия СФСР, Совет Иттифоқи
Иш жойлари Курчатов институти
Москва физика-техника институти
Москва давлат университети
Таълими Д. Менделеев номидаги Россия Кимё-технология университети
Академик раҳбарлари Исаак Кикоин
Мукофотлари Россия Федерацияси қаҳрамони
Ленин номидаги
Мехнат қизил байроқ ўрдени
Турмуш ўртоғи Маргарита Микҳаиловна Легасова

Ҳаётнинг бошланғич даври

Валерий Алексеевич Легасов −1936-йил 1-сентябрда Россиянинг Тула шаҳрида оддий ишчиси оиласида туғилган[1][2][3]. Курскдаги ўрта мактабда ўқиган[1]. 1949-1954 йилларда Москвадаги 56-мактабда ўқиган ва уни олтин медал билан тамомлаган[1]. Валерий Легасов уятчан ўқувчи бўлганлигига қарамай ҳам ўқув ишларида, ҳам ижтимоий фаолиятда аъло даражада бўлган, мактаб комсомол қўмитасига котиб этиб сайланган[4]. 1953-йил давомида у комсомол қўмитасига унинг аъзоларининг бефарқлиги ва пассивлигини бартараф этиш учун ислоҳотларни таклиф қилган[4]. Бу ғоялар расмийлар томонидан тезда йўқ қилинган. Унинг директори Легасов „катта одам, бўлажак давлат арбоби, истеъдодли ташкилотчи“ эканлигини таъкидлади. Директори Валерий — файласуф, тарихчи, муҳандис бўлиши мумкин. . ." деб тахмин қилган[4]. Ҳозир мактаб унинг номи билан аталган ва кираверишда унинг бронза бюсти ўрнатилган. Икки йил давомида у ВЛКСМ қўмитасининг бўшатилган котиби бўлиб ишлади, Совет округ комсомол қўмитаси бюросига ва Москва шаҳар комсомол қўмитасига сайланди.  1961-йилда у Менделеев номидаги Москва кимё-технология институтининг физик-кимёвий муҳандислик факултетини тамомлаган[5] у ерда ядро ёқилғисини қайта ишлаш ва утилизация қилишни ўрганган[6].

Шахсий ҳаёти

Легасов Маргарита Михайловнага уйланган ва уларнинг Инга Легасова ва Алексей Валеревич Легасов исмли икки фарзанди бор эди[7][8][9]. Унинг Миша ва Валерик исмли икки набираси ҳам бор эди. Шахсий ҳаётида у шеърлар ёзган ва унинг нашр этилишини рағбатлантирган. У рус ва хорижий адабиётларни, хусусан, Юрий Бондарев асарларини ўқишни яхши кўрган рафиқаси билан театрга тез-тез ташриф буюрди[4]. У хотини ва болалари билан тез-тез машинада экскурсияларга борган ва мамлакатнинг кўп жойларини кўрган[4]. Бошқа вилоятларга сафар қилганида, баъзан ўзининг илмий вазифалари доирасида яқин атрофдаги маданий, санъат ва диний масканларга тез-тез бориб турарди[4]. Легасов диндор эмас эди, лекин диний тарих ва меросга жуда қизиқарди[4]. 1978-йил декабр ойидан бошлаб Легасовлар оиласи чоw-чоу чорва молларини сақлашди[4].

Иш фаолияти

Тахминан икки йил давомида Легасов Томск-7 шаҳридаги Сибир кимё комбинатида муҳандис, навбатчилик бошлиғи бўлиб ишлади. У бу юмушни кейинги тадқиқотлар учун асос бўладиган амалий тажриба орттириш учун олди[6]. Томск политехника университетида газсимон бўлиниш реакторида газсимон уран гексахлоридини тадқиқ қилишни бошлаган[6]. Бироқ, Канадада Нил Бартлетт томонидан эришилган ютуқлар ҳақидаги янгиликлар Легасовнинг қизиқишини асил газ кимёсига ўтказишига сабаб бўлди[6]. 1962-йилда Курчатов атом энергияси институтининг молекуляр физика кафедраси аспирантурасига ўқишга кирди[10]:261аввал кичик, кейин катта илмий ходим, ниҳоят, лаборатория мудири[11][8]. 1967-йилда  у Курчатов институтида Исаак Кикоин раҳбарлигида асил газлар бирикмаларининг синтези ва уларнинг хоссаларини ўрганиш бўйича номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган[10]:2611967-йилда номзодлик, 1972-йилда кимё фанлари доктори илмий даражасини олди[12]. Баъзи босқичларда Легасов кимёвий тажриба натижасида юзида жароҳатлар ва майда чандиқларни бошдан кечирди[4].

1976-йилда Легасов Совет Иттифоқи Фанлар академиясининг мухбир аъзоси этиб сайланади[13][14]. 1978-1983 йилларда Москва физика-техника институти профессори[15] ва 1981-йилда СССР Фанлар академиясининг физик кимё ва ноорганик материаллар технологияси бўлимининг ҳақиқий аъзоси бўлган.  У Ўрта Машинасозлик вазирлиги Фан ва Технология Кенгаши аъзоси эди[6]. 1983-йилдан то вафотигача Москва давлат университетининг кимё факултети радиокимё ва кимёвий технология кафедраси мудири лавозимида ишлаган[15]. 1983-йилда[15] Курчатов атом энергияси институти директорининг илмий ишлар бўйича биринчи ўринбосари бўлди[16]. Валерийнинг ҳамкасби Ю. А.Устйнюк Легасов ҳақида шундай деган эди: „Уни мен билган барча йирик ташкилотчи олимлардан кескин ажратиб турувчи асосий фазилати — бу ишга ўзгача фидойилиги эди. Иш инсоннинг ҳаётининг деярли ягона маъноси эди.“[4].

