Vellington viloyati
Катта Веллингтон ёки Веллингтон вилояти[1] (мāорича: Те Упоко о те Ика) — Янги Зеландиянинг Шимолий оролидаги энг жанубий минтақа ҳисобланади. Маҳаллий бошқарув ҳудуди 8 049 квадрат километр (3 108 квадрат мил) майдонни эгаллайди ва 2024-йил июн ҳолатига кўра, 541 500 киши истиқомат қилади.
Буюк Веллингтон
(Веллингтон вилояти) Те Упоко о те Ика а Мāуи (Мāори) | |
|---|---|
|
Янги Зеландиядаги Веллингтон вилояти | |
| Координаталари: 41°17′С 174°46′Э / 41.283°С 174.767°Э | |
| Cоунтрй | Янги Зеландия |
| Орол | Шимолий орол |
| Ташкил этилган | 1989 |
| Жойлашган | Веллингтон |
| Ҳудудий ҳокимиятлар | |
| Ҳукумат | |
| • Жойлашув о'рни | Катта Веллингтон минтақавий кенгаши |
| • Кафедра | Даран Понтер (Меҳнат партияси) |
| • Раис о'ринбосари | Адриэнне Стаплес |
| Ҳудуд | |
| • Қуруқлик | 8 049,44 км2 (3 10 791 сқ ми) |
| Аҳолиси (Жуне 2025)[2] | |
| • Регион | 543 400 |
| ГДП | |
| • Жами | НЗ$44,987 млрд (2021) (3-чи) |
| • Пер cапита | НЗ$82,772 (2021) |
| Вақт минтақаси | УТC+12:00 (НЗСТ) |
| • Ёз (ДСТ) | УТC+13:00 (НЗДТ) |
| ИСО 3166 коди | НЗ-WГН |
| ҲДИ (2022) |
0.969[4] верй ҳигҳ · 1ст |
| Веб-сайт | www.ГW.говт.нз |
Ушбу минтақа ўз номини Янги Зеландиянинг пойтахти — Веллингтон шаҳридан олган бўлиб, шаҳар вилоят ма’мурий маркази ҳам ҳисобланади. Веллингтон шаҳар ҳудуди — я’ни Веллингтон, Порируа, Лоwер Ҳутт ва Уппер Ҳутт шаҳарларини ўз ичига олади — бутун минтақа аҳолининг 79 фоизини ташкил этади.
Ҳудуддаги бошқа йирик аҳоли пунктларига Капити конурбацияси (унга Wаиканаэ, Парапарауму, Раумати Беач, Раумати Соутҳ ва Паэкāкāрики киради) ҳамда Мастертон шаҳри киради.
Маҳаллий бошқарув
Веллингтон вилояти Веллингтон минтақавий кенгаши томонидан бошқарилади. Кенгаш ўзини тарғибот мақсадида Катта Веллингтон минтақавий кенгаши номи билан атайди[5]. Кенгаш юрисдиксияси пойтахт Веллингтон атрофидаги йирик шаҳар агломерациясини қамраб олади. У таркибига Лоwер Ҳутт, Порируа ва Уппер Ҳутт шаҳарлари киради; бу ҳудудларнинг ҳар бири ўзига хос қишлоқ атрофларига (рурал ҳинтерланд) эга. Минтақа Шимолий оролнинг ғарбий қирғоғи бўйлаб чўзилган бўлиб, Кāпити Cоаст туманидаги қирғоқ бўйи аҳоли пунктларини ҳам ўз ичига олади. Ремутака тизмасининг шарқий томонида эса, асосан Wаирарапа минтақасини ташкил этувчи учта қишлоқ тумани жойлашган. Бу туманларга Мастертон, Cартертон, Грейтоwн, Феатҳерстон ва Мартинбороугҳ шаҳарлари киради[6].
Wеллингтон минтақавий кенгаши дастлаб 1980-йилда ташкил этилган бўлиб, у аввалги Веллингтон минтақавий режалаштириш бошқармаси ва Веллингтон минтақавий сув бошқармасининг бирлашуви натижасида вужудга келган[7]. 2009-йилда Оклендда ягона “супер-шаҳар” тузилганидан сўнг, Wеллингтон вилоятидаги маҳаллий кенгашларни бирлаштириш бўйича ҳам таклиф илгари сурилган. Бу масалани 2013-йилда Маҳаллий бошқарув комиссияси ўрганиб чиққан, бироқ жамоатчиликнинг салбий фикрлари сабабли лойиҳа 2015-йилда бекор қилинган[8].
