Varaxsha
39°51′50″Н 64°04′24″Э / 39.86400032639522°Н 64.07324020468015°Э
Варахша — қадимий шаҳар ҳаробаси. Бухородан 40 км шимолий-ғарбда, Дашти Урганжи кўлининг қадимий Ражфандун воҳасида жойлашган. Варахша майдони 9 га ва баландлиги 10—20 метрли улкан тепа шаклида сақланган
Тарихи
Варахша ва унинг атрофида В. А. Шишкин (1937-39, 1947-54) кенг кўламда археологик тадқиқотлар олиб борган; А. Муҳаммаджонов (1975—77), О. В. Обелченко (1977—79), Г. В. Шишкина (1987—90) ҳам Варахшанинг айрим қисмларида қазишмалар олиб боришган. Археологик қазишмалардан маълум бўлишича, Варахша мил. ав. ИИ асрда бир-бирига туташган бир нечта истеҳкомли қишлоқлар тарзида қад кўтарган.
Варахша ҳаробаларининг шимолий ғарбида қадимий қўрғонлардан бирининг ташқи девори ҳамда ярим доира шаклдаги ички саҳни 4,5×5 метрли буржи кавлаб ўрганилган. Деворнинг қалинлиги 1,8—1,9 м ва ҳажми 37×41×10 см бўлиб хом ғиштдан қурилган. Девор ва буржларида ички томони 38—40 см, ташқариси 75—80 см, кенглиги 20—22 см бўлган пайконсимон нишон туйнуклари очилган.
Мил. ав. ИИ—И-асрларда ва мил. И—ИИ асрларда Варахша ва унинг атрофида маданий ҳаёт гуллаган[1]. ИИИ—ИВ асрларда Варахша таназзулга учраган. В асрда Варахша яна тикланиб Бухоронинг қадимий ҳукмдорлари — бухорхудотларнинг қароргоҳига айланган[1][2]. Шу даврда Варахша мустаҳкам девор билан ўралган, унинг жанубий қисмида арк қурилган. ВИИИ—Х-асрларда айниқса обод бўлган[1][3]. Варахша ва унинг атрофлари 12 канал билан суғорилиб, Ражфандун воҳасидаги энг йирик ва марказий қалъалардан бирига айланган.
Бухоро ва Хоразм оралиғидаги карвон йўли Варахша орқали ўтган[4]. Ҳар ўн беш кунда Варахшада бир кунлик, йил охирида 20 кунлик бозор сайли (наврўзи кашо варзон, яъни деҳқонлар янги йили) ўтказилган[5]. Бухорхудотлар қароргоҳи қилиниши билан Варахша йирик шаҳарга айланган. ХИ—ХИИ асрларда унинг ҳудуди энига 6 км дан зиёд бўлган. ХИИ асрда Варахша воҳасидаги ҳаёт тўсатдан номаълум сабабларга кўра тўхтаб қолган.
Меъморлиги ва санъати
1949—54 йилларда Варахша тарихи ва меъморлиги ўрганилди. Квадрат шаклдаги йирик хом ғиштлардан қўшминора тарзида ўраб чиқилган баландлиги 15 м бўлган тагкурсиларнинг бирига подшо саройи ва иккинчисига соқчихонали дарвозахона бино қилинган. Аркнинг шарқий қисмида томи равоқсимон гумбаз тарзида ёпилган узун йўлаксимон (навкархона ва дарвозахона) хоналар мавжуд бўлган.
Аркнинг марказида жануб томони мудофаа деворига ёндошган Варахша ҳукмдорининг саройи жойлашган. У Шарқий (11,5×17 м) ва Ғарбий (6,6×7,25 м) меҳмонхона ҳамда Қизил хона (зал) (8,5×12 м) лардан иборат бўлган. Сарой ғарб томонидан 3 равоқли ганчкори устунлар ўрнатилган ҳашаматли пешайвон билан ўралган. Айвон равоқларининг устунлари ва тоқилари ганчкори қабартма тасвирлар ҳамда турли хил гирихлар билан безатилган.
Саройнинг Қизил хона ва Шарқий меҳмонхоналари тўла кавлаб очилган. Хона деворлари майда сомонли лой сувоқ устидан юпқа ганч сувоқ қилиниб, деворий расмлар қизил, сариқ, кулранг, қора, зангори, пушти ва жигарранг бўёқлар билан безатилган. Уларда турли хил манзаралар, фил минган шаҳзода ва чокарларнинг олд ва ортдан човут солган қоплонлар билан олишуви; қайрилиб нишонга камондан ўқ узаётган от устидаги чавандоз, қанотли туя шаклидаги олтин тахтда ўтирган ҳукмдор тасвирланган. Шарқий меҳмонхона деворида тиз чўкиб, қўлида қадаҳ тутган малика, белида шамшир, бир қўлида қисқич ушлаган подшоҳ, ўртада вазасимом оташгохда ёниб турган муқаддас олов-азархурро, оташгохдан ўнгда белига ханжар тақилган шаҳзоданинг тиз чўкиб ибодат қилаётган тасвири ёки совут ва дубулға кийган, қўлларида найза, қалқон ушлаган суворийларнинг жанг қилаётган, шунингдек бутазор, тўқай ичидаги ов манзараси каби тасвирлар айниқса диққатга сазовордир[6].
Археологик топилмалардан аниқланишича, жанубий хоналарнинг иккинчи қаватидаги хона ганчкори нақшлар билан безатилган экан. Кўплаб топилган қабартма ганчкори нақшлар орасида ҳовузда сузиб юрган балиқлар, елкасидан ўқ еган арҳар, елиб бораётган жайран, беданалар, аёл бошли бахт қуши — Ҳумо, ҳамлага тайёрланаётган аждарҳо, тақимига садоқ боғлаган суворий ҳамда кўпдан-кўп аёлларнинг бош қисмлари билан бир қаторда турли хил ислимий ва гириҳ парчалари учрайди.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Азарпай, Гуиттй; Белениcкиж, Александр М.; Марšак, Борис Ил'иč; Дресден, Марк Ж.. Согдиан Паинтинг: Тҳе Пиcториал Эпиc ин Ориэнтал Арт (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс — 201-бет. ИСБН 978-0-520-03765-6.
- ↑ Старр, С. Фредериcк. Лост Энлигҳтенмент: Cентрал Асиа'с Голден Аге фром тҳе Араб Cонқуэст то Тамерлане (эн). Принcетон Университй Пресс, 2 Жуне 2015 — 118–119-бет. ИСБН 978-0-691-16585-1.
- ↑ Азарпай, Гуиттй; Белениcкиж, Александр М.; Марšак, Борис Ил'иč; Дресден, Марк Ж.. Согдиан Паинтинг: Тҳе Пиcториал Эпиc ин Ориэнтал Арт (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс, Жануарй 1981 — 49-бет. ИСБН 978-0-520-03765-6.
- ↑ Истахрий ва Ибн Ҳавқал маълумотлари
- ↑ Наршахий
- ↑ "А паинтинг он тҳе палаcе — wалл ат Варакша шоwс а кинг ҳунтинг а тигер ридинг он элепҳант баcк алонг wитҳ ҳис ретенуэ" ин Кумāра, Бража Биҳāрī. Индиа анд Cентрал Асиа: Cлассиcал то Cонтемпорарй Периодс (эн). Cонcепт Публишинг Cомпанй, 2007 — 6-бет. ИСБН 978-81-8069-457-8.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Шишкин В. А., Варахша, М., 1963; Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966.
.jpg)
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |