Valeriy Tokarev
Валерий Иванович Токарев (русча: Валерий Иванович Токарев; 1952-йил 29-октабрда туғилган) — Россия Ҳарбий-ҳаво кучлари полковниги, Юрий А. Гагарин номидаги Космонавтларни тайёрлаш марказининг синовчи космонавти. Токарев икки марта коинотга саёҳат қилди ва 2008-йил июн ойида нафақага чиқишдан олдин икки марта коинотда юриш қилди[1].
| Валери Иванович Токарев | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди | 1952-йил 29-октябр |
| Миллати | Рус |
| Мукофотлари | Россия Федерацияси Қаҳрамони |
| Космик карера | |
| Даража | Ҳарбий ҳаво кучлари полковниги |
Космосдаги вақт |
199 кун 15 соат 6 дақиқа |
| Танлаш | 1989 |
| Миссиялар | СТС-96, Союз ТМА-7 (Эхпедитион 12) |
Миссия белгиси |
|
Шахсий ҳаёти
Токарев 1952-йил 29-октабрда Совет Иттифоқининг Астрахан вилояти Капустин Яр шаҳрида туғилган. У Ирина Токаревага (қизлик фамилияси Николаэвна) уйланган, уларнинг икки фарзанди бор: қизи Оля ва ўғли Иван. Москва вилояти Стар cитйда яшайди. Унинг онаси Лидия Ярославл вилоятининг Ростов шаҳрида яшайди ва отаси Иван Павлович 1972-йилда автоҳалокатда вафот этган. Токаревнинг қизиқишлари табиат, автомобиллар, самолётлар ва спортни ўз ичига олади[2].
Таълим
1973-йилда Токарев учувчилар ва навигаторлар учун Ставропол олий ҳарбий авиация мактабини тамомлаган. 1982-йилда Ахтубинскдаги Синов учувчиларни тайёрлаш марказида (ТПТC) ўқишни имтиёзли диплом билан тугатди. 1989—1993-йилларда Ю. Монино шаҳридаги А. Гагарин номидаги Ҳарбий ҳаво академиясида, 1996-йилдан 1997-йилгача Токарев Россия Федерал ҳукумати қошидаги Халқ хўжалиги академиясида кундузги/сиртқи бўлимда таҳсил олиб, давлат бошқаруви магистри даражасини олган[3].
Мукофотлар
Токарев 2000-йилда „Россия Федерацияси Қаҳрамони" медали, 1999-йилда Россия Федерациясининг учувчи-космонавти унвони, „Россия Федерацияси Қаҳрамони“ олтин юлдузи медали, 1978-йил СССР Ҳарбий-ҳаво кучларида учинчи даражали „Ватанга хизматлари учун“ ордени ва 1999-йилда НАСА космик парвоз медали билан тақдирланган. Ярославл вилояти, Ростов шаҳрининг фахрий фуқароси.
Тажриба
Токарев 1-даражали ҳаво кучлари учувчиси ва 1-даражали синов учувчиси. Токарев 44 турдаги самолётлар ва вертолётларда малака ва парвоз тажрибасига эга бўлди ва 3000 соатдан ортиқ вақтни ўтказди. У тўртинчи авлод ташувчи самолётлари ва вертикал/қисқа учиш ва қўниш самолётларини (Су-27 К, МиГ-29 К, Як-38М, Су-25 УТГ), шунингдек бомбардимончи реактив самолётлар (Су-24 М) кабиларни бошқарган ва ракета флоти синовларида қатнашган.
Космонавт фаолияти

1987-йилда Валерий Токарев Буран космик кемасини синовдан ўтказиш ва парвоз қилиш учун космонавтлар корпусига танланди. 1994-йилдан бери у аэрокосмик тизимлар космонавтлари гуруҳининг қўмондони бўлиб ишлаган. 1997-йилда Буран дастури тугатилгандан бери Токарев Юрий А. Гагарин номидаги Космонавтларни тайёрлаш марказига синов космонавти этиб тайинланди.
