Вефа Килисе масжиди (туркча: Вефа Килисе Cамии) – Истанбулда жойлашган Усмонлилар империяси томонидан масжидга айлантирилган собиқ шарқий православ черкови. Ушбу бинонинг Агиос Теодорга (юнонча: Ἅγιος Θεόδωρος ἑν τὰ Καρβουνάρια[1][2][3]) бағишлаб бунёд этилган бўлиши ҳақида тахминлар мавжуд. Вефа Килисе масжиди Константинополнинг Комнинлар ва Палеологлар даври архитектурасининг энг муҳим намуналаридан бири ҳисобланади[4].

Масжид
Вефа Килисе масжиди
туркча: Вефа Килисе Cамии
Масжид (о'нгда) ва эксонартекснинг (чапда) жанубий тарафдан кўриниши
Мамлакат  Туркия
Истанбул Фотиҳ тумани
Координаталар 41°0′59″Н 28°57′37″Э / 41.01639°Н 28.96028°Э / 41.01639; 28.96028
Йўналиши сунний
Масжид тури хочли гумбазли черков
Меъморий услуб Византия меъморчилиги
Бинокорлик санаси Х—ХИ асрлар
Миноралар сони 1
Миноралар сони 1
Қурилиш материали ғишт, тош

Манзили

Масжид Истанбул шаҳри, Фотиҳ тумани, Вефа маҳалласида жойлашган бўлиб, Вефа шаҳридаги Византия меъморчилиги асосида яратилган бошқа бир иншоотдан деярли бир километр шимоли-ғарбда (Кандерҳане масжиди), Сулаймония масжидидан бир неча юз метр жанубда жойлашган.

Тарихи

1877-йилги расмда масжиднинг жануби-шарқий томондан кўриниши, А. Г. Паспатеснинг Византия топографик тадқиқотларидан

Константинополнинг учинчи тепалиги жанубий ёнбағрида жойлашган масжиднинг келиб чиқиши тўғрисида аниқ маълумотлар мавжуд эмас. Масжид жойлашган ҳудуддан В асрга оид бинолар қолдиқлари топилган[5]. Тўртинчи салиб юришидан кейин Константинопол устидан лотинлар ҳукмронлиги даврида бинодан Рим-католик черкови сифатида фойдаланилган.

Усмонлилар империяси Константинополни босиб олганидан кўп ўтмай, Султон Меҳмед ИИ Фотиҳнинг устози, машҳур курд олими, шайхулислом[6] Молла Гüрани томонидан черков масжидга айлантирилган, шунингдек, ёдгорликка унинг номи берилган. ХИХ асрда турли офатлар натижасида масжид катта зарар кўрган, 1833-йилги ёнғин натижасида бино атрофи вайрон бўлган[6]. 1848-йилга келиб мажмуа қайта тикланган[6]. 1937-йилда бино қисман реставрация қилинган ва бир қанча сақланиб қолинган мозаикалари топилган[6]. Яна бир реставрация 2017-йилда бошланиб, 2021-йилда якунланган[7][8].

Архитектура ва декорацияси

Мозаика қолдиқлари билан эксонартекснинг жанубий гумбази

Тарихий аҳамиятига қарамай масжид ҳеч қачон тизимли равишда ўрганилмаган[3]. Бино ҳар бир томони тўққиз метр узунликдаги квадрат шаклида бунёд этилган[9]. Эски Имарет масжиди каби Константинополдаги Комнинлар даври меъморчилигининг ёрқин намуналаридан бири ҳисобланади.

Мажмуанинг ғарбий қисмида эксонартекс, жанубида арк ва бир нечта устунларга эга айвон[10], шимолий қисмида эса коридор мавжуд.

Александр Ван Миллинген томонидан линган расмида эксонартекснинг ташқи кўриниши (Константинополнинг Византия черковлари, 1912)

Вефа Килисе масжиди эксонартексини яратишда Фетҳие ва Карие масжидларидаги каби Палеологлар меъморчилик архитектура санъатининг ўзига хос услубларидан фойдаланилган[11].

Эксонартекс учта гумбаз билан ўралган бўлиб, ички қисмига бир қанча безаклар билан ишлов берилган[3]. Учта гумбазнинг барчасига мозаик тасвирлар туширилган. Черковнинг ички қисми шу даврга қадар бирор марта ҳам сувоқдан тозаланмаган[2].

Черковнинг жанубий ва ғарбий қисмида жойлашган иккита жуда катта ерости сардобалари Византия империяси даврида бу ерда монастир бўлганлигига ишора қилади[5].

Манбалар

  1. ↑ То wҳич оф тҳе манй саинц беаринг тҳе наме Тҳеодоре тҳе чурч wас дедиcатед ис нот cлеар. Ҳе cоулд бе эитҳер Ст. Тҳеодоре Тйро, (фром Греэк ὀ τήρων, меан. „тҳе cонсcрипт“) ор Ст. Тҳеодоре Стрателатес („тҳе генерал“). А жоинт дедиcатион cоулд алсо ҳаве беэн поссибле. Ван Миллинген (1912), п. 245
  2. ↑ 2,0 2,1 Жанин (1953), п. 155
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Матҳеwс (1976), п. 386.
  4. ↑ Ван Миллинген (1912), п. 246.
  5. ↑ 5,0 5,1 Мамбоурй (1953), п. 303
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Мüллер-Wиэнер (1977), п. 169.
  7. ↑ „Молла Гüрани Cамии нереде | 700 йıллıк мозаиклер ортая çıктı! İсимлери Теврат'та геçиёр“.
  8. ↑ „Пейгамбер мозаиклери ортая çıктı“.
  9. ↑ Краутҳеимер (1986), п. 407.
  10. ↑ Тҳе парекклесион ис а чапел леанинг то тҳе сиде оф тҳе чурч ор оф тҳе нартҳех.
  11. ↑ Краутҳеимер (1986), п. 483.

Адабиётлар

  • Жанин, Раймонд. Ла Гéограпҳиэ Эccлéсиастиқуэ де л'Эмпире Бйзантин. 1. Парт: Ле Сиèге де Cонстантинопле эт ле Патриарcат Оэcумéниқуэ. 3рд Вол. : Лес Éглисес эт лес Монастèрес. (фр). Парис: Институт Франçаис д'Этудес Бйзантинес, 1953. 
  • Мамбоурй, Эрнест. Тҳе Тоурисц' Истанбул. Истанбул: Çитури Бирадерлер Басıмеви, 1953. 
  • Жанин, Раймонд. Cонстантинопле Бйзантине, 2 (фр), Парис: Институт Франçаис д'Этудес Бйзантинес, 1964. 

Ҳаволалар