Ziyosfera

Vanua Levu

Вануа Леву (талаффуз [баˈнуа ˈлебу] -'Катта ер') илгари Сандалwоод ороли номи билан танилган, Фиджи оролининг иккинчи йирик ороли. Каттароқ Вити Левудан 64 километр (40 миля) шимолда жойлашган орол 5 587,1 км кв майдонга эга. ва (2 157,2 мил кв) аҳоли сони 2007-йилга кўра 135,961 киши.

Геология

Фижи Австралия плитаси ва Тинч океан плитаси орасидаги тектоник жиҳатдан мураккаб ҳудудда. Фижи платформаси саёз зилзилаларнинг аксарияти марказлашган фаол ёриқлар билан чегараланган зонада жойлашган ҳисобланади. Бу ёриқлар линиялари шимолда Фижи синиш зонаси (ФФЗ), ғарбда 176 ° кенгайтма зонаси (176 ° ЭЗ) ва шарқда Ҳунтер синиш зонаси (ҲФЗ) ва Лау тизмаси.

Сува гуруҳининг эпикластик ва андезит вулканикларига Мио — Плиосен қумтошлари ва мергел синфига киради. Гуруҳ оролнинг ўртасида Коротини тоғини ташкил қилади, у Сеселека (1 380 фут ёки 420 м), Нделанатҳау (2 443 фут ёки 745 метр), Нараро (2 420 фут ёки 740 м), Валили (2 965 фут ёки 904 м) чўққиларини ўз ичига олади. Марико (2 890 фут ёки 880 м), Насоролеву тоғи (3 386 фут ёки1 032 м), Ндикева (3 139 фут ёки 957 м) ва Улуингала (2 730 фут ёки 830 м). Оролнинг шимоли-шарқий қисмида жойлашган Плиоцен Унду гуруҳи брексия, тüф ва пемза қатламлари билан қопланган риёлит ва дасит оқимларидан иборат. Плио- плейстоцен Мба гуруҳи оролнинг жануби-ғарбий қисмида жойлашган бўлиб, порфирит базалт оқимлари ва грейваккага айланган вулканокластиклардан иборат. Гуруҳ таркибига Навотувоту чўққиси (2,763 фут ор 842 метр) ва Каси тоғи киради[1][2].

География

Вануа Леву ороли
Вануа Леву ва чекка оролларнинг кенгайтириладиган, батафсил харитаси

Оролнинг асосий қисми тахминан баланд, ингичка учбурчак 30-50 км шаклида кенглиги ва узунлиги 180 километр (110 миля) гача, нуқта шимоли-шарқда бўлиши учун айлантирилди. Бу нуқта, Фижи занжирининг энг шимолий нуқтаси Уду нуқтасидир. Ушбу учбурчакнинг жануби-шарқий томонидан узун ярим орол Коро денгизига чўзилган. Орол қўпол ва тепаликли бўлиб, маржон рифлари, жумладан, шимолий қирғоқдан узоқ тўсиқ рифи бўлган Cакаулеву рифи билан ўралган. Антимеридиан бу оролдан ўтиб, унинг шимоли-шарқий учига тегиб ўтади.

Қаттиқ тог 'тизмаси оролни горизонтал равишда ажратиб, Какаудров ва Макуата провинсиялари ўртасидаги чегаранинг катта қисмини ташкил этади. Энг баланд чўққилар — Насоролеву номи билан ҳам танилган Батини тоғи, баландлиги 1111 м ва шимоли-шарқдан 16 километр (9.9 миля) узоқроқда, Тҳурстон тоғи номи билан ҳам танилган Дикева, баландлиги 1 030 метр(3 380 фут) . Вануа Левунинг асосий тоғ тизмалари шамолга яқин, жанубий қирғоқлар яқинида жойлашган бўлиб, уларни анча нам қилади. Шимолий Вануа Леву, аксинча, йилнинг саккиз ойи қуруқ иқлимга эга, бу оролнинг асосий ҳосили бўлган шакарқамишнинг ўсишига имкон беради. Вануа Левуда Лабаса, Wаилеву ва Қава каби бир қатор дарёлар мавжуд. Бу учтаси Лабаса шаҳри жойлашган делтани ташкил қилади. Оролнинг ҳеч бир дарёсида катта кемалар ҳаракатлана олмайди. Вануа левусида кўплаб таниқли дарёлар мавжуд. Биринчиси, энг хавфли дарё, акула ҳужумлари билан машҳур бўлган Вайникоро дарёси. Иккинчиси Дрекети дарёси, Фижидаги энг чуқур дарё.

Флора ва фауна

Натева/Тунулоа ярим оролининг ички қисмининг катта қисмини эгаллаган 17600 гектар майдон Натева/Тунулоа ярим оролининг муҳим қушлар ҳудудидир . Муҳим қушлар ҳудуди Вануа Левунинг жанубида жойлашган ярим оролда қолган эски ўрмонларнинг энг катта участкаларини қамраб олади ва у заиф уятчан каптарлар популяциясини қўллаб-қувватлайди[3].

Аҳолиси ва иқтисодий фаолияти

Набоувалу портида паром ва автобус

Оролнинг асосий аҳолиси шимолдаги Лабаса ва ярим орол этагида жойлашган Савусаву шаҳарларидадир. 1996-йилги аҳолини рўйхатга олишда деярли 25 000 аҳолига эга бўлган Лабаса катта ҳинд жамоасига эга ва Фижи шакар саноатининг асосий марказидир. Савусаву кичикроқ, аҳолиси 5 000 дан ошмайди, лекин шўнғин ва яхталар туфайли сайёҳлар учун машҳур марказдир. Оролнинг асосий саноати шакарқамиш ишлаб чиқариш, айниқса шимолда кўп етиштирилади. Копра ҳам муҳим экин ҳисобланади. Туризм Вануа-Левуда ҳам яқин йилларда йирик саноатга айланмоқда.

Сиёсат

Маъмурий мақсадларда Вануа Леву 3 та провинсияга бўлинган: Буа (ғарбда), Макуата (шимоли-шарқда) ва Какаудров (жанубий-шарқда). Улар ичига 3 та вилоят, шунингдек, Фиджи шимолий бўлинмасини ҳам ўз ичига олади. Олис Лау ороллари билан бирга Вануа Леву ва унинг чет ерлари Фиджи бошлиқларининг учта анъанавий иттифоқларидан бири бўлган Товата Конфедерациясини ташкил қилади. Яқин атрофдаги Тавеуни оролида жойлашган Парамоунт бошлиғи Туи Cакау унвонига эга. Фақат иккита аҳоли пункти — Лабаса ва Савусаву шаҳарлар сифатида бирлаштирилган. Ҳар бир шаҳар ҳокими ва шаҳар кенгаши томонидан бошқарилади, уларнинг аъзолари уч йил муддатга сайланади. Шаҳар ҳокимини ўзлари орасидан сайлайди. Ҳозирда меъёрий маҳаллий орган бошқаруви тўхтаб қолган ва Фижидаги барча шаҳар ва шаҳарчалар вақтинчалик марказий ҳукумат томонидан тайинланган Махсус маъмурлар томонидан бошқарилади.

Тарих

Гнауна Винака Тавеа оролидан ўтмоқда. Масофадаги Вануа-Леву тоғлари (1853 йил июн, Х, 67-бет)[4]

Вануа Леву тахминан 3 100 йил олдин жойлашган бўлиб, кўчманчилар қирғоқдаги рифлар устида кўтарилган уйларда яшаган. 1250-1350-йилларда Тинч океанининг сатҳи 30 смга тушди. Бу мўл-кўл денгиз махсулотларини ўлдирди, шунингдек, ер ости сувларини экинларнинг илдизлари чуқурлигидан пастга туширди. Озиқ-овқат танқислиги низо ва урушларга сабаб бўлди. Бунга жавобан одамлар денгиз бўйидаги қишлоқлардан тоғ тепаларидаги мустаҳкам қишлоқларга кўчиб кетишди. Бу қалъалар тахминан 1870-йилгача ишғол қилинган, охирги аниқ кўрсатма эса 1860-йилда бўлган[5].

Голландиялик денгизчи Абел Тасман 1643-йилда Вануа Левуни кўрган биринчи европалик эди. У Тиморга кетаётганида, экипажи уни ва унга содиқ бўлганларни кемадан туширишга мажбур қилган ва учириш пайтида уларни ташлаб юборишга мажбурлаган, уни 1789-йилда капитан Уилям Блиг кемадан кузатиб қўйди. Капитан Жеймс Уилсон 1797-йилда ўзининг Дуфф кемасида ҳудудни ўрганди.

Савдогарлар 1805-йилда Буа кўрфази ҳудудидаги сандал дарахтларидан фойдаланишни бошладилар, улар Арго кемасининг ҳалокатга учраган денгизчилари томонидан топилган[6]. Бироқ, 1815-йилга келиб, таъминот тугайди ва вақти-вақти билан кит ови ва бече-де-мер савдогарларининг ташрифидан ташқари, орол 1840-йилгача Жексон лақабли ёш денгизчи ўз экипажини Сомосомо яқинидаги Сомосомода ташлаб кетгунга қадар кўпроқ эътиборга олинмади. Тавеуни ороли маҳаллий бошлиқ томонидан қабул қилинган ва Вануа Левунинг шарқий ва шимолий қисмини ўрганган.

Австралия ва Янги Зеландиядан келган кўчманчилар 1860-йилларда Савусаву ҳудудида ҳиндистон ёнғоғи плантацияларини қурдилар. Фижи халқи билан никоҳлар аралаш ирқли элитани келтириб чиқарди, улар ҳам копра сотишдан, ко]п пул ишлади ва шаҳар гуллаб-яшнади, Савусаву асосий маркази бўлган, 1930-йиллардаги Буюк Депрессия копра нархининг қулашига олиб келди. Худди шу даврда ҳиндулар ҳозирда йирик шакар ишлаб чиқарувчи марказ бўлган Лабаса шаҳрига асос солган.

2012-йил март ойида Кирибати халқи оролнинг 5 000 акр (2023 гектар) майдонини ўз аҳолисини жойлаштириш учун сотиб олиш бўйича музокараларни бошлади, чунки ороллари денгиз сатҳининг кўтарилиши туфайли кўчиб ўтиши кутилмоқда[7].

2020-йил 19-декабрда „Яса“ сиклони оролга қулаши оқибатида камида тўрт киши ҳалок бўлди ва миллионлаб доллар зарар кўрди. 24 минг киши уйларидан эвакуация қилинди[8].

Транспорт

Паттерсон Бротҳерс Шиппинг Cомпанй ЛТД томонидан ферибот хизмати Вануа Левуни Вити Леву ва Овалау билан боғлайди. Яъни фақат кема, қайиқ орқали ҳаракатланадилар.

Манбалар

  1. ↑ Провисионал Геологиc Мап оф Фижи. Сува: Фижи Геологиcал Сурвей, 1965. 
  2. ↑ Родда, П. (1967). "Оутлине оф тҳе геологй оф Вити Леву". Неw Зеаланд Жоурнал оф Геологй анд Геопҳйсиcс 10 (5): 1260–1273. дои:10.1080/00288306.1967.10420217. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/неw-зеаланд-жоурнал-оф-геологй-анд-геопҳйсиcс_1967-11_10_5/паге/1260. 
  3. ↑ „БирдЛифе Дата Зоне: Натеwа/Тунулоа Пенинсула“. датазоне.бирдлифе.орг. Қаралди: 2017-йил 30-май.
  4. ↑ "Wеслеян Чапел, Наивуки, Вануа-Леву, Феэжеэ". Тҳе Wеслеян Жувениле Офферинг: А Мисcелланй оф Миссионарй Информатион фор Ёунг Персонс (Wеслеян Миссионарй Соcиэтй) Х: 67–97. Септембер 1853. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/wеслеянжувенил19соcигоог. Қаралди: 29 Фебруарй 2016. Вануа Леву]]
  5. ↑ Патриcк Нунн. „Фижи'с эхпериэнcе wитҳ сеа-левел рисе 600 еарс аго шоwс ҳоw cлимате чанге cан инспире виоленcе.“ (2016-йил 21-июн). Қаралди: 2016-йил 11-август.
  6. ↑ Додге, Эарнест С.. Исландс анд Эмпирес: Wестерн Импаcт он тҳе Паcифиc анд Эаст Асиа. Миннеаполис: Университй оф Миннесота Пресс, 1976 — 62–63-бет. ИСБН 978-0-8166-0853-9. „арго счоонер фижи.“ 
  7. ↑ Паул Чапман. „Энтире натион оф Кирибати то бе релоcатед овер рисинг сеа левел тҳреат“. Тҳе Даилй Телеграпҳ (2012-йил 7-март). Қаралди: 2012-йил 8-март.
  8. ↑ „Фижи: Девастатион cаусед бй Cйcлоне Яса cомпаред то wар зоне“ (эн). алжазеэра.cом. Ал Жазеэра Энглиш. Қаралди: 2020-йил 19-декабр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Vanua_Levu" dan olindi