Веллингтон вилояти атамаси
Амалий фойдаланишда “Wеллингтон вилояти” ва “Греатер Wеллингтон” атамалари доимо аниқ чегаралар билан фарқланмайди. Минтақанинг чекка ҳудудлари ба’зида ушбу атамаларга киритилмайди. Торроқ ма’нода, Wеллингтон вилояти деганда Тараруа тизмасининг ғарбий қисмида жойлашган шаҳарлашган ҳудудлар мажмуаси назарда тутилади. Тизманинг шарқий қисмидаги кам аҳолили ҳудудлар эса одатда, Wаирарапа номи билан аталади ва унинг маркази Мастертон шаҳри ҳисобланади.
Ба’зи ҳолатларда Кāпити қирғоқбўйи ҳам вилоят таркибидан ташқарида деб қаралади. Айниқса Ōтаки шаҳри шимолда жойлашган Ҳороwҳенуа тумани билан кучли ижтимоий ва иқтисодий алоқаларга эга. Шу сабабли, Ōтаки илгари МидCентрал соғлиқни сақлаш кенгаши (Дистриcт Ҳеалтҳ Боард, ДҲБ) ҳудудига кирган, ҳолбуки Кāпити қирғоғининг қолган қисми Cапитал анд Cоаст ДҲБ тизимига мансуб бўлган.
Тарихи
Ҳудуднинг дастлабки аҳолиси бўлган мāорилар бу жойни Те Упоко о те Ика а Мāуи деб аташган, бу ибора “Мāуи балиқининг боши” деган ма’нони англатади. Афсоналарга кўра, машҳур мāори денгизчи Купе тахминан Х асрда бу минтақани кашф этган ва ўрганиб чиққан.
Европаликлар эса бу ҳудудга 1839-йилда Янги Зеландия компанияси орқали жойлаша бошлашган. 1853-йилда Веллингтон провинсияси ташкил этилгач, Веллингтон шаҳри унинг пойтахтига айланган. Бу мақом 1876-йил 1-ноябрда “Вилоятларни тугатиш тўғрисидаги қонун” (Аболитион оф тҳе Провинcес Аcт) кучга киргунга қадар давом этган[9]. 1865-йилда эса Wеллингтон Янги Зеландиянинг пойтахти деб э’лон қилинган — у Русселл ва Ауcкланддан кейинги мамлакатнинг учинчи пойтахти бўлган.
География
Веллингтон вилояти Янги Зеландиянинг Шимолий оролининг жанубий учида жойлашган бўлиб, унинг ғарбий, жанубий ва шарқий томонлари денгиз билан ўралган. Ғарбда Тасман денгизи, шарқда эса Тинч океани жойлашган. Бу икки сув ҳавзаси ўртасида Кук бўғози (Cоок Страит) жойлашган бўлиб, у ўзининг тор ва кучли оқимлари билан машҳур. Бўғознинг энг тор жойи — Cапе Тераwҳити (Шимолий орол) ва Перано Ҳеад (Марлбороугҳ Соундс, Жанубий орол) оралиғида жойлашган бўлиб, 28 километр (17 мил) кенгликка эга. Ҳудуд умумий майдони 8 049,44 квадрат километр (3 107,91 квадрат мил)ни ташкил этади[10] ва шимолда Ōтакигача, шарқда эса Экетāҳуна яқинигача чўзилади.
Табиий жиҳатдан вилоят шимоли-шарқдан жануби-ғарбга йўналган тўртта параллел минтақага бўлинади, уларнинг ҳар бири релеф ва ландшафт хусусиятларига кўра фарқланади:
- Кāпити қирғоғи (Кāпити Cоаст) — Паэкāкāрикидан Фохтон томонга шимолга чўзилган тор қирғоқбўйи текислигидир. Бу ҳудудда бир нечта кичик шаҳарчалар ва аҳоли пунктлари жойлашган бўлиб, уларнинг кўпчилиги ўз иқтисодий даромадининг ма’лум қисмини туризм ҳисобидан олади. Ҳудуднинг машҳурлиги асосан унинг чиройли пляжлари ва денгиз бўйи манзаралари билан боғлиқ бўлиб, бу жой дам олиш ва саёҳат учун машҳур маскан ҳисобланади.
- Кāпити қирғоғидан ичкарида жойлашган бу ҳудуд тоғли релефга эга бўлиб, у Жанубий оролдаги Жанубий Алп тоғларини шакллантирган асосий геологик ёриқ (фаулт лине) бўйлаб ҳосил бўлган. Гарчи бу тоғлар Алп тизмаси каби баланд бўлмаса-да, Ремутака ва Тараруа тизмалари барибир тоғли ва қийин релефли ҳудудлар ҳисобланади. Шу сабабли, бу ерларда аҳоли зичлиги паст бўлиб, асосан кичик аҳоли пунктлари мавжуд.
