Vanitas
Ванитас (лотинча ванитас — „ғала-ғовур“) — барокко даврининг бадиий расм жанри бўлиб, анъанавий равишда композицион марказ сифатида одам бош суяги бўлган аллегорик натюрмортдир. Бундай тасвирлар ҳаётнинг ўткинчилигини, завқ-шавқнинг бефойдалигини ва ўлим муқаррарлигини эслатиш учун мўлжалланган. ХВИ—ХВИИ асрларда Фландрия ва Голландияда кенг тарқалган; жанрнинг баъзи намуналари Франсия ва Испанияда мавжуд.[1]
Ванитас-аниқ фалсафий ва диний маънога эга жанр. Ванитас атамаси Инжилнинг Эски Аҳддан олинган. Қадимги яҳудий шоҳи Сулаймон номи билан ёзилган „Воиз“ китобида ванитас ванитатум омниа ванитас — „беҳудалик ҳечликдир“ деган нақл бор.
Хусусиятлари
Ванитас, натюрмортнинг бошқа субжанрлари каби, аллегория билан чамбарчас боғлиқ. Бу ерда расмда тасвирланган ҳар бир обект рамзий маънога эга бўлиб, томошабинларга инсон ҳаётининг қисқалиги ҳақида гапиради.
Кўпгина расмларда томошабиннинг кайфияти ва яна руҳий ҳолатига таъсирини кучайтириш учун кўпинча лотин фалсафий иборалардан фойдаланади, жумладан:
- мементо мори — „ўлимни эслаш“;
- темпус фугит — „тез ўтадиган вақт“;
- уби сунт — „улар қаерда“;
- сиc транзит глориа мунди — „ер юзидаги шон-шуҳрат ўтади“.
Ванитас жанридаги расмларда инсон фигуралари жуда кам учрайди ва барча об’ектлар, аксарият ҳолларда, тасодифий тарзда жойлаштирилган. Рассомликдан ташқари, бу жанр тасвирий санъатнинг бошқа турларида ҳам қўлланади: ҳайкалтарошлик, ўйма ва заргарлик буюмлари.
Асосий симптомлар
Ванитас жанрининг асосий хусусиятлари ва уларни тушунтириш:
- бош суяги — ўлимнинг муқаррарлиги;
- чириган мевалар — ҳаётнинг сусайиши, қариликнинг бошланиши;
- сўладиган гуллар — ҳаётнинг ўткинчилиги;
- ўсимликнинг яшил новдалари ва ниҳоллари — ҳаёт айланиши ва ўлимдан кейин руҳнинг қайта туғилиши ҳақида эслатма;
- салянгоз — инсоннинг дангасалиги, эттита ҳалокатли гуноҳлардан бири;
- совун пуфакчалари — ҳаётнинг заифлиги;
- ўчган шам — бу дунёни тарк этган одамнинг руҳи;
- чол, зар ўйнаш, шахмат — қимор ўйинларига иштиёқ, шубҳали лаззатланиш;
- ойна — шуҳратпарастлик, мағрурлик, мавжудлик шарпаси;
- синган ва бўш идиш — ҳаётий энергия этишмаслиги;
- қум соати — вақт ўтиши;
- мусиқа асбоблари — ажойиб ҳаётнинг беқарорлиги;
- пул ва заргарлик буюмлари — бойлик;
- глобус, тож ёки таёқ — ердаги куч;
- китоблар — таълимнинг самарасизлиги;
- тиббий асбоблар — одамнинг касаллигини эслатади.
Ривожланиш тарихи
Ванитас жанрининг тарихини маълум бир вақт оралиғида чеклаш қийин, чунки инсон бош суяги тасвири қадим замонлардан бери турли маданиятларда санъатда топилган. Шундай қилиб, Помпей қазишмаларида топилган қадимий мозаика „Мементо мори“, унда жанр белгилари аниқ кўриниб туради. ҳ. д. И асрга тегишли.
Романеск даврида бош суягининг расмлари кўпинча черковлар деворларига осиб қўйилган, бу черковга келганларга тавба қилиш ва гуноҳлардан халос бўлиш зарурлигини доимо эслатиб турарди, чунки барибир ўлимдан қутулишнинг иложи йўқ эди. ХИВ аср ўрталарида готика тасвирий санъати ва графикаси усталари „Ўлим рақслари“ номли аллегорик бадиий асарларни оммавий равишда ярата бошладилар. Уйғониш даврида тасвирий санъатда юксак гуманистик ғояларни ўзида мужассам этган янги жанрлар пайдо бўлди ва жадал ривожлана бошлади, рассомларга янги ғояларни амалга ошириш учун кенг имкониятлар очилди. Уйғониш даврининг кўплаб буюк усталари, жумладан Эл Греко ва Албречт Дюрер ўзларининг расмларида бош суягининг рамзий тасвиридан фойдаланганлар. Ўша даврларда аллақачон ванитас жанрининг шаклланиши учун зарур шарт-шароитлар пайдо бўлган, аммо Уйғониш даври рассомларининг расмларида рамзий нарсалар фақат ёрдамчи рол ўйнаган. Одатда,аллегорик белгилар расмнинг фонида яширин маъно билан тўлдирилади.[2]
ХВИ асрнинг ўрталарида ванитас услубида бўялган биринчи тўлақонли санъат асарлари дастлаб Голландияда, кейин эса Фландрияда пайдо бўлди. Бу аср натюрморт машҳурлигининг тез ўсиш даври бўлди, бу кўплаб голландиялик рассомларга жаҳон шуҳратини келтирди.
Кичик Лейден шаҳри барокко даврида ванитас жанрининг ривожланиш маркази ва бу жанрнинг энг машҳур рассомлари яшаб ижод қилган жой эди.Голландия ва Фландриядан ташқари, ванитас бошқа Европа мамлакатларида ҳам машҳур эди. Ушбу жанрда кўплаб санъат асарлари Германия, Италия, Испания, Франсияда яратилган, аммо улар Голландия тасвирий санъат мактаби даражасига этиб бормаган.
ХВИИ аср охирида Европа санъатида барокко ўрнини рококо даври эгаллади.Жамиятнинг таъми сезиларли даражада ўзгарди ва ваниталарнинг рамзийлиги кенг жамоатчилик учун камроқ қизиқ бўлди.Ўша пайтда жанрнинг таназзул жараёни бошланди;кейинги асрларда фақат бир нечта рассомлар ўз асарларида ванитас мавзусига мурожаат қилдилар.
Манбалар
- ↑ Стили и направления живописи
- ↑ „Ан Эхплоратион оф Ванитас: Тҳе 17тҳ Cентурй анд тҳе Пресент // Гоогле Арц & Cултуре“. 2020-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 28-март.