Легасов водород энергетикасини ядро энергетикасининг қўшимча маҳсулоти сифатида, ядро энергетикаси стратегияси, энергия ишлаб чиқариш хавфсизлиги ва ноодатий бирикмалар синтезини тадқиқ қилади ва у институт фаолиятида эътибордан четда қолган жой деб ҳисоблаган[6]. Унинг раҳбарлигида анорганик кимёнинг энг янги бўлими бўлмиш асил газлар кимёси фанида янги мактаб яратилади[11]. Реактор дизайни устида ишлаш институтдаги кимёгар учун чекланган эди, лекин у ўрнига тегишли технологияларга эътибор қаратди, шунингдек, институтни бошқаришда ёрдам берди[6].

Мен ҳақиқий хавф-хатарларни, ядровий энергетиканинг бошқа энергетика тизимлари таҳдидлари билан ҳақиқий таҳдидларини солиштиришга қизиқдим. Мен асосан атом энергиясига муқобил энергия манбаларидаги хавф-хатарларни аниқлаб, иштиёқ билан ишлаганим шу эди[6]

Виктор Алексеевич Сидоренко каби ҳамкасблари билан бир қаторда, Легасов ускуналарнинг сифати, яхши конструксияланмагани, операторларнинг тайёрланмаганлиги ва тренажёрларни ўргатишнинг етишмаслигидан хавотирда эди[6].

Бизнинг ядро тизимларида яхши бошқарув тизимлари ва диагностика тизимлари жуда камбағал эди... Мен Совет Иттифоқида бирон бир малакага эга бўлган [ядро хавфсизлиги таҳлилини] кўтарган ва кўриб чиққан бирорта гуруҳни кўрмадим. РБМК реакторига келсак, биласизки, реактор доираларида у ёмон реактор деб ҳисобланган. Виктор Алексеевич Сидоренко буни бир неча бор танқид қилган эди. Аммо бу реактор хавфсизлик нуқтаи назаридан ёмон ҳисобланмади. Хавфсизлик нуқтаи назаридан, мен муҳокамалардан тушунганимдек, у ҳатто яхшироқ бўлиб чиқди. Иқтисодий сабабларга кўра ёмон деб ҳисобланган ... Мен ушбу қурилмага қараганимда, масалан, экстремал вазиятларда ишлайдиган хавфсизлик тизимларининг ғайриоддий ва, менинг фикримча, этарли даражада қурилиши мени чалкаштириб юборди. [Мен] реакторларнинг кейинги авлоди хавфсизроқ бўлиши зарурлиги ҳақида гапира бошладим; Мен хавфсизроқ реакторлар сари кейинги қадамлар сифатида тақдим қилмоқчи бўлган ТТЕР реакторлари ёки суюқ туз реакторлари. Аммо бу вазирликда бўронга сабаб бўлди. Ғазаб бўрони[6]

Валерий Легасов

1984-йилдан 1985-йилгача Легасов бошқа мутахассислар билан бирга мамлакатдаги кимё тадқиқотлари ҳолатини кўриб чиқди ва унинг оғир аҳволда эканлигини аниқлади[4]. Унинг раҳбарлигида илмий муассасаларни ташкил этиш ва молиялаштириш бўйича бир қатор кескин ислоҳотлар лойиҳаси ишлаб чиқилди[4]. Таклифлар мавжуд илмий раҳбариятнинг жиддий қаршилигини келтириб чиқарди[4]. Легасов барча етакчи олимларни янги ташкилотга қўшишга ҳаракат қилган бўлса-да, кўпчилик Легасовга юқори даражадаги раҳбарлик лавозими берилишига эътироз билдиришди ва уни янги бошловчи деб ҳисоблашди[4]. Чернобил ҳалокатида алкоголизм, ҳаддан ташқари амбиция ёки айбдорликда айблаш каби ёмон миш-мишлар тарқала бошлади[4].

...атом энергетикасини ривожлантиришда ҳаммаси яхши эмаслигига мени ишонтирган маълумотлар, менга кўриниб турганидек... Илм-фан ташкилотлари кучайиб эмас, заифлаша бошлади. Секин-аста, бир пайтлар мамлакатдаги энг қудратли бўлганлар, улар замонавий асбоб-ускуналар стандартини йўқотишни бошладилар. Ходимлар қарий бошлади. Камроқ ёшлар қўшилди. Янги ёндашувлар мамнуният билан қабул қилинмади. Аста-секин, сезилмас, лекин содир бўлаётганди... Мен буларнинг барчасига гувоҳ бўлдим, лекин бу борадаги умумий баёнотлар душманлик билан қабул қилинар экан, жараёнга соф профессионал тарзда аралашиш менга қийин бўлди. Чунки нопрофессионалнинг ўз ишига қандайдир тушунча киритишга уринишини қабул қилиб бўлмайди... Реактор муҳандислигидаги илмий руҳ ва илмий муҳит аста-секин муҳандислик иродасига, гўё вазирга бўйсунишни бошлади. бўлади... Барча консептуал музокаралар, бу муаммога илмий, изчил ёндашишга бўлган барча уринишлар, улар умуман қабул қилмадилар[6]

Ҳаддан ташқари иэрархия фан учун ҳар доим соғлигига ёмон та'сир кўрсатади, уни бўғади. Фан, сан'ат каби, оралиқ алоқаларга тоқат қилмайди. Ишга халақит берадиган одамлардан қутулиш керак. Чизмачилик ва расмиятчилик шу қадар миқёсга етдики, илм-фан учун бу хочни кўтариш аллақачон қийин[17]

У жамият миқёсида ядровий энергия хавфсиз эканлиги ҳақидаги расмий позицияни сақлаб қолган. 1986-йил январ ойида Легасов „Совет Лифе“ журналида Совет Иттифоқида кўплаб жиддий ядровий ҳодисаларни эътиборсиз қолдирадиган ходимларга жиддий таҳдид соладиган ёки ифлосланиш хавфи бўлган ядровий авариялар бўлмаганини даъво қилган тарғибот мақолаларининг муаллифларидан бири эди. Чернобил ҳалокатидан олдин ҳам Легасов катта фалокатларнинг олдини олиш учун янги хавфсизлик чора-тадбирлари зарурлигини таъкидлаган[18][19]. Валерий Легасов ГКНТ (Фан ва технологиялар бўйича давлат қўмитаси) билан саноат хавфсизлиги бўйича бўлиб ўтган ишларда иштирок этган, ушбу амалиётларда энергия ишлаб чиқариш билан боғлиқ хавфларни ўрганган. Айниқса, Легасовнинг ишлари тегишли хавфсизлик тизимларига эга бўлмаган ҳамда ягона операторга таянадиган мураккаб тизимлар билан боғлиқ эди[17]. Легасов Ғарбдаги атом электр стансияларига ташриф буюриш имкониятига эга бўлади. Масалан, Финландияда Совет иттифоқи томонидан лойиҳалаштирилган Ловииса атом электр станцияси юқори хавфсизлик стандартлари, яхши жиҳозлари, ҳимоя тузилмаси ва юқори конструкциясидан ҳайратда қолади[6].