СТС-96
Токарев 1999-йил 27-майда СТС-96 миссияси доирасида парвоз қилди. СТС-96 Спаcе Шуттле томонидан амалга оширилган Халқаро космик стансиянинг (ХКС) миссияси эди. Бу ХКС билан туташадиган биринчи шаттле рейс эди. Токарев миссияда мутахассис сифатида ишлаган. 10 кунлик миссия давомида Дисcоверй экипажи стансияда яшовчи биринчи экипажнинг келишига тайёргарлик кўриш мақсадида ХКСга тўрт тонна логистика ва материаллар етказиб берди. Парвознинг 2-куни Токарев скафандрларни текшириш фаолияти учун кўпроқ жой бериш мақсадида скейпнинг ўрта палубасида сақланадиган баъзи логистика юкларини вақтинча Спаcеҳаб модулига жойлаштирди. 29-май куни Токарев ва НАСА астронавти Эллен Очоа вақтинча ўрнатиш нишонлари ва чироқларини жойлаштирдилар ва босимли жуфтлаш адаптери (ПМА 2) ичидаги тор ўтиш йўлагидаги люк муҳрларини текширдилар. Эртаси куни у канадалик астронавт Жули Паетте билан Заря модулига йўл олди ва тахта тагида жойлашган аккумулятор батареяларига техник хизмат кўрсатишни бошлади[4]. У ва Паетте батареяни қайта зарядлаш бошқарувчиларини алмаштирдилар[5]. Заря модулидаги шовқин даражасини пасайтириш учун Токарев баъзи модуллар атрофида акустик изоляцияни ҳам ўрнатди. У, шунингдек, логистика буюмларини ҳужжатлаштириш ва ИСС бортига жойлаштириш орқали ўтказиш билан шуғулланган. 1-июн куни Токарев россиялик журналистларнинг миссиянинг бориши ҳақидаги саволларига жавоб беришга вақт ажратди.
Миссия охирида 6-июн куни Дисcоверй ЭДТ вақти билан кундузги соат 2:02:43да Кеннеди космик марказининг 15-учиш-қўниш йўлагига қўнди. Миссия 153 марта Ер орбитасида айланиб, 235 соат 13 дақиқада 4 миллион мил йўл босиб ўтди[6].
Экспедиция 12

Токарев 2005-йил 3-октабрда “Союз ТМА-7” космик кемасида стансияга келган[7] Экспедиция 12 экипажининг ХКСдаги борт муҳандиси эди. Токарев, НАСА астронавти Уилям МакАртур ва америкалик коинот парвози иштирокчиси Грегори Олсен бўлган “Союз ТМА-7” 1-октабр куни соат 03:55 да Байқонур космодромидан ҳавога кўтарилди. Икки кунлик автоном парвоздан сўнг Союз ТМА-7 УТC соат 05:27да ИССда Пирс ўрнатиш бўлими модулига туташди.
Токарев бортда 30дан ортиқ тажрибаларни ўз ичига олган илмий тажрибаларнинг русларга тегишли қисмини амалга оширди. У биологик, микробиологик, генетик ва физикавий тажрибалар билан шуғулланган[8]. „Ўсимликлар“ номли тажрибалардан бири стансияда етиштирилган нўхатларни олиш ва кўкатларни етиштириш имконини аниқлади. У амалга оширган тиббий тажрибалар экстремал космик шароитларнинг одамлар қон ҳужайраларига таъсирини ўрганишга қаратилган. Унинг физикавий тадқиқотлари атмосферанинг юқори қатламларини ўрганишни ўз ичига олган. Тадқиқотнинг мақсади космик транспорт воситалари атмосферанинг юқори қатламларига қандай таъсир қилишини тушуниш эди. 12-экспедиция вақтида битта юк рейси Прогресс М-55 2005-йил 23-декабрда ИСС билан туташди. Таъминот кемаси илмий асбоб-ускуналар ва жиҳозларни стансияга олиб борди.
Токарев 2006-йил 6-апрелда ХКСни тарк этди. Токарев, МакАртур ва бразилиялик космик парвоз иштирокчиси Маркос Понтес 2006-йил 8-апрелда УТC вақти билан соат 23:48 да „Союз ТМА-7“ капсуласи ичида Ерга қайтишди. Космик кема Қозоғистоннинг Аркалиқ шаҳри яқинидаги белгиланган жойга қўнди[9]. Токарев “Союз” космик кемаси ва ХКС бортида коинотда 189 кун 19 соат 53 дақиқани ўтказди.
Космик юришлар
Токарев ўзининг космонавтик фаолияти давомида жами 11 соат 5 дақиқани ташкил этган икки марта космосга чиқишни амалга оширди.

2005-йил 7-ноябрда Токарев ўзининг биринчи марта космосга чиқишини амалга оширди[10]. Қуэст ҳаво блокининг экипаж бўлинмасига босим ўтказиш учун космик юришнинг бошланиши тахминан бир соатга кечиктирилди. 5 соат 22 дақиқалик фазода юриш давомида У ва НАСА астронавти Уилям МакАртур янги камера мажмуасини ўрнатдилар ва Флоатинг Потентиал Зондни ўчириб ташладилар. Улар, шунингдек, иккита эски топшириқни бажаришди. Токарев фазога чиқиш учун оқ костюм кийган. Уларнинг биринчи асосий вазифаси Порт 1 Труссга камерани ўрнатиш эди. Икки космик саёҳатчи ўрнатиш учун тахминан 2 соат 10 дақиқа вақт сарфлади. Сузувчи потенциал зонд (ФПП) учун кундузги ёруғлик бўлиши учун улар муваффақияциз масофавий қўшма восита бошқарувчисини олишга ўтдилар. У тугаллангандан сўнг МакАртур етакчилик қилган жуфтлик П6 труссини ФПП га кўтарди. Ишламаган ФПП космик станциянинг электр салоҳиятини ўлчаш ва уни атрофдаги плазма билан солиштириш учун мўлжалланган эди. Токарев ва МакАртур ерга улаш симини бўшатиб қўйишди, сўнгра ФПП корпусини тиргакдан бўшатишди. Улар унинг ҳолатини текширишди ва МакАртур ФППни эҳтиёткорлик билан ташлади. ФФПни олиб ташлаш ва тушириш бир соат давом этди. Икки космик саёҳатчи мобил транспортерда масофадан туриб қувватни бошқариш модулини олиб ташлади ва алмаштирди. Барча топшириқларни бажариб бўлгач, жуфтлик ЭСТ вақти билан соат 3:54да Қуэст ҳаво блокига қайтишди.
2006-йил 3-февралда Токарев ўзининг иккинчи марта космосга чиқишини амалга оширди. У МакАртур билан қизил чизиқли Орлан костюмларини кийиб, соат кечки 5:44да ИСС ташқарисига чиқишди. Космосга чиқишни бошлаш учун Пирс ўрнатиш бўлимидан ўтишди[11]. Токарев ва МакАртур космосга кўтарилиш чоғида Россиянинг қўлда бошқариладиган крани Стрела учун бум адаптерини Заря модулидан босимли жуфтлаш адаптери 3 га кўчиришди. Шунингдек, улар тажрибалар олиб боришди ва стансиянинг ташқи қисмларини текшириб, суратга олишди. Икки космик саёҳатчи, шунингдек, бутун дунё бўйлаб талабаларга эшиттириш учун радио билан жиҳозланган эски рус Орлан скафандрини улоқтиришди. СуитСат-1[12] деб номланган костюм 2004-йил август ойида коинотда юриш учун фойдаланиш муддатини тугатган эди. Костюм ушбу тажриба учун учта батарея, ички сенсорлар ва радио узатгич билан жиҳозланган. СуитСат-1 узатишни тўхтатишдан олдин Ернинг тахминан икки орбитаси бўйича ҳам радио операторларига олти тилда табрикларни ёзиб олган эди. Космосга чиққандан кейин бир неча ҳафта ичида костюм атмосферага кириб, ёниб кетиши кутилган эди. Кечки 11:27да иккаласи Пирс ҳаво блокига қайта кириб, унинг люкини ёпиб қўйиши билан космик юриш тугади. Космосга чиқиш 5 соат 43 дақиқа давом этди.
Манбалар
- ↑ СПАCЕФАCТС.де. „Биограпҳиэс оф УССР/Руссиан Cосмонауц: Валери Иванович Токарев“ (17-феврал 2010-йил). Қаралди: 14-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Cосмонаут Био: Валери Иванович Токарев“ (2006-йил апрел). Қаралди: 14-июн 2010-йил.
- ↑ ЭНЕРГИА. „Валерй Иванович ТОКАРЕВ“ (2005-йил август). 29-август 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2022-йил.
- ↑ НАСА. „СТС-96, Миссион Cонтрол Cентер Статус Репорт #09“ (30-май 1999-йил). 29-май 2000-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „СТС-96, Миссион Cонтрол Cентер Статус Репорт #10“ (31-май 1999-йил). 9-июл 2000-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „СТС-96“. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Эхпедитион 12“ (16-сентабр 2005-йил). 2022-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Префлигҳт Интервиэw: Валерй Торакев“ (12-сентабр 2005-йил). 2022-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ „Миссион оф Союз ТМА-17“. РуссианСпаcеWеб.cом. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Спаcеwалкерс Инсталл Неw Cамера Ассемблй, Жеттисон ФПП“ (7-ноябр 2005-йил). 2022-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Cреw Баcк ин Статион Афтер Спаcеwалк“ (3-феврал 2006-йил). 2008-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.
- ↑ НАСА. „Ан Эмптй Спаcесуит Беcомес ан Орбитал Эхперимент“ (1-феврал 2006-йил). 2022-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-июн 2010-йил.