Бироқ айнан шу тизмаларнинг жанубий қисмидаги қирғоқ водийлари ва текисликларида Веллингтон шаҳри ҳамда Ҳутт водийси жойлашган.
- Wаирарапа водийси Руамаҳанга дарёси атрофида жойлашган бўлиб, тепаликли ва тўлқинли релефга эга ҳудуд ҳисобланади. Дарё жанубга қараб оқган сари ерлар пастлаб, текисликларга айланади ва охир-оқибат Wаирарапа кўли атрофидаги ботқоқлик ҳудудларида якун топади. Бу минтақа серҳосил қишлоқ хўжалиги ерлари билан машҳур бўлиб, Янги Зеландиянинг муҳим деҳқончилик ва чорвачилик марказларидан бири саналади.
- Бу ҳудуд Тараруа тизмасидан пастроқ, аммо Руамаҳанга дарёси атрофи ерлари каби унумдор ва иқтисодий жиҳатдан фойдали эмас.
Минтақанинг бу қисми, шунингдек, унга туташ бошқа тепалик ва тоғли зоналар ҳали ҳам асосан ўрмонлар билан қопланган бўлиб, табиий ландшафти нисбатан кам ўзгарган ҳолда сақланиб қолган.
-
Минтақанинг жануби-г'арбий қисмининг композицион Ландсат 7 тасвири
-
Кварс тепалигида
-
Веллингтон шаҳрининг ҳаводан ко'риниши
-
Плиммертон, Паремата ва Пауатахануи Инлет
Биохилма-хиллик
2005-йилдан 2015-йилгача бўлган давр мобайнида Греатер Wеллингтон ҳудудида маҳаллий ўрмон қушларининг турлари ва сони ортган. Шу билан бирга, бу қушлар яшайдиган ҳудудлар доираси ҳам кенгайган[11]. Бу ўзгаришлар минтақадаги табиатни муҳофаза қилиш чоралари ва экотизимни тиклаш лойиҳалари самарасида юзага келгани қайд этилади. Файл:МануреwаПоинт.wебм
Иқтисодиёти
2019-йил март ойида якунланган ҳисобот даврида Веллингтон минтақасининг ҳудудий ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) 39,0 миллиард Янги Зеландия доллари деб баҳоланган бўлиб, бу Янги Зеландиянинг миллий ЯИМининг 12,9 фоизини ташкил этган.
Шу даврда минтақанинг аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ 74 251 Янги Зеландия долларини ташкил этган ва бу кўрсаткич мамлакатдаги энг юқори бўлган.
2018-йил март ойида якунланган йил ма’лумотларига кўра:
• Бирламчи соҳалар (қишлоқ хўжалиги, балиқчилик ва ҳ.к.) — 389 миллион доллар (1,0%),
• Товар ишлаб чиқарувчи саноатлар — 5,93 миллиард доллар (15,9%),
• Хизмат кўрсатиш тармоқлари — 27,84 миллиард доллар (74,5%),
• Солиқлар ва божхона тўловлари — 3,20 миллиард доллар (8,6%) ҳиссасини қўшган[12].
Маданият
Минтақанинг асосий маданий муассасалари қаторига Веллингтон шаҳридаги Те Папа миллий музейи, Лоwер Ҳутт шаҳридаги Доwсе сан’ат музейи ҳамда Порируадаги Патака музейи ва галереяси киради.

Транспорт
Минтақада жамоат транспорти тизими Янги Зеландиянинг бошқа ҳудудларига нисбатан яхши ривожланган. У автобуслар, поэздлар, автомобиллар, паромлар ҳамда Веллингтон кабел йўли (фуникулёр) каби транспорт воситаларидан иборат. 1964-йилгача трамвайлар, 2018-йилгача эса тролейбуслар ҳам мавжуд бўлган. Автобуслар ва паромлар хусусий компаниялар томонидан бошқарилади, бироқ инфратузилма давлат идоралари тасарруфида бўлиб, жамоат транспорти кўпинча субсидияланади.
Минтақанинг транспорт режалаштириш ва субсидия сиёсатини Веллингтон минтақавий кенгаши амалга оширади. Хизматлар Метлинк бренди остида юритилади. Трансдев Wеллингтон компанияси пойтахт марказидан шимолда Wаиканаэ, шарқда эса Мастертон шаҳарларигача ҳаракатланадиган метрополитен поэзд тармоғини бошқаради. 2015-йил июнигача бўлган даврда жамоат транспортида 36,41 миллион та сафар амалга оширилиб, йўловчилар жами 460,7 миллион километр масофани босиб ўтган — бу ҳар бир кишига ўртача 73 та сафар ва 927 километрга тенг[13]. Веллингтон минтақасида автомобил эгалик даражаси Янги Зеландия бўйича энг паст: 2013-йилги аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра, 11,7 фоиз хонадонларда автомобил йўқ эди (бутун мамлакат бўйича бу кўрсаткич 7,9 фоиз). Бир нечта автомобилга эга хонадонлар улуши ҳам энг паст — 44,4 фоиз (мамлакат бўйича 54,5 фоиз)[14].

Минтақанинг асосий порти Веллингтон бандаргоҳида жойлашган. CентреПорт Wеллингтон компанияси контейнерлар, ёғоч, автомобиллар ва бошқа юк турларини қайта ишлайди. Ёқилғи импорти Сеавиэw ва Мирамар бандаргоҳларида амалга оширилади. Компания шунингдек Интерисландер ва Блуэбридге паром хизматларига инфратузилма ижарага беради — бу паромлар Cоок бўғози орқали Веллингтон ва Пиcтон ўртасида қатнайди. Бундан ташқари, компания ҳар йили Wеллингтонга келувчи круиз кемалари учун ҳам хизмат кўрсатади. CентреПорт аксияларининг 77 фоизи Катта Веллингтон минтақавий кенгаши тегишли[15].
Манбалар
- ↑ "Тҳе Лоcал Говернмент (Wеллингтон Регион) Реорганисатион Ордер 1989". Неw Зеаланд Газетте: 2491 фф. 9 Жуне 1989.
- ↑ [0=Соcиэтй%2C1%7CПопулатион%20эстиматес%23CАТ_ПОПУЛАТИОН_ЭСТИМАТЕС%23%7CСубнатионал%20популатион%20эстиматес%23CАТ_СУБНАТИОНАЛ_ПОПУЛАТИОН_ЭСТИМАТЕС%23&пг=0&бп=труэ&снб=10&исАваилабилитйДисаблед=фалсе „Субнатионал популатион эстиматес - Аотеароа Дата Эхплорер“]. Статистиcс Неw Зеаланд. Қаралди: 2025-йил 29-октябр.
- ↑ „Регионал гросс доместиc продуcт: Еар эндед Марч 2022“. Статистиcс Неw Зеаланд (2023-йил 24-март). Қаралди: 2023-йил 4-апрел.
- ↑ „Суб-натионал ҲДИ - Ареа Датабасе - Глобал Дата Лаб“ (эн). ҳди.глобалдаталаб.орг. Қаралди: 2023-йил 18-феврал.
- ↑ „Легал нотиcес“. Греатер Wеллингтон Регионал Cоунcил. 2015-йил 21-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 3-май.
- ↑ „Греатер Wеллингтон Регионал Cоунcил'с cонституэнcиэс“. 2007-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 8-май.
- ↑ Паркс Нетwорк План. Греатер Wеллингтон Регионал Cоунcил, 2011 — 10-бет. Қаралди: 2014-йил 3-май.
- ↑ „Wеллингтон супер-cитй сcраппед дуэ то лаcк оф публиc суппорт“ (2015-йил 9-июн).
- ↑ Неw Зеаланд Провинcес 1848–77
- ↑ „Wеллингтон Регион“. Геограпҳиc Боундарй Виэwер. Статистиcс Неw Зеаланд. Қаралди: 2025-йил 27-июл.
- ↑ МcАртҳур, Никки; Ҳарвей, Аннетте; Флух, Иан. Стате анд трендс ин тҳе диверситй, абунданcе анд дистрибутион оф бирдс ин Wеллингтон Cитй.. Wеллингтон: Греатер Wеллингтон Регионал Cоунcил, Оcтобер 2015. Қаралди: 2016-йил 18-январ.
- ↑ „Регионал гросс доместиc продуcт: Еар эндед Марч 2019 | Стац НЗ“. www.стац.говт.нз. Қаралди: 2020-йил 21-май.
- ↑ „Греатер Wеллингтон Публиc Транспорт – Патронаге“. Греатер Wеллингтон Регионал Cоунcил. 2019-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 29-январ.
- ↑ „2013 Cенсус – транспорт анд cоммуниcатионс ин Неw Зеаланд“. Статистиcс Неw Зеаланд (2015-йил 3-феврал). 2015-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-январ.
- ↑ „Cентрепорт Лимитед (410682) Регистеред“. Неw Зеаланд Cомпаниэс Оффиcе (2023-йил 1-июн). 2023-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-июн.
Ташқи ҳаволалар
| Викиомборда „Веллингтон вилояти“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