Чернобил ҳалокати

Реактор-4 фалокатдан бир неча ой ўтгач.

1986-йил 26-апрелда соат 01:23:45 да Чернобил АЭСининг 4-реактори портлаб, катта миқдордаги радиация ажралиб чиқади ва жуда катта майдонни ифлослантиради. Ўша пайтда Легасов Курчатов атом энергияси институти директорининг биринчи ўринбосари эди. У реактор мутахассиси бўлмаса-да, офат сабабларини ўрганиш ва унинг оқибатларини юмшатишни режалаштириш учун тузилган ҳукумат комиссиясининг асосий аъзоси бўлди. Легасовга аварияни текшираётган ҳукумат комиссиясига тайинлангани айтилди[6].

Внуково аэропортида Легасов авария оқибатларини бартараф этиш бўйича ҳукумат комиссияси раҳбари Борис Шчербинани кутиб олади[6]. Жамоа Припятга етиб борганида, Легасов радиацияни ушлаб туриш учун мас’ул бўлади[6]. Виктор Алексеевич Сидоренко Припятни зудлик билан эвакуация қилиш кераклигини айтади, Легасов буни қўллаб-қувватлаган, чунки шаҳарда вазият ёмонлашиши кутилган эди ва кутилганидекнушбу қарор Шчербина томонидан маъқулланади. Реакторнинг зараланган қисмини тўғридан-тўғри аниқлаш ва радиацияни ўлчаш учун Легасов зирҳли транспорт воситасида реактор ёпилиб қолган қисмига олиб борилади[4][6]. Реакторнинг ҳолати тўғрисида маълумот йўқлигига қарамай, Легасов реактор ёнғинини ўчиришни таклиф қилади ва бошқаради, агар реактор ёнғини бартараф этилмаса ёнғин бошқа блокларга ҳам ўтиб кетишлиги мумкинлигига уқтиради, гарчи жамоа бошқа олимлар билан телефон орқали доимий равишда музокаралар олиб борган бўлса ҳам[6]. Курчатовлик олимлардан бири уни вертолёт томчилари самарасиз бўлиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиради, лекин Легасов нимадир қилиш учун уларни кўриш керак, деб жавоб беради. Легасов Борис Шчербинанинг раҳбариятига, хусусан, мутахассислар унга айтаётган нарсаларни тушуниш қобилиятига ва қарор қабул қилишга қойил қолди[6]. Тугатишда қатнашган ҳарбий ҳаво кучлари генерали Николай Антошкин шундай деб эслайди: „Мен Валерий Алексеэвични келиши билан кўрдим. Шу пайтдан бошлаб, у билан ва бошқа ўртоқлар билан янада чуқурроқ дўстликка айланган меҳнаткаш дўстлик шаклланди. Мен уни бошиданоқ ёқтирардим. Мен унга бўлган ишонч ва ҳурматга тўлган эдим. . . Валерий Алексеэвичнинг ўзи кунига 5-6 марта вертолётда реактор устидан учиб ўтди. Олимлар агар олдинга бориш керак бўлганда, улар ўзларини ҳимоя воситаларидан маҳрум бо;лган эдилар. . . У жасоратли, ҳамма нарсани тушунадиган, лекин айни пайтда ҳимоясиз одам эди“[4]. Бир вақтнинг ўзида Антошкин Легасовни операциянинг калити бўлганида жуда кўп шахсий таваккал қилгани учун танбеҳ қилади[4]. Иккинчи ёки учинчи куни Легасов матбуотга аниқ маълумот тўплаш ва тарқатиш учун ахборот гуруҳини ташкил этишни таклиф қилади, аммо бу иш содир бўлмади ва кейинчалик у матбуот кўпинча энг ақлли, таништирувчи эмас, балки ҳозир бўлган энг машҳур одам билан суҳбатлашаётганини кузатди. Ҳисобот беришда кўплаб ноаниқликлар ва камчиликлар юзага келди[6]. Шундан сўнг Легасовга бутун дунё бўйлаб кўплаб телеграммалар келади, унда хайрихоҳликдан тортиб иғвогарликгача бўлган маслаҳатлар мавжуд эди.

2-май куни Валерий ва бошқа комиссия аъзолари ташриф буюрган юқори мартабали амалдорларга бу оддий ишлаб чиқариш аварияси эмаслигини, балки жиддий чоралар кўришни, шунингдек, бошқа реакторларнинг келажагини кўриб чиқишни талаб қилишини маълум қилишади[6]. Бу Чернобилга катта ресурслар ажратилишига олиб келди. Биринчи ҳукумат комиссиясининг аксарияти радиация таъсири туфайли янги ходимлар билан алмаштирилди. Кўпчилик ишчилар қаттиқ радиация остида қолган эди. Биринчи ҳукумат комиссияси гуруҳи Москвага қайтиб келганида, Легасовдан Шербина қолишни сўради, аммо расмий карерада унинг илмий рақиби Эвгений Велихов ўрнини эгаллади[6]. Жамоа реактор фаолиятининг кичик жойлари, шунингдек, бетон ёстиқнинг жипсланганлигига ишонч ҳосил қилиш учун ишлар олиб боришади Велихов, АҚШнинг "Хитой синдроми" филмида кўрсатилганидек, реактор қолдиқлари ер остига чуқур эриб кетишидан хавотирда эди. Пастки барботеурдаги сув дренажланган эди, лекин Легасов баъзи олимлар ва сиёсатчилар қўрққанидан фарқли ўлароқ, портлаш мумкин эмаслигига амин эди[6]. У, шунингдек, ер ости сувларининг ифлосланиш эҳтимолини жуда паст деб ҳисоблади, аммо ер ости тизими ёрдамида реакторни совутиш бўйича эҳтиёткорлик ишлари бошланди[6]. Легасов ушбу чеклаш чораларини ҳаддан ташқари, аммо тушунарли деб ҳисоблади, шу билан бирга реактор устида бошпана саркофагни қуриш учун инфратузилмани тақдим этди[6]. У 4-реактор биноси ташқарисида эр ости совутиш тизимини кенгайтириш режасига, шунингдек, ортиқча деб ҳисоблаган бошқа лойиҳаларга қарши чиқди[6]. Легасов КГБнинг минтақадаги фаолиятидан ҳайратга тушди, аммо Фуқаролик мудофааси гуруҳини тарқоқ деб ҳисоблаган. Бундан ташқари Валерий Легасов фуқаролар хавф остида қолганда қандай ҳаракатланиш кераклиги тўғрисидаги маълумотлар йўқлигидан хавотирда эди. Легасов одамлар биргаликда самарали ишлайди деб ўйларди ва бу уларга яхши кайфият бағишлади[6].

5-май куни Легасов Москвадаги Сиёсий бюро билан, жумладан Михаил Горбачёв билан учрашиш учун чақиртирилади ва реакторнинг кейинги аҳволи ҳақида ҳисобот беради[6]. Легасов ва Анатолий Александров эриш ссенарийларини тасвирлаб беришади ва Легасов совутишни таъминлаш учун реактор остидан туннел ўтказиш режасига рози бўлади. Учрашувдан кейин Шербина унга Москвадан туриб ишлаши мумкинлигини айтди, лекин тезда Чернобилга қайтишга уринди[6]. Легасов Горбачевни телефон орқали ифлосланиш кўлами тушунилгани ва реактор бошқа мамлакатлар учун доимий таҳдид эмаслигига ишонтирди[6]. Легасов реактор ёнғинини завод қувурлари тармоғига помпаланадиган азот гази ёрдамида ўчириш режасини ишлаб чиқди, аммо қувурлар жуда шикастланган эди. Тахминан 9-10-май кунлари Горбачев интервюга тайёргарлик кўришда воқеалар хронологияси ва авария сабабларини сўради, Легасов уни бошқа терговчиларнинг бир нечта таҳрирлари билан ёзма равишда тақдим этади[6].

10-майдан кейин вазият бироз барқарорлашди, шу сабабли Легасов авария содир бўлган жойда камроқ вақт ўтказишга муваффақ бўлди, аммо авария зонасига тез-тез ташриф буюрарди[17]. 12-май куни Чернобилдан иккинчи марта қайтгач, у ўзгаради, оғир қайғу ва нурланиш касаллигидан азоб чекади. Чернобил ва унинг атрофида тўрт ой вақт ўтқазилади[20], юқори дозали нурланишни олди. Унга Атом энергияси бўйича халқаро агентлик учун авария сабаблари ва оқибатлари тўғрисида ҳисобот тузиш топширилди. Ўрта Машинасозлик Вазирлигидаги баъзилар Легасовни назорат қилиш қийин бўлишидан қўрқиб, унинг тайинланишига қарши чиқдилар, чунки ядровий муассаса иложи бўлса, айбни бошқаларга қаратишни хоҳлади.

Легасов 3-июл куни Сиёсий бюро билан турбулент йиғилишда қатнашди, ушбу йиғилишда авария сабаблари ва РБМК реакторидаги нуқсонлар муҳокама қилинди[20]. Унда заводнинг собиқ директори Виктор Брюханов, РБМК дизайнери Анатолий Александров ва Средмашдан Эфим Славский иштирок этди. Брюханов нотўғри бошқарувда айбланган. Оператор хатоси авариянинг асосий сабаби бўлган ва дизайнидаги камчиликлар ҳам сабаб бўлган деган эди. Михаил Горбачев қаттиқ ғазабланди ва ядро реактор қурувчиларини ўнлаб йиллар давомида Совет атом саноати билан боғлиқ хавфли муаммоларни яширишда айблади. Легасов фақат олимлар ўз вазифаларини бажара олмаганини тан олиш учун гапирди ва у кўп йиллар давомида РБМК реакторининг хавфсизлик муаммолари ҳақида огоҳлантирган, аммо ҳеч нарса қилинмаган[20].

Легасов тайёрлаган ҳисоботининг биринчи қисми Марказий Қўмитага етиб келганида, баъзилар ҳайратда қолдилар ва бир вазир уни муаллифларни жиноий жавобгарликка тортиш тавсияси билан КГБга юборди. Реактор тузилишидаги ва қурилишидаги хато топиш Совет ҳукуматининг юқори мартабали аъзоларига бевосита таъсир қилади.

Легасов (ўнгдан иккинчи) Вена матбуот анжуманида, 1986-йил, август

1986-йил август ойида у Атом энергияси бўйича халқаро агентликнинг (МАГАТЕ) Вена шаҳрида бўлиб ўтган махсус йиғилишида Совет делегациясининг ҳисоботини тақдим этди. Унинг маърузаси фожианинг кўлами ва оқибатларини муҳокама қилишда батафсил ва нисбий очиқлиги билан иштирокчилар эътирофига сазавор бўлади[21], Ғарб оммавий ахборот воситаларига РБМК реактори дизайнидаги ижобий бўшлиқ коэффициэнти каби баъзи камчиликларни, шунингдек, операторларни тайёрлаш билан боғлиқ муаммоларни ошкор қилишади. Баъзи тафсилотлар Марказий Қўмита томонидан сензурадан ўтказилди: жумладан, дизайндаги камчиликларнинг тўлиқ ҳажми, аварияга олиб келган институционал ва маданий муаммолар, ҳалокатнинг тўлиқ ҳажми, шунингдек, бошқа муаммолар ҳам самарасиз саналади. Жумладан: суюқ азотни реакторга тушириш ҳаракатлари. Ҳисобот 388 саҳифани ташкил этди ва Легасов томонидан конференцияга 5 соатлик тақдимотда тақдим этилди, ушбу 5 соат мобайнида кўпчилик безовталанади[22]. Легасов операторлар реактор хавфсизлик тизимларини ўчириб қўйишга муваффақ бўлганини таъкидлади ва мавжуд РБМК реакторларини такомиллаштириш ишлари олиб борилаётганини айтади[23].

Мен Венада ёлғон гапирмадим... лекин тўлиқ ҳақиқатни ҳам айтмадим[24]

Конференсия Советлар учун жамоатчилик билан алоқалар бўйича ғалаба бўлган, чунки у Ғарб ҳукуматлари ва олимларини фалокатнинг олди олинаётганига[22] ва Советлар келажакда атом энергиясини малакали бошқара олишига ишонтирган эди.

Венадан кейин

Венадаги амалга оширган ишлари натижасида у жуда машҳур бўлади, ўша йили Европада у йил одами деб топилади. Сўгра Валерий Легасов дунёдаги энг яхши ўнта олимлар қаторига киради. Бу унинг ҳамкасблари орасида жиддий ҳасадни келтириб чиқарди[4]. Омма олдида Легасов аварияга оператор хатоси сабаб бўлгани ҳақидаги расмий хабарни айтади. Шахсий равишда у реактор хавфсизлиги ва институционал қайта ташкил этиш учун ҳаракатлар олиб боради. Эҳтимол, бунга жавобан Легасов ўз раҳбариятини ва Чернобил реакторини тўсиб қўйиш билан шуғулланганини танқид қилди ва баъзи олим ҳамкасблари томонидан рад этилди. Қаршилик ўзгаришларга қаршилик кўрсатган эски гвардиядан ва Легасовни олдинги турғунлик даврининг ёдгорлиги деб ҳисоблаган ёш ислоҳотчилардан келди. Катта олимлардан бири „Легасов илмий раҳбарлик ўрнига сиёсий мойилликлари Чернобил авариясига олиб келган илмий мафиянинг аниқ вакили эди“ деб ёзган[25]. 1987-йил баҳорида Курчатов институти томонидан ўзининг устози Анатолий Александровнинг талабига биноан Легасов иштирокида институтнинг Илмий-техник кенгашига овоз бериш бўлиб ўтди. Институт аъзолари Легасовнинг лавозимини инкор этишди, бу унинг катталиги ва омма олдида кўриниши туфайли ажабланарли эди[25]. Валерий Легасов Чернобил жамоасининг „Социалистик меҳнат қаҳрамони“ мукофотини олмаган ягона аъзоси бўлганидан жуда хафа бўлган[26]. Унинг ушбу ишларга кўрсатган муносабати, мустақиллиги, берилган буйруқлар занжирини бузиш одати ва илмий муассасага бефарқлиги илмий жамоатчиликнинг юқори мартабали вакилларини ғазаблантирган бўлиши мумкин[4]. Чернобил авариясидан кейин ҳам Валерий Легасов атом энергиясини ишлаб чиқариш тарафдори бўлиб қолган ва у ўз фикрларини ҳимоя қилган[27].

Легасовнинг соғлиғи ёмонлашади ва у радиациядан узоқ муддатли таъсирлангани учун Москва 6-касалхонасига тез-тез ташриф буюрди. Тахминан 1987-йил июн ойида у ўз жонига қасд қилишга уринди, аммо ҳамкасблари уни сақлаб қолишди. Легасов ўзининг "Легасов васиятномаси" хотирасини аудио тасмалари[6][28] ёрдамида ёзиб олди ва у ерда Чернобил ҳалокатига алоқадорлигини тасвирлаб берди.

Мен авариядан сўнг Чернобил стансиясига бориб, у ерда нималар бўлаётганини кўрганимда, ўзим аниқ ва аниқ хулосага келдимки, Чернобил фожиаси апофеоз, мамлакатимизда ўнлаб йиллар давомида олиб борилаётган барча нотўғри бошқарувнинг чўққиси. . ... Асбобни синчковлик билан кузатиб бориш, режалаштирилган профилактик та'мирлаш ўртасида ускунанинг ҳолатига э'тибор берилмаган ... Ҳодисалар занжирига назар ташлайдиган бўлсак, нима учун кимдир бундай, бошқаси у каби ҳаракат қилди. йўл ва шунга ўхшаш, жиноят содир этилишига олиб келган барча нохуш ҳодисаларнинг ташаббускори бўлган ягона айбдорни кўрсатиш мумкин эмас. Чунки у ўзига боғланган занжир... стансияларнинг ташқи локализация бошпанасисиз ишлашига имкон беради. Бу хато фундаментал эди... Биринчи дизайн хатоси шундаки, халқаро стандартлар талаб қилганидек ва соғлом фикр билдирганидек, камида иккита фавқулодда вазиятлардан ҳимоя қилиш тизими бўлиши керак эди... иккинчи фавқулодда вазиятлардан ҳимоя қилиш тизими оператор қандай шароитда бўлишидан қат’и назар, мустақил ишлаши керак. бўлиши мумкин ... Ва ниҳоят, тушунтириш қийин бўлган учинчи дизайн хатоси шундаки, барча кўп сонли фавқулодда вазиятлардан ҳимоя қилиш тизимлари стансия ходимлари учун очиқ эди ... Албатта, операторлар томонидан йўл қўйилган хатолар ҳаммага ма'лум ва у ерда. уларни яна санаб ўтишга ҳожат йўқ. Бу хатоларнинг ўзи даҳшатли... Мен шундай баёнот беришни сўрамоқчиманки, бугунги кунга келиб бизда хавфсиз атом энергияси, хавфсиз ядро энергияси тушунчаси, ҳатто хавфсиз ядро тушунчаси йўқ. реактор тўлиқ тайёр [6]

Валерий Легасов- 1987-йилнинг кузида касалхонада узоқ вақт ётди ва ўткир аппендицитни бошдан кечирган, шу вақт ичида у ўз жонига қасд қилишга уринган[25]. Валерий касалхонадалик пайтларида журналист Алес Адамович Легасов билан суҳбатлашга муваффақ бўлади ва у худди шундай ядровий авария ҳали ҳам содир бўлиши мумкинлигидан хавотир олганини айтиб ўтади[25]. Валерий Легасовнинг 1987-йил 5-октябрда „ Правда“ газетасида чоп этилган саноат хавфсизлиги бўйича „Бугундан эртага“ номли мақоласи чоп эттирилган эди, лекин у жуда кам қизиқиш уйғотди[25]. У „Новий мир“ ва „Юност“ газеталарига интервю бериб, ўзининг жамоатчилик фикрини ўзгартирди ва маданий муваффақияцизликлар ва совет илм-фанининг йўқолиши муқаррар равишда ядровий фалокатга олиб келганидан хавотир билдирди. Бир ҳамкасби унинг раҳбарлиги ҳали ҳам зарурлигини айтганидан сўнг, у „Йўқ, сиз тушунмаяпсиз. Мен бу қийин бўлиши мумкинлигини биламан; чидаш керак, кутинг. Ва бу ерда бутунлай бошқача ҳолат — ичимдаги ҳамма нарса ёниб кетди…“[4] ва яна бир вазиятда „Мен ҳозир худди афсонавий Мидасга ўхшаб қолдим, фақат у ушлаган ҳамма нарсани олтинга айлантирган, мен ушласам эса — ҳаммасини ҳавога, ундан ҳам ёмони, вакуумга айланади. Нимага тегсам ҳам — ҳаммаси бузилади: ҳеч кимга ҳеч нарса керак эмас! Ва ҳали қилинадиган жуда кўп ишлар бор!“

Керакли чоралар кўрилмаса, яқин келажакда биз билан нима содир бўлиши мумкинлиги ҳақида ўйлаётганимни ҳис қиляпман... [Йирик саноат бахциз ҳодисалари рўй беради]. Бундан ташқари, бунинг олдини олиш учун қандай чоралар кўриш мумкинлиги ма'лум. Аммо одамни ташвишга соладиган ва касал қиладиган энг руҳий тушкунлик - керакли чоралар ма'лум[29]...

Легасов соҳадаги турғунликни бартараф этиш учун идоралараро кенгаш тузиш орқали академик кимёда ислоҳотлар ўтказишга уринишларини давом эттирди. Ушбу режа 1988-йил 26-апрелда, яъни ўлимидан бир кун олдин рад эттирилган[25]. Устйнюкни Легасовнинг кабинетига чақиришди ва у ушбу қарордан кейин „ўта ҳаяжонли ва руҳан паст“ эканлигини кўрди. У раҳбарлик кенгаш ва СССР Фанлар академияси ўртасида бўлиниб кетишини ҳис қилган ҳолда, „Бу фалокатга олиб келади. Мен истеъфога чиқишим керак.“[4] деган эди. Ўша куни тушлик вақтидан кейин у қизининг уйига қисқа вақтга ташриф буюрди. Устйнюк ўша куни соат 22:30 да Легасовга қўнғироқ қилди ва у ҳали ҳам қарор бўйича маслаҳатлашмаган бошқа таниқли олимларнинг ёрдами билан ғалаба қозониши мумкинлигини айтди.

Ўлим

1988-йил 27-апрелда[30] Чернобил АЭСдаги авариянинг икки йиллигидан бир кун олдин ва фалокат сабабларини тергов қилиш натижаларини эълон қилишидан бир кун олдин[20] Легасов ўзини Москвадаги квартирасининг зинапояси осиб ўлдирди[31] (баъзи манбаларда унинг квартирасида[32][33], бошқалари унинг офисида[20]). У Москвадаги Новодевичй қабристонига дафн этилган. Легасов 51 ёшда эди. Ўлимига қадар Легасов 150 рем (1,5 Св) нурланишга дучор бўлган, бу хавфсиз даражадан анча юқори эди.

Валерий Легасовнинг иш фаоиятидаги мотивацияси ва руҳий ҳолатига оид бир қанча назариялар мавжуд. Девид Р.Марплснинг фикрича, Чернобил фожиаси унинг психологик ҳолатига таъсир қилган. Сўнгра у ўз жонига суиқасд қилишга уринган[5] ва Легасов расмий иштирокчилар реакторларнинг қурилиши ва унинг яратилишидаги камчиликлардан хафа эди[34]. Легасовнинг қизи „Бу ҳиссий бузилиш эмас, балки қасддан қилинган, пухта ўйланган ҳаракат“, деб изоҳ берди. Устйнюк Легасовнинг бошқа илмий раҳбарлар томонидан таъқиб қилиниши уларнинг ташкилий ислоҳотларга қаршилик кўрсатишидаги ролини таъкидлади[4]. Борис Шчербина у ҳақида шундай деди: „Валерий жуда зўр эди, мен уни барча таниган одамлардан кўра кўпроқ севардим, у бутун ўзини ишлашга, Чернобилга берди. У ёниб кетди“[4] Журналистлар Владимир Степанович Губарев ва Юрий Шчербакнинг таъкидлашича, унинг ўз жонига қасд қилиши Совет Иттифоқида ядро хавфсизлиги йўқлигига эътиборни қаратишга қаратилган онгли уринишдир[27].

Оқибат

Легасов мамлакатнинг миллий қаҳрамони сифатида ўз жонига қасд қилиши Совет атом саноатида шок тўлқинларини келтириб чиқарди.  Унинг ленталаридан парчалар 1988-йил май ойида „Правда“ да чоп этилган[25]

Илмий ҳамжамиятнинг баъзи аъзолари ҳали ҳам Легасов ва унинг жамоаси аъзоларидан норози эди. Легасовнинг собиқ ҳамкасби шундай деган эди: „Легасовни идеал инсон сифатида кўрсатишнинг ҳожати йўқ. . . У бу даражадаги ҳар қандай менежердан яхшироқ ва у қабул қилинган ўйин қоидаларига риоя қилиб, мартаба ва илмий даражада юқорига кўтарила олади, айниқса, сўнги йилларда у жуда кўп нарсаларни олди. Кимёгар бўлишига қарамай физика кафедраларига ҳам тавсиялар бера олди. Шу билан бирга, у ҳар доим ҳам тўғри эмас эди, у нима қилишни ва қандай қилишни буюрди. Ким буни хоҳлайди? Шунинг учун улар Илмий кенгашга сайловда уни рад этишди. Кўпчиликни физиклар ташкил қилади. Сиз эса, кимёгарлар, энди уни деярли буюк шаҳидга айлантирасиз. . . Ва Чернобилда у этарлича бузилди — тўртинчи блокнинг бошпанаси оптималдан узоқ бўлиб чиқди.“ Легасовнинг ҳимоячилари „Жасорат уни кечирмади, чунки у бошқаларнинг қўрқоқлиги ва оддийлигини аниқ кўрсатди“ деган гапга қарши[35].

Совет Иттифоқининг дастлабки тергов ишлари деярли барча айбни операторларни зиммасига юклаган бўлса-да, кейинчалик МАГАТЕ томонидан олиб борилган кузатишлар ва қилинган хулосалар реактор тузилиши ва операторларга хавфсизлик маълумотлари ҳақида қандай маълумот берилганлиги ёки берилмаганлиги муҳимроқ эканлигини аниқланди[36]. Шу билан бир қаторда, операторлар операцион тартиб-қоидалардан четга чиққани, синов протоколларини тезда ўзгартирганлиги, шунингдек, „нотўғри баҳоланган“ ҳаракатларни амалга оширганлиги, бу эса инсон омилларини асосий омилга айлантирганлиги аниқланди[36].

1996-йил 20-сентябрда Россия Президенти Борис Елцин Легасовга ҳалокатни тергов қилишда кўрсатган „жасорати ва қаҳрамонлиги“ учун Россия Федерацияси Қаҳрамони фахрий унвонини, мамлакатнинг энг юқори фахрий унвонини берди[37].

Унинг рафиқаси Маргарита меросини сақлаб қолиш учун жуда кўп мақола ва китоблар ёзган. 2016-йилда Туладаги Валерий Легасовнинг уйи деворига бюст ва эсдалик лавҳаси ўрнатилди[38].

Оммавий ахборот воситаларида

Валерий Легасов ББCнинг "Омон қолган офат" ҳужжатли драма филмида (2006) Аде Эдмондсон, "Пандора қутиси" (1992) ҳужжатли-филмида Адам Кертис ва „ Чернобил“ (2019) мини-сериалида эса Жаред Харрис томонидан гавдалантирилган.

Яна қаранг

  • Чернобил ҳалокати оқибатлари
  • Тугатувчи (Чернобил)
  • Чернобил билан боғлиқ мақолалар рўйхати
  • Ядро ва радиациявий авариялар ва ҳодисалар

Манбаалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Неw Тимес. Неw Тимес Публишинг Ҳоусе, 1996 — 58-бет. 
  2. ↑ Счмид, Сонжа Д.. Продуcинг Поwер: Тҳе Пре-Чернобйл Ҳисторй оф тҳе Совиэт Нуcлеар Индустрй, 2015. ИСБН 9780262028271. 
  3. ↑ "Тҳе Cуррент Дигест оф тҳе Совиэт Пресс". Америcан Ассоcиатион фор тҳе Адванcемент оф Славиc Студиэс: 24. 1988. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=бйрвААААМААЖ. 
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 Легасова, Маргарита. Аcадемиcиан Валерй Алексеэвич Легасов. Спектра, 2010. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Марплес, Давид. Украине ундер Перестроика: Эcологй, Эcономиcс анд тҳе Wоркерс' Револт, 1991 — 21-бет. ИСБН 9781349108800. 
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 6,29 6,30 6,31 „Тҳе Легасов Тапес“. легасовтапетранслатион.блогспот.cом. Қаралди: 2020-йил 10-апрел.
  7. ↑ „Как убивали академика Легасова, который провел собственное расследование Чернобыльской катастрофы“ (ру). www.мк.ру.
  8. ↑ 8,0 8,1 Ҳиггинботҳам, Адам. Миднигҳт ин Чернобйл: Тҳе Унтолд Сторй оф тҳе Wорлд'с Греатест Нуcлеар Дисастер (эн). Симон анд Счустер, 2019 — 423-бет. ИСБН 9781501134616. „Инга Легасова.“ 
  9. ↑ Чоиниэре. „Валерй Легасов: 5 Фаст Фаcц Ёу Неэд то Кноw“ (эн). Ҳеавй.cом (2019-йил 2-июн). 2019-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел.
  10. ↑ 10,0 10,1 Жосепҳсон, Паул Р.. Ред Атом: Руссиа'с Нуcлеар Поwер Програм фром Сталин то Тодай, 2005. ИСБН 9780822978473. 
  11. ↑ 11,0 11,1 Богуненко, Н.. Ҳероэс оф тҳе Атомиc Прожеcт. Саров, 2005 — 447–448-бет. ИСБН 5951500052. 
  12. ↑ Богуненко Н. Н., Пилипенко А. Д., Соснин Г. А.. Герои атомного проэкта, 3000 экз, Саров: ФГУП „РФЯЦ-ВНИИЭФ“, 2005 — 448-бет. ИСБН 5-9515-0005-2. 
  13. ↑ Биограпҳиcал Диcтионарй (ин Руссиан). Мосcоw: Мосcоw Стате Университй, 2004 — 448-бет. ИСБН 5-211-05034-7. 
  14. ↑ Зубачева. „Wҳо wас Валерй Легасов, тҳе Совиэт сcиэнтист тҳат савед тҳе wорлд фром Чернобйл?“ (эн-УС). www.рбтҳ.cом (2019-йил 4-июн). Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Д. Счмид, Сонжа. Продуcинг Поwер: Тҳе Пре-Чернобйл Ҳисторй оф тҳе Совиэт Нуcлеар Индустрй. МИТ Пресс, 2015 — 182-бет. ИСБН 978-0262028271. 
  16. ↑ Легасов, Валерй (1987). "А Совиэт Эхперт Дисcуссес Чернобйл". Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц 43 (6): 32. дои:10.1080/00963402.1987.11459553. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=огЙАААААМБАЖ. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Г. Алимов интервиэw wитҳ Легасов, Известиа неwспапер, 1987
  18. ↑ „Wҳо wас Валерй Легасов, тҳе Совиэт сcиэнтист тҳат савед тҳе wорлд фром Чернобйл?“ (2019-йил 4-июн).
  19. ↑ „Как убивали академика Легасова, который провел собственное расследование Чернобыльской катастрофы“.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Неэф, Чристиан. „'Тҳис Реаcтор Модел Ис Но Гоод': Доcуменц Шоw Политбуро Скептиcисм оф Чернобйл“. Дер Спиэгел (2011-йил 24-март). „Бут ҳе дид нот диэ оф радиатион сиcкнесс, эвен тҳоугҳ ҳе спент фоур монтҳс ин Чернобйл афтер тҳе эхплосион тҳере. Легасов ҳангед ҳимселф ин ҳис оффиcе он 27 Април 1988, алмост тwо еарс то тҳе дай афтер тҳе реаcтор аccидент ин пресент-дай Украине.“.
  21. ↑ Белбéоч, Белла (1998). "Респонсабилитес Оccиденталес Данс лес Cонсеқуэнcес Санитаирес де ла Cатастропҳе де Тчернобйл, эн Биэлоруссиэ, Украине эт Руссиэ [Wестерн респонсибилитй регардинг тҳе ҳеалтҳ cонсеқуэнcес оф тҳе Чернобйл cатастропҳе ин Беларус, тҳе Украине анд Руссиа]" (фр). Радиопротеcтион эт Дроит Нуcлéаире: 247–261. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-08-26. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190826023819/ҳттп://www.академиа.ч/себес/техтес/1998/98БелбеочБ.ҳтмл. Қаралди: 2023-04-15. Валерий Легасов]]
  22. ↑ 22,0 22,1 Паттерсон, Wалтер C. (Нов 1986). "Чернобйл - тҳе оффиcиал сторй". Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц 42 (9): 34. дои:10.1080/00963402.1986.11459439. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_буллетин-оф-тҳе-атомиc-сcиэнтисц_1986-11_42_9/паге/34. 
  23. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед томwилкиэ
  24. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ҳиггинботҳам
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 25,6 Эбел, Роберт Э.. Чернобйл анд Иц Афтерматҳ, А Чронологй оф Эвенц. Cентер фор Стратегиc & Интернатионал Студиэс, 1994 — 33-бет. ИСБН 9780892063024. 
  26. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед надлер
  27. ↑ 27,0 27,1 Марплес, Тҳе Странге Cасе оф Валерии Легасов, Радио Либертй, Април 7, 1989
  28. ↑ „Самые интересные книги - Легасов В.А. - Об авариии на Чернобыльской АЭС“. либ.wеб-малина.cом. Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
  29. ↑ Интервиэw wитҳ Алес Адамович
  30. ↑ Легасова, Маргарита. Дефенселесс Виcтор: Фром тҳе Реcоллеcтионс оф Аcадемиcиан В. Легасов'с Wидоw. Труд (1996-йил 1-июн).
  31. ↑ Трипатҳи, Намрата. „Сcиэнтист wҳо эхпосед труэ эхтент оф Чернобйл дисастер киллед ҳимселф а дай афтер сеcонд анниверсарй (Ас тҳе Депутй Диреcтор оф Курчатов Институте оф Атомиc Энергй ин Мосcоw, Валерй Легасов реcеивед а дистресс cалл он 26 Април 1986, аскинг ҳим то ҳеад то Чернобйл. Ҳис лифе wас невер тҳе саме.)“. Медиа Энтертаинмент Арц WорлдWиде (2019-йил 2-май). 2019-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел.
  32. ↑ Тҳе Ассоcиатед Пресс. „Чемист, инвестигатор оф Чернобйл нуcлеар аccидент диэс ат 51“. АП Неwс Арчиве (1988-йил 30-апрел). — „[тҳе оффиcиал Совиэт неwс агенcй] Тасс саид Легасов маде а "сигнифиcант cонтрибутион ин тҳе wоркинг оут анд реализатион оф иммедиате меасурес аимед ат лиқуидатинг тҳе cонсеқуэнcес оф тҳе аccидент."“. Қаралди: 2014-йил 26-апрел.
  33. ↑ „Легасов суиcиде леавес унансwеред қуэстионс“. Нуcлеар Энгинеэринг Интернатионал (1988-йил 1-июл). 2020-йил 20-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел. „Совиэт нуcлеар индустрй соурcес ҳаве саид тҳат доместиc проблемс плаед а роле, бут тҳе тиминг, 27 Април, эхаcтлй 2 еарс афтер тҳе Чернобйл аccидент, ис cлеарлй оф мажор сигнифиcанcе. Ҳис деатҳ wас фирст оффиcиаллй анноунcед он 29 Април, бут wитҳоут анй ментион оф тҳе cаусе. Субсеқуэнтлй иц эмергед тҳат ҳе ҳад такен ҳис оwн лифе.“.
  34. ↑ Марплес, Давид (Септембер 1993). "Чернобйл'с Ленгтҳенинг Шадоw". Тҳе Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц 49 (7): 40. дои:10.1080/00963402.1993.11456385. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=пҚwАААААМБАЖ&пг=ПА40. 
  35. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед чемистряндлифе
  36. ↑ 36,0 36,1 Интернатионал Нуcлеар Сафетй Адвисорй Гроуп, ИНСАГ-7 Тҳе Чернобйл Аccидент: Упдатинг оф ИНСАГ-1, 1992, пагес 22-25
  37. ↑ Сcиэнcе анд Энгинеэринг оф Ҳйдроген-Басед Энергй Течнологиэс, 2018-11-12. ИСБН 9780128142523. 
  38. ↑ „А буст оф Ҳеро оф Руссиа Валерй Алексеэвич Легасов wилл бе инсталлед ин Тула“ (ру). МйСло (2016-йил 23-март). Қаралди: 2021-йил 25-июн.

Андоза:Чернобйл дисастер 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Valeriy_Legasov" dan